حیات طیبه در قرآن و روایات

ابزارها

* * * * * * * * * * *

حیات طیبه اصطلاحی قرآنی و به معنای زندگی پاکیزه و مطلوب که در قرآن کریم به عنوان پاداش مؤمنان بیان شده است. جمعی از مفسّران، حیات طیبه را مربوط به زندگی دنیا و گروهی مربوط به آخرت دانسته اند. زندگی بهشتی، قناعت، رضایت به قسمت الهی، بی نیازی از غیر خدا و درک شیرینی عبادت از مصادیق حیات طیبه شمرده شده است. در برخی از روایات، از امام علی(ع) و شیعیانش به عنوان صاحبان حیات طیبه نام برده شده و در دعاهای وارد شده در مناسبت های مختلف، سفارش به درخواست حیات طیبه از خداوند شده است. شرط دستیابی به حیات طیبه، ایمان و عمل صالح است. در برخی روایات، اوصافی چون شُکر خدا و پدر و مادر، بی اعتنایی به دنیا و خواندن سوره مُزَّمّل، زمینه ساز دستیابی به حیات طیبه معرفی شده اند.

حیات طیبه از نظر مفسران

قرآن کریم:

من عمل صالحا من ذکر أو أنثی وهو مؤمن فلنحیینه حیاة طیبة ولنجزینهم أجرهم بأحسن ما کانوا یعملون (ترجمه: هر کس کار شایسته ای انجام دهد، خواه مرد باشد یا زن، در حالی که مؤمن است، او را به حیاتی پاک زنده می داریم؛ و پاداش آنها را به بهترین اعمالی که انجام می دادند، خواهیم داد.)

سوره نحل، آیه ۹۷، ترجمه مکارم شیرازی.

حیات طیبه اصطلاحی قرآنی است که در آیه ۹۷ سوره نحل، به عنوان پاداش ایمان و عمل صالح بیان شده است. در آیات قرآن، واژه طیب در مقابل خبیث به معنای پلید ظاهری یا باطنی و مورد تنفر به کار رفته است.[۱]

مفسران قرآن، در دنیوی یا اخروی بودن حیات طیبه، و منظور و مصداق آن، اقوال گوناگونی دارند.

حیات دنیوی یا اخروی

بسیاری از مفسران شیعه و اهل سنت، حیات طیبه را حیاتی دنیوی تفسیر کرده اند.[۲] صاحب تفسیر البحر المحیط، این دیدگاه را، نظر مشهور مفسران دانسته است.[۳] مطابق نظر این گروه از مفسران، با توجه به اینکه عبارت ولنجزینهم أجرهم بأحسن ما کانوا یعملون[نحل–۹۷] در ادامه آیه، وعده پاداش الهی را به نحو احسن به مؤمنان داده که مربوط به آخرت است، استفاده می شود حیات طیبه مربوط به دنیا است و خداوند پاداش دنیا و آخرت را برای مومنان کامل نموده است.[۴]

همچنین روایاتی که حیات طیبه را به قناعت تفسیر کرده اند،[۵] دلیلی بر دنیوی بودن حیات طیبه شمرده شده است. زمخشری و برخی مفسران دیگر گفته اند: مومنان حتی اگر تنگ دست باشند، قناعت و رضایت به قسمت الهی، زندگی آنان را دلچسب می کند و کافران حتی اگر توانگر باشند، حرص و طمع مجالی برای آرامش آنان باقی نمی گذارد.[۶]

اما برخی از مفسران، معتقدند چون دنیا، زندان مومنان و بهشت کافران است،[یادداشت ۱] منظور از حیات طیبه، زندگی در آخرت است.[۷] زیرا زندگی دنیا، مرگ تدریجی است[۸] و حیات بدون مرگ، بی نیازی بدون فقر، سلامتی بدون بیماری و خوشبختی منزه از بدبختی در دنیا امکان پذیر نیست.[۹]

صاحب تفسیر اطیب البیان معتقد است حیات طیبه، حیاتی ابدی است که شامل برزخ و آخرت می شود، زیرا عبارت فلنحیینه در آیه ۹۷ سوره نحل، دلالت بر احیاء (زنده کردن) می کند و زنده کردن، پس از مرگ صورت می پذیرد؛[۱۰] اما نجفی خمینی به دلیل آن که عبارات فلنحیینه و لنجزینهم در آیه مورد بحث، فعل مضارع هستند که دلالت بر استمرار می کند و هیچ قید و شرطی برای آن ذکر نشده، حیات طیبه را شامل دنیا و آخرت می داند.[۱۱] برخی از مفسران نیز در اختیار یک دیدگاه، تردید نموده اند.[۱۲]

مصادیق حیات طیبه

بنا بر نظر مفسران، در صورتی که حیات طیبه را مختص به آخرت بدانیم، منظور از حیات طیبه، زندگی مومنان در بهشت است.[۱۳] اما اگر مربوط به زندگی دنیا باشد، منظور از حیات طیبه، ممکن است روزی حلال، روزی روزانه، قناعت و رضایت از قسمت الهی باشد.[۱۴] برخی نیز، شناخت خدا، واگذاری تدبیر امور به خدا، بی نیازی از غیر خدا و دانستن همه چیز از جانب خدا،[۱۵] اطاعت از خدا و درک شیرینی عبادت،[۱۶] عافیت،[۱۷] دل آرام و مورد دعای فرشتگان قرار گرفتن[۱۸] را مصداق حیات طیبه در دنیا دانسته اند.

گروهی از مفسران، با اشاره به اقوال گوناگون، ضمن پذیرش همه آن ها، هر چیزی که موجب آسایش انسان شود را از مصادیق حیات طیبه ذکر کرده اند.[۱۹] مکارم شیرازی، مفسر شیعه می گوید: «حیات طیبه، مفهومش آن چنان وسیع و گسترده است که همه این ها و غیر این ها را در بر می گیرد؛ زندگی پاکیزه از هر نظر، از آلودگی ها، ظلمها، خیانت ها، دشمنی ها، اسارت ها، ذلت ها، نگرانی ها و از هر چیزی که آب زلال زندگی را در کام انسان ناگوار می سازد».[۲۰]

حیات طیبه در روایات

فرازی از صحیفه سجادیه:

فأحینی حیاة طیبة تنتظم بما أرید، و تبلغ ما أحب من حیث لا آتی ما تکره، و لا أرتکب ما نهیت عنه (ترجمه: مرا به زندگانی پاکیزه ای زنده بدار که با آنچه می خواهم هماهنگ باشد و به آنچه دوست می دارم پایان پذیرد، آنچنان که دست به کاری نزنم که تو خوش نداشته باشی و مرتکب کاری نشوم که تو از آن نهی فرموده ای.)

صحیفه سجادیه، دعای ۴۷ (دعای امام سجاد(ع) در روز عرفه).

برخی روایات از امام علی(ع)[۲۱] و امام صادق(ع)[۲۲] حیات طیبه را به قناعت تفسیر کرده اند. از امام صادق(ع)، نقل شده خداوند به امیرالمؤمنین(ع)، به واسطه کراماتش، ادله قاطعش و قوت ایمان و علم و عملش، حیات طیبه بخشیده و او را بر همه مخلوقاتش به جز رسول خدا(ص) برتری داده است. در روایت دیگری نیز از امام صادق(ع)، نقل شده که خطاب به شیعیان فرمودند: خداوند به شما حیات طیبه بخشیده و زندگانی پاکیزه شما به مرگی پاکیزه پیوند خواهد خورد.[۲۳]

همچنین در دعاهای مأثوره (نقل شده از معصومان(ع)) در مناسبت های مختلف نظیر روز عرفه،[۲۴] عید غدیر،[۲۵] روز مباهله،[۲۶] ولادت رسول خدا(ص)،[۲۷] شب ها و سحرهای ماه رمضان،[۲۸] روز سه شنبه و جمعه [۲۹] و در هنگام سختی ها[۳۰] سفارش به درخواست حیات طیبه از خداوند شده است.

راه های دستیابی به حیات طیبه

از آیه ۹۷ سوره نحل برداشت می شود معیار دستیابی به حیات طیبه، ایمان و انجام عمل صالح است و هیچ قید و شرطی از قبیل سن و سال، نژاد، جنسیت و رتبه اجتماعی در آن دخالت ندارد.[۳۱] صاحب تفسیر عاملی می گوید به نظر محققان، برای دستیابی به حیات طیبه، شروطی نظیر شناخت خدا، روی گرداندن از غیر خدا و تسلیم بودن در برابر خدا لازم است.[۳۲] در روایتی از رسول خدا(ص) نقل شده خداوند در شب معراج، برای اهل آخرت، اوصافی چون شُکر خدا و بی اعتنایی به دنیا برمی شمارد و سپس به عزت و جلالش قسم یاد می کند که تا لحظه مرگ، به آنان حیات طیبه عنایت خواهد کرد.[۳۳]

در روایتی دیگر، امام صادق(ع) از رسول خدا(ص) نقل می کند خداوند در الواح نخستین حضرت موسی(ع) فرموده است: شکر من و پدر و مادرت را به جای آور، تا تو را در خطرات حفظ کنم و عمرت را طولانی کنم و به تو حیات طیبه ببخشم.[۳۴] همچنین از امام صادق(ع) نقل شده خواندن سوره مُزَّمّل در نماز عشاء یا در آخر شب، موجب دستیابی به زندگی پاک (حیات طیبه) و مرگ پاکیزه می شود.[۳۵]

پانویس

۱.

مصطفوی، التحقیق، ۱۳۶۰ش، ج۷، ص۱۵۱.

- بلخی، تفسیر مقاتل بن سلیمان، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۲۸۶؛ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص ۳۰۶؛ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۶۳۳؛ بیضاوی، أنوار التنزیل، ۱۴۱۸ق، ج ۳، ص۲۳۹؛ اندلسی، البحر المحیط، ۱۴۲۰ق، ج۶، ص۵۹۲؛ ابن عجیبه، البحر المدید، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۱۶۱؛ ابن عاشور، التحریر و التنویر، بی تا، ج۱۳، ص۲۲۰؛ آل غازی، بیان المعانی، ۱۳۸۲ق، ج۴، ص۲۵۰؛ قرشی، احسن الحدیث، ۱۳۷۷ش، ج۵، ص۴۹۶؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۱، ص۳۹۴؛ زحیلی، التفسیر المنیر، ۱۴۱۸ق، ج۱۴، ص۲۲۷؛ ابیاری، الموسوعة القرآنیة، ۱۴۰۵ق، ج۱۰، ص۲۱۰؛ حجازی، التفسیر الواضح، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۳۷.

- اندلسی، البحر المحیط، ۱۴۲۰ق، ج۶، ص۵۹۲.

- جوامع الجامع، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص ۳۰۷؛ البحر المحیط، ۱۴۲۰ق، ج۶، ص۵۹۲؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۱، ص۳۹۴.

- سید رضی، نهج البلاغة، ۱۴۱۴ق، حکمت ۲۲۹، ص۵۰۹؛ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۸، ص۳۴۵؛ شیخ طوسی، الأمالی، ۱۴۱۴ق، ص۲۷۵؛ بحرانی، تفسیر البرهان، ۱۴۱۶ق، ج۳، ص۴۵۳.

- زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۶۳۳؛ بیضاوی، أنوار التنزیل، ۱۴۱۸ق، ج ۳، ص۲۳۹؛ اندلسی، البحر المحیط، ۱۴۲۰ق، ج۶، ص۵۹۲؛ ابن عجیبه، البحر المدید، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۱۶۱؛ زحیلی، التفسیر المنیر، ۱۴۱۸ق، ج۱۴، ص۲۲۷.

- مغنیه، تفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۴، ص۵۵۱.

- امین اصفهانی، مخزن العرفان، ۱۳۶۱ش، ج۷، ص۲۳۸.

- آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۷، ص۴۶۳.

- طیب، اطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۸، ص۱۸۵.

- نجفی خمینی، تفسیر آسان، ۱۳۹۸ق، ج۹، ص۲۸۹.

- به عنوان نمونه رجوع کن به: شبر، الجوهر الثمین، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۴۵.

- مغنیه، تفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۴، ص۵۵۱؛ آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۷، ص۴۶۳؛ امین اصفهانی، مخزن العرفان، ۱۳۶۱ش، ج۷، ص۲۳۸.

- طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۱۴، ص۱۱۴؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۶، ص۵۹۳؛ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۶۳۳؛ بیضاوی، أنوار التنزیل، ۱۴۱۸ق، ج ۳، ص۲۳۹؛ اندلسی، البحر المحیط، ۱۴۲۰ق، ج۶، ص۵۹۲؛ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۴ق، ج۴، ص۱۳۰؛ ابن عجیبه، البحر المدید، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۱۶۱؛ ابن عاشور، التحریر و التنویر، بی تا، ج۱۳، ص۲۲۰؛ قرشی، احسن الحدیث، ۱۳۷۷ش، ج۵، ص۴۹۶.

- تستری، تفسیر التستری، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۹۲؛ حسینی شاه عبدالعظیمی، تفسیر اثنا عشری، ۱۳۶۳ش، ج۷، ص ۲۷۸؛ سلمی، حقائق التفسیر، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۳۸.

- ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۴۰۸ق، ج۱۲، ص۸۹؛ عاملی، تفسیر عاملی، ۱۳۶۰ش، ج۵، ص۳۶۸

- ابن جوزی، زاد المسیر، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۵۸۲.

- قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ش، ج۶، ص۴۵۱.

- ابن کثیر دمشقی، تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۵۱۶؛ زحیلی، التفسیر المنیر، ۱۴۱۸ق، ج۱۴، ص۲۲۸؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۱، ص۳۹۴.

- مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۱، ص۳۹۴.

- سید رضی، نهج البلاغة، ۱۴۱۴ق، حکمت ۲۲۹، ص۵۰۹؛ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۸، ص۳۴۵.

- شیخ طوسی، الأمالی، ۱۴۱۴ق، ص۲۷۵؛ بحرانی، تفسیر البرهان، ۱۴۱۶ق، ج۳، ص۴۵۳؛

- طبرسی، مشکاة الأنوار، ۱۳۸۵ق، ص۹۴.

- شیخ مفید، المقنعة، ۱۴۱۳ق، ص۴۱۱؛ شیخ مفید، المزار، ۱۴۱۳ق، ص۱۶۲؛ شیخ طوسی، تهذیب الأحکام، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۱۸۳؛ ابن مشهدی، المزار الکبیر، ۱۴۱۹ق، ص۴۵۴.

- ابن طاووس، إقبال الأعمال، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۴۸۷.

- ابن طاووس، إقبال الأعمال، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۵۲۰.

- ابن طاووس، إقبال الأعمال، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۶۱۴؛ علامه مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۱۰۰.

- شیخ طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۵۹۹؛ ابن طاووس، إقبال الأعمال، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۷۴؛ علامه مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۲۷۲.

- شیخ طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۴۶۷؛ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۷، ص۱۸۷؛ کفعمی، البلد الأمین،۱۴۱۸ق، ص۲۱۲.

- ابن طاووس، مهج الدعوات، ۱۴۱۱ق، ص۲۸۷.

- مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۱، ص۳۸۹.

- عاملی، تفسیر عاملی، ۱۳۶۰ش، ج۵، ص۳۶۸.

- فیض کاشانی، الوافی، ۱۴۰۶ق، ج۲۶، ص۱۴۴؛ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۴، ص۲۴.

- إربلی، کشف الغمة، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۱۲۲؛ عروسی حویزی، تفسیر نور الثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۵، ص۴۴۵.
  *

۱- شیخ صدوق، ثواب الأعمال، ۱۴۰۶ق، ص۱۲۰؛ طبرسی، مکارم الأخلاق، ۱۴۱۲ق، ص۳۶۵؛ شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۶، ص۱۴۳.

یادداشت

۱.

۱- الدنیا سجن المومن و جنة الکافر؛ روایات متعددی با این مضمون نقل شده است. به عنوان نمونه رجوع کن به: کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۲۵۰؛ حرانی، تحف العقول، ۱۴۲۳ق، ص۵۳ و ۵۴.