محمدرضا شفیعی کدکنی می گوید: شعر «تا صورت پیوند جهان بود علی بود/ تا نقش زمین بود و زمان بود علی بود» از مولانا نیست.

به گزارش ایسنا، صفحه منسوب به این شاعر، پژوهشگر و استاد زبان و ادبیات فارسی با به اشتراک گذاشتن صفحات ۵۸–۵۷ کتاب «قلندریه در تاریخ» نوشته محمدرضا شفیعی کدکنی آورده است: شعر «تا صورت پیوند جهان بود علی بود» ارتباطی به مولانا ندارد.

در این متن می خوانیم: تصویری که مطهر بن طاهر مقدسی در حدود سال ۳۵۵ از خرمدینان عصر خویش می دهد، از آن جا که از مشاهدات شخصی اوست، بسیار مهم است وی که خود با اینان در ناحیهٔ غرب ایران (یعنی ماسبذان در پیشکوه لرستان و صیمره در ایلام کنونی) دیدار داشته است می گوید:

اینان دسته های بسیارند. وجه جامع ایشان اعتقاد به رجعت است و برآنند که آن چه در انبیا دگرگون می شود «اسم» و «جسم» ایشان است. وگرنه پیامبران با همهٔ اختلاف شرایع و ادیانشان، یک حقیقت بیشتر نیستند و یک روح اند. این بخش از عقاید ایشان بسیار شبیه است به آنچه ابن عربی (۶۳۸–۵۶۰) آن را «حقیقت محمدیه» می خواند و پیش ازین حدس زده ام که ابن عربی در مسألهٔ حقیقت محمدیه تحت تاثیر ایشان بوده است [بنگیرید به مقدمهٔ ما بر کتاب آفرینش و تاریخ، ج ۱، ۸۹]

بسیاری از شعرهایی که میان متأخران رواج یافته و تصویری از همین مسأله است بی گمان دارای ریشه های خرمدینی است، به ویژه که این شعرها عامیانه و به لحاظ فنی بسیار ضعیف و خارج از اصول مقررهٔ سنت شعر فارسی است؛ قافیه و ردیف جای یکدیگر را در آن ها اشغال می کنند مانند:

«تا صورت پیوند جهان بود علی بود

تا نقش زمین بود و زمان بود علی بود

مسجود ملائک که شد آدم ز علی شد

آدم چو یکی قبله و مسجود علی بود

هم موسی و هم عیسی و هم خضر و هم الیاس

هم صالح پیغمبر و داود علی بود» [برای مطالعهٔ بیشتر بنگرید به شمس الحقایق، رضاقلی خان هدایت، ۱۷۴]

از بسیاری از اهل حق شنیده ام که «علی» مورد نظر ما ربطی به آن علی تاریخی یعنی امام علی بن ابیطالب (ع) ندارد و استمرار یک حقیقت ازلی و ابدی است. در این شعر هم گوینده، که باید از حدود قرن یازدهم به بعد باشد، کوشیده است زنجیرهٔ انبیاء را تکرار یک روح در تاریخ بداند و تجلیات یک حقیقت.

انتهای پیام