به گزارش خبرنگار مهر، عظمت و بزرگی نهج البلاغه نه تنها از زبان علما و اندیشمندان مسلمان بلکه فراتر از دین و مذهب مورد توجه غیر مسلمانان هم بوده است و شخصیت های بزرگی در اعصار مختلف به صورت ویژه درباره نهج البلاغه نظراتی را بیان کرده اند. کتابی که نه فقط متعلق به شیعیان و مسلمانان بلکه حاوی دستورات و قوانین انسانی است که فارغ از مذهب برای زندگی بهتر بشریت بیان شده است.

کتاب نهج البلاغه که گردآوری بخشی از سخنان و مکاتبات امیرمؤمنان علی (ع) است، به دلیل داشتن مفاهیم و موضوعات، سیاسی منبعی برای حکمت اصول سیاسی اسلام است که توجه همگان را جلب کرده است.

میرزای شیرازی و محمد عبده از پیشگامان توجه به نهج البلاغه هستند. در انقلاب مشروطه نهج البلاغه نقش جدی داشت و این نقش برجسته نهج البلاغه را به وضوح می توان در کتاب مهم تنبیه الامه و تنزیه المله آیت الله نایینی مشاهده کرد. آیت الله مرتضی مطهری در کتاب نهضت های اسلامی در صدسال اخیر در خصوص تأثیر نهج البلاغه بر کتاب میرزای نائینی می گوید: انصاف این است که تفسیر دقیق، از توحید عملی، اجتماعی و سیاسی اسلام را هیچکس به خوبی علامه بزرگ و مجتهد سترگ، میرزا محمدحسین نائینی توأم با استدلال ها و استشهادهای متقن، از قرآن و نهج البلاغه، در کتاب ذی قیمت تنبیه الامه و تنزیه المله بیان نکرده است.

توجه دوباره به نهج البلاغه همزمان با آغاز نهضت اسلامی در اوایل دهه چهل شمسی است و با تأکید امام خمینی و تلاش های متفکران و پژوهشگران و فعالان نهضت اسلامی نظیر آیت الله طالقانی، آیت الله خامنه ای، شهید مطهری، محمدرضا حکیمی، محمدتقی شریعتی و علی شریعتی و… که در جنبش اسلامی ایران معاصر حضور جدی داشتند، از نهج البلاغه در اخذ اصول حکمت سیاسی اسلام بهره برده شد.

حکمت ۴۶ نهج البلاغه

و قال (علیه السلام): سیئة تسوءک، خیر عند الله من حسنة تعجبک .

و فرمود (ع): گناهی که اندوهگینت سازد، در نزد خدا بهتر است از کار نیکی که به خودپسندیت وادارد.

آیت الله مکارم شیرازی در شرح این حکمت از نهج البلاغه در کتاب پیام امام امیرالمومنین (ع) می گوید: «امام (علیه السلام) در این سخن کوتاه و پرمحتوا به نکته مهمی اشاره می فرماید که در سیر و سلوک انسان به سوی خدا بسیار تأثیرگذار است. می فرماید: «کار بدی که تو را ناراحت (و پشیمان) می سازد نزد خدا بهتر است از کار نیکی که تو را مغرور می کند»; (سیئة تسوءک خیر عند الله من حسنة تعجبک).

دلیل آن روشن است، زیرا انسان معصیت کاری که از عمل زشت خود ناراحت می شود به سوی پشیمانی و توبه و جبران آن گام بر می دارد حال آنکه آن کس که از کار نیک خود مغرور می گردد گامی به سوی ریاکاری بر می دارد. توبه آثار شوم آن معصیت را می شوید در حالی که غرور عجب و ریا از کارهای نیک، انسان را به پرتگاه گناهان کبیره می کشاند.

در حدیثی از پیغمبر اکرم می خوانیم: «من رأی أنه مسیء فهو محسن; کسی که خود را بدکار می داند او نیکوکار است». به گفته مرحوم مغنیه در فی ظلال نهج البلاغه عکس این مطلب نیز صادق است و آن اینکه گفته شود «من رای إنه محسن فهو مسیء; کسی که خود را نیکوکار بداند بدکار است» زیرا عجب و غرور احسانش را تباه کرده و چه بسا سخنانی که ایمان را نیز از اساس متزلزل سازد.»

حجت الاسلام حمیدرضا مهدوی ارفع پژوهشگر نهج البلاغه در شرح و تفسیر حکمت ۴۶ نهج البلاغه می گوید: محور اصلی پیام این حکمت، عجب و خودپسندی است.دو نکته درباره این حکمت ضروری است. نکته اول اینکه بار اصلی مقصود و منظور امیرالمؤمنین (علیه السلام) فهماندن نهایت زشتی و پلیدی صفت عجب و خودپسندی است. لذا به هیچ وجه در صدد تأیید معصیت نیستند که بعضی جاهلان گفتند ببین گناه را تأیید کرد، فرمود گناهی که تو را شرمنده کند بهتر از عبادتی است که تو را به عجب وادارد؛ اصلا اینگونه نیست. کسی که کمی با ادبیات آشنایی داشته باشد، می فهمد که این یک نوع استعاره است که ببین گناه چقدر بد است، از آن بدتر عبادتی است که عجب بیاورد. بنابراین سنگینی مقصود در حکمت ۴۶ بر عجب است .

ضرر و زیان های خودپسندی

اما نکته دوم، شرح این حکمت با نهج البلاغه است. اولا باید دانست که عجب، چه مهالک و ضررها و زیان هایی دارد.

مولا امیرالمومنین علی (علیه السلام) عجب و خودپسندی را بدترین ترس و تنهایی می دانند. در حکمت ۳۸ می فرمایند: «ان أوحش الوحشة العجب»؛ وحشتناک ترین وحشت عجب و خودپسندی است. در حکمت ۱۱۳ هم می فرمایند: «لا وحدة أوحش من العجب» هیچ تنهایی وحشتناک تر از عجب نیست. در حکمت ۱۶۷ عجب را مانع زیاد شدن و فزونی یافتن نعمت های خدا می دانند: «الإعجاب یمنع الازدیاد» و در نامه ۳۱ خطاب به فرزند عزیزشان می نویسند: «و اعلم أن الإعجاب ضد الصواب و آفة الألباب.» بدان همانا عجب و خودپسندی برخلاف راه درست و آسیب رسان به قلب و عقل است.

برای فهم اینکه چرا عجب، ضد الصواب است، در خطبه ۹۱ می خوانیم: «و لم یتولهم الإعجاب فیستکثروا ما سلف منهم»

فرشتگان که الگوی پاکی هستند، حضرت علی (علیه السلام) می فرماید: «هرگز آنها دنباله رو اعجاب نبودند، تا آنچه از اعمال صالح را که در گذشته انجام دادند را زیاد بشمارند.» و بر این اساس مولا علی (علیه السلام)، در حکمت ۱۵۰ می فرماید: «لاتکن ممن یعجب بنفسه إذا عوفی و یقنط إذا ابتلی» از کسانی نباش وقتی که سلامتی خود را باز می یابد به برکت خدا، این را به خودش نسبت می دهد و دچار عجب می شود؛ وقتی که مبتلا به بیماری گرفتاری می شود، نا امید می شود.

در واقع حضرت امیر می خواهند به ما بفهمانند که نشانه مهم عجب این است که فرد دارای عجب هر چه خوبی است از خودش می داند و هرچه بدی است از خدا.

مساله بعدی شناخت ارزش ندامت و شرم و حیا در محضر خداست؛ مولا علی (علیه السلام) در حکمت ۴۱۷ ندامت و احساس پشیمانی را نقطه آغاز توبه واقعی می دانند و می فرمایند: «أولها الندم علی ما مضی» آغاز توبه، ندامت از آنچه که در گذشته انجام شده است می باشد.

همچنین مولا علی (علیه السلام) درباره ارزش و آثار شرم و حیا در مقابل خدا در حکمت ۲۲۳ می فرمایند: «من کساه الحیاء ثوبه لم یر الناس عیبه» کسی که حیا لباس خودش را بر تن او پوشانده باشد، مردم عیب او را نمی بینند.

در حکمت ۱۱۳ حیا را درجه اعلای ایمان می دانند و می فرمایند: «لا إیمان کالحیاء و الصبر»؛ ایمانی مانند حیا و صبر نیست. و نهایتا در خطبه ۲۲۲ به عنوان الگوی انسان هایی که همواره از خدا احساس شرم و حیا و خجالت و از اعمال شأن احساس ندامت دارند، اولیا خدا و اهل الذکر را معرفی می کنند و می فرمایند: «اهل الذکر حملوا ثقل أوزارهم ظهورهم فضعفوا عن الاستقلال بها، فنشجوا نشیجا و تجاوبوا نحیبا، یعجون إلی ربهم من مقام ندم و اعتراف» اهل ذکر سنگینی بار گناهان خودشان را روی دوششان حس می کنند، خوب درک می کنند که نمی توانند به تنهایی این بار را بکشند و با هم شروع می کنند به ناله کردن و گفتگو کردن، ناله دارند در درگاه خداوندشان از جایگاه انسانی که دچار پشیمانی و اعتراف به ناتوانی است.

لذا در خطبه اول نهج البلاغه هم در مورد حضرت آدم هم اینگونه بیان می کنند که: «و استبدل بالجدل وجلا و بالاغترار ندما» آدم (علیه السلام) وقتی متوجه این خطایش شد که نباید از شجره ممنوعه می خورد، به جای آن جدل که در آن باغ بهشتی می کرد، ترس از خدا جایش را در دل او گرفت و به جای فریبی که از شیطان خورد ندامت و پشیمانی در دلش شعله زد.