سلمان نگهبان[۱]
رحیم ابوالحسینی[۲]
چکیده
در طول تاریخ هرگاه اهل ایمان به خداوند توکل نمودهاند و برای رسیدن به خواسته خود که پرستش خداوند متعال و اطاعت از قوانین الهی بوده است پافشاری و مقاومت نمودهاند، به پیروزی دست یافتهاند. و هرگاه از در سازش و تسلیم و نفاق وارد شدهاند جز خواری و ذلت نصیبشان نشده است. در این زمان که ظلم و جنایت عالم را فرا گرفته است و خون مسلمانان بیگناه چون نهر جاری است، بر همه مسلمانان واجب است که نسبت به مقاومت و شرایط و اصول آن متعهد و پایبند باشند.
در این نوشتار مقاومت به عنوان تنها راه پیروزی در برابر دشمنان شناخته شده است. از اینرو پس از مفهومشناسی، مبنای مقاومت بر اساس آیات قرآن، و سپس مهمترین شرایط، عوامل، موانع و نتایج آن ذکر شده است.
کلیدواژه: مقاومت، استقامت، عزت، دفاع، جهاد، وحدت، صهیونیسم.

مقدمه
مقاومت از اصول اولیه زندگی بشری است که انسان بدون بهرهمندی از آن قادر به حیات نخواهد بود و به صورت غریزی در بسیاری از موارد نسبت به آن اقدام می‌نماید. هرچه تهدید بارزتر باشد، مقاومت و عکسالعمل فرد بیشتر است؛ اما در صورتی که فرد نسبت به تهدید و خطر ناآگاه باشد، یا آن را جدی تلقی نکند، عکسالعمل مناسبی در برابر آن از خود بروز نخواهد داد. پس طبیعی است که اگر کسی متوجه خطر و تهدیدی نسبت به جان یا مال یا عرض خود گردد، به دلیل درکی که از جان، مال و عرض خود و همچنین شناختی که از خطر دارد، انگیزهای بسیار قوی برای مقاومت خواهد داشت. اما در صورتی که دایره تهدید را دورتر از تعلقات شخصی خود ببیند، به شکل غریزی انگیزه مقاومت در برابر آن به مراتب کمتر خواهد بود. بر این اساس است که جوامع مختلف همواره برای حفظ کیان و بنیان خود در تلاش بودهاند تا به افراد خود حس وطندوستی و آرمان دوستی را القاء کنند به گونهای که وطن و آرمان خود را پارهای از تن خود پندارند و در برابر تهدیدها مقاومت کنند و تا سر حد بذل جان، آن را پاس دارند. در واقع، تنها راه حفظ هر جامعهای اطاعت از رهبر جامعه و فداکاری و مقاومت افراد آن است. از این رو خداوند متعال به عنوان ولی اهل ایمان، راه برون رفت جامعه اسلامی از گمراهی، ذلت و هلاکت را بیان فرموده و آنها را به سوی وحدت و دفاع و مقاومت در برابر دشمنان هدایت فرموده است.
دشمن نیز به اهمیت این مهم واقف است؛ از این رو با تلاش برای تغییر مفهوم و القاء روش مورد پسند خود بر آن است تا با تغییر مسیر جامعه اسلامی، آن را به دره هلاکت سوق دهد.
از جمله مفاهیمی که با انگیزه های مختلف، دانسته و نادانسته مورد تحریف یا بی اعتنایی قرار می‌گیرد، مقاومت در برابر دشمن است. همیشه بودهاند کسانی که به دلیل هزینه داشتن مقاومت، پیشنهاداتی مانند مذاکره و یا دوستی با کفار را به جای مقاومت ارآیه کردهاند در حالی که راه نجات جامعه اسلامی، مقاومت است و هزینه راهکارهای بدیل، بسیار بیش از مقاومت می‌باشد.
در این نوشتار به مبنای مقاومت در قرآن کریم به صورت مقارن با مراجعه به اسناد کتابخانه ای و مبتنی بر قرآن به روش تحقیق توصیفی تحلیلی پرداخته شده است.
در موضوع مقاومت در قرآن تحقیقاتی به صورت مقاومت مضاف مانند اقتصاد مقاومتی یا سیاست مقاومتی صورت گرفته است ولی بر مقاومت به صورت مطلق و مبتنی بر صرف آیات قرآن کریم کمتر کار شده است. از آنجا که قرآن منبع مشترک همه مذاهب اسلامی است و عمل به دستورات آن برای همه مسلمانان واجب و لازم است، در این پژوهش، ابعاد مختلف مقاومت صرفا مستند به آیات قرآن مورد بررسی قرار گرفتهاند.

۱- مفهوم شناسی مقاومت

أ. مقاومت در لغت
واژه مقاومت از ریشه «ق و م» است و برای آن معانی مختلفی مانند اعتدال (زبیدی، ۱۳۰۶ش، ج ۱۷، ص ۵۹۲؛ رازی، ۱۴۱۵ق،ج ۵، ص ۲۰۱۷؛ طریحی، ۱۴۰۸ق، ج ۳، ص ۵۶۶)، ثبات و مداومت (ابن اثیر، ۱۴۱۸ق، ج ۴، ص ۱۲۵)، استمرار (فراهیدی، ۱۴۰۹ق، ص ۶۹۴)، پایداری، ایستادن، درست شدن و قیمت نهادن (دهخدا، ۱۳۷۳، ج ۶، ص ۲۱۸۱) ذکر شده است. از میان معانی یادشده، معنای اعتدال شهرت بیشتری دارد (رازی، ۱۴۱۵ق، ج ۵، ص ۲۰۱۷؛ فیروزآبادی، ۱۴۲۴ق، ج ۲، ص ۱۵۱۷)، زیرا معانی دیگر در ذیل با اینکه در هیچ یک از کتابهای لغوی قدیم، کلمه مقاومت نیامده است؛ در منابع کهن غیرلغوی واژه مذکور استعمال شده است، چنانکه در برخی کتابهای لغوی معاصر مانند المنجد، واژه مقاومت را آورده است: «قاوم، یقاوم، مقاومة: قام معه، ضاده» (لویس معلوف،۱۳۷۳ش، ص۶۶۳)؛ بدین ترتیب یکی دیگر از معانی مقاومت، ضدبودن و رو در رویی بیان شده است. آنگاه این پرسش مطرح است که معنای اعتدال با ضدبودن چه تناسبی دارد؟ در توضیح ارتباط معنای اعتدال و ضدیت باید گفت، برای حفظ اعتدال باید با عامل بر هم زننده تعادل، ضدیت و مقابله نمود؛ و فرقی نیست بین اینکه بر هم زننده تعادل، عامل درونی شخص و یا عامل بیرونی مانند دشمن باشد. همچنین موضوع تعادل اعم است از امور فردی، جمعی، معنوی، فرهنگی، علمی، اقتصادی و سیاسی و محدود به هیچ یک نیست.
نکته بدیهی در معنای مقاومت، استمرار و ادامه آن است؛ یعنی مادامی که عامل بر هم زننده اعتدال در حال اعمال قوا باشد، مقاومت کننده باید در حفظ تعادل خود بکوشد.
واژه مقاومت در قرآن استعمال نشده است؛ اما با مصدر استقامت به صورت فعلی و اسم فاعلی آمده است:
مشتقات فعلی آن، برای امر به استقامت به صورتهای «استقم»(هود(۱۱):۱۱۲)، «استقیما»(یونس(۱۰):۸۹)، «استقیموا»(توبه(۹):۱۰)، و برای بیان آثار استقامت بهگونه «یستقیم»(تکویر(۸۱):۲۸) و «استقاموا»(فصلت(۴۱):۳۰)، استعمال شده است. درسایر موارد واژه «مستقیم» که اسم فاعل مصدر استقامت است بهکار رفته است. از این میان آیاتی که در هیات فعلی، استقامت را بیان کردهاند حکم لزوم استقامت در برابر دشمن را بیان کرده و مباحث مختلفی از این آیات استفاده می‌شوند؛ مانند:
در حقیقت کسانی که گفتند پروردگار ما خداست سپس ایستادگی کردند(استقاموا) فرشتگان بر آنان فرود می‌آیند [و می‌گویند] هان بیم مدارید و غمین مباشید و به بهشتی که وعده یافته بودید شاد باشید.(فصلت(۴۱):۳۰)[۳]

ب. مقاومت در اصطلاح
در اصطلاح علم اخلاق مقاومت به معنای صبر است؛ آنگونه که مسکویه می‌گوید: «اما الصبر فهو مقاومة النفس الهوی لئلا تنقاد لقبائح اللذات» (ابن مسکویه، احمد بن محمد، ۱۴۲۶ق، ص۱۰۲). یعنی؛ صبر همان ایستادگی نفس در برابر خواهشهاست تا گرفتار لذتهای زشت نشود.
در اصطلاح علم سیاست واژه مقاومت معادل لاتین (resistance، stand، opposition، rebuff) (نوروزی خیابانی، ۱۳۸۷ش، ص۴۱۷) است. معنای این تعابیر به ترتیب عبارت است از: مقاومت، ایستادن، مخالفت کردن و واکنش برای دفع کردن.
در اصطلاح علم فقه مقاومت به نحو عام و خاص مطلق، زیر مجموعه موضوع جهاد است. بدین ترتیب که جهاد بر دو نوع است: جهاد ابتدایی و جهاد دفاعی. و جهاد دفاعی همان مقاومت است. پس برای فهم معنای اصطلاحی مقاومت در فقه، به اختصار به اصطلاح جهاد دفاعی می‌پردازیم:
دفاع در شریعت اسلام بر دو قسم است: دفاع از بیضه و اساس اسلام و دفاع از نفس.
اما قسم اول که مناسب این مقال می‌باشد، عبارت است از اینکه اگر دشمن به مسلمانان حمله کند به شکلی که اساس اسلام در خطر قرار گیرد، بر همه مسلمانان واجب است که با فدا کردن جان و مال و هر وسیله ممکن در برابر آن هجوم ایستادگی و دفاع کنند. این دفاع به صورت کفایی یا عینی بر مسلمانان واجب است وحضور امام معصوم یا اذن او لازم نیست.(مشکینی علی،۱۳۸۴ش، ص۲۴۵)

ج. مترادفات قرآنی مقاومت
در قرآن کریم بعضی از الفاظ هم معنای مقاومت هستند مانند:
صبر و شکیبایی: ای پیامبر مؤمنان را به جهاد برانگیز اگر از [میان] شما بیست تن شکیبا (صابرون) باشند بر دویست تن چیره می شوند و اگر از شما یکصد تن باشند بر هزار تن از کافران پیروز می گردند چرا که آنان قومی اند که نمی فهمند. (انفال(۸):۶۵)[۴]
ثبات قدم: ای کسانی که ایمان آورده اید چون با گروهی برخورد می کنید پایداری ورزید (فاثبتوا) و خدا را بسیار یاد کنید باشد که رستگار شوید(انفال(۸):۴۵)[۵]
دفاع: مواجهه با دشمن دارای مراتبی است؛ برخی یارای جنگیدن با آن دارند و برخی نمی‌توانند، با این حال هر قدر که می‌توانند باید در این مقاومت سهیم باشند، مثلا سیاهی لشکر باشند(البخاری القنوجی، ۱۴۱۲ق، ج۲،ص۳۷۲) خداوند فرموده است:«بیائید و در راه خدا نبرد کنید یا (لا اقل) از حریم خود دفاع نمائید»(آل عمران(۳):(۳):۱۶۷)[۶]
طاقت و تحمل: و هنگامی که [طالوت ] با کسانی که همراه وی ایمان آورده بودند از آن [نهر] گذشتند گفتند امروز ما را یارای [مقابله با] جالوت و سپاهیانش نیست (لا طاقة لنا ) کسانی که به دیدار خداوند یقین داشتند گفتند بسا گروهی اندک که بر گروهی بسیار به اذن خدا پیروز شدند و خداوند با شکیبایان است (بقره(۲):۲۴۹)[۷]
قتال ( رو در رو شدن): و در راه خدا با آنان که به جنگ و دشمنی شما برخیزند نبرد کنید، لکن از حد تجاوز نکنید که خدا متجاوزان را دوست ندارد. (بقره(۲):۱۹۰)[۸]
جهاد: در بسیاری از موارد که لازمه امتثال امر الهی مقاومت است، لفظ جهاد بهکار رفته است مانند ایهای که می‌فرماید: و کسانی که در راه ما کوشیده اند(جاهدوا) به یقین راههای خود را بر آنان می نماییم و در حقیقت خدا با نیکوکاران است (عنکبوت(۲۹):۶۹)[۹] جاهدوا به معنای مقاومت در برابر هواهای نفسانی برای عبادت خداوند و شکر نعمتهایش و صبر در امتحانهای الهی می‌باشد.( أثیر الدین الأندلسی، ۱۴۲۰ق،ج۸،ص۳۶۸)

۲- مبانی مقاومت از نگاه قرآن

با بررسی آیات قرآن میتوان مواردی را از آن به عنوان مبنای مقاومت استخراج کرد که مهمترین آنها عبارتست از:

أ. مقاومت: شأنی از شئون الهی
از دیدگاه قرآن اساس مقاومت و دفاع در برابر کافران و دشمنان دین بر عهده خداوند متعال است؛ زیرا پر واضح است که از وظایف رهبر جامعه شناخت و تدبیر راه مقاومت و مقابله با دشمنان است. آنگونه که در قرآن آمده است: خداوند، ولی و سرپرست کسانی است که ایمان آورده اند، آنها را از ظلمتها، به سوی نور بیرون می‌برد. (بقره(۲):۲۵۷)[۱۰]، خداوند ولی و رهبر جامعه ایمانی است و این وظیفه سنگین بر عهده اوست. از این رو در جای دیگر می‌فرماید: قطعا خداوند از کسانی که ایمان آورده اند دفاع می کند…(حج(۲۲):۳۸)[۱۱] این دفاع لازمه بقای مومنین بر ایمان است و اگر دفاع الهی از آنها نباشد در بسیاری از موارد یارای مقاومت نخواهند داشت.(شمس الدین القرطبی، ۱۳۸۴ق، ج۱۲، ص۶۷) و این دفاع همیشگی و مکرر است.(آلوسی، ۱۴۱۵ق، ج۱۷، ص۱۶۱)
خداوند متعال وظیفه دفاع و مقاومت در برابر کفر را به مومنین نیز واگذار می‌نماید و می‌فرماید: کسانی که مورد ظلم قرار می‌گیرند می‌توانند به مقابله برخیزند هرچند خداوند بر هر چیز تواناست. (حج(۲۲):۳۹)[۱۲] این اذن در واقع گویای ضعف کافران در برابر خداوند متعال و همچنین توانمندی مومنین است.(طباطبایی، ۱۳۷۱ش، ج۱۴، ص۳۸۴)
این اذن الهی به معنای اختیار نیست، بلکه امر به مقاومت است؛ زیرا در جای دیگر می‌فرماید: باید آنگونه که به تو امر شده است استقامت کنی. (هود(۱۱):۱۲)[۱۳]

ب: مقاومت امری ضروری در مقابله با فساد
بر مبنای قرآن کریم، مقاومت نه تنها امری پسندیده است؛ بلکه امری لازم و ضروری است که خود خداوند متعال از باب تفضل بر مومنین و برای جلوگیری از تسلط کامل فساد و تباهی طاغوت (طباطبایی، ۱۳۷۱ش،ج۲،ص۹۸) مجری آن است؛ زیرا کسی را یارای مقابله با او نیست و در واقع از بندگان مومن دفاع می‌کند (قرطبی، ۱۳۸۴ق، ج۳،ص۲۵۹ ) می‌فرماید: و اگر خداوند برخی از مردم را به وسیله برخی دیگر دفع نمی‌کرد (ولولا دفع الله) قطعا زمین تباه می‌گردید (لفسدت الأرض) ولی خداوند نسبت به جهانیان تفضل دارد.(بقره(۲):۲۵۱)[۱۴]

ج: مقاومت و دفاع مآیه حفظ دین و ایمان
در هر زمانی خداوند برای حفظ دین و ایمان مومنین، از ایشان دفاع کرده است و اگر یاری او نبود و کافران و مشرکان را دفع نمی‌کرد، آنها هیچ مجالی برای عبادت خداوند بر روی زمین باقی نمی‌گذاشتند و تمام عبادتگاهها را نابود می‌ساختند (حج(۲۲):۴۰)[۱۵] (طباطبایی، ۱۳۷۱ش،ج۱۴،ص۳۸۵)؛ زیرا اساس دشمنی کفار با مومنین برای از بین بردن ایمان و آثار ایمانی است (بقره(۲):۲۱۷)[۱۶] و باید در مقابل آنها دفاع صورت پذیرد.

د: لزوم مقاومت بر اساس قاعده نفی سبیل
جهان کفر همیشه در تلاش برای تسلط بر جامعه ایمانی بوده است و از هیچ تلاشی دریغ نکرده است ولی در قرآن آمده است که: خداوند هرگز بر [زیان] مؤمنان برای کافران راه [تسلطی] قرار نداده است.(نساء(۴): ۱۴۱)[۱۷] یعنی اگر جامعه اسلامی از دستورات الهی تبعیت کنند، کافران در هیچ زمینهای اعم از جنگ و سیاست و علم و عمل نمی‌توانند بر آنها مسلط شوند.(رشید رضا، ۱۹۹۰م،ج۵،ص۳۷۹؛ طباطبایی، ۱۳۷۱ش، ج۵،ص۱۱۶) و هرگاه جامعه اسلامی در تدبیر و انجام وظایف دینی اهمال نمودند، زمینه سروری و علو کافران را بر خودشان فراهم کردند و آنها بر مملکت اسلامی حاکم شدند و چونان فرعونیان زمینهای مسلمانان را غصب نمودند و بر آنها جزیه تعیین کردند و ایشان را به کارهای دشوار واداشتند(هروی، محمد الأمین، ۱۴۲۱ق، ج۶ص۴۲۳). در تفسیر آیه گفته شده است که تسلط کافران بر مسلمانان شرعا جایز نیست و هر جا چنان تسلطی ایجاد شود غیر شرعی است(قرطبی، ۱۳۸۴ق،ج۵،ص۴۲۰)؛ پس بر همه مسلمانان واجب است به منظور مقاومت در برابر تسلط کفار بر ایشان، با امتثال به دستورات دینی، تمام قوای خود را در همه زمینهها به کار بندند.
طبق قاعده نفی سبیل، مقاومت در همه ابعاد و عوامل تسلط کفار بر مسلمین واجب است؛ از جمله:
اقتصادی: همانگونه که قوام زندگی فردی و خانوادگی هر شخص، تدبیر در معیشت و هوشیاری در تعاملات اقتصادی است، قوام زندگی جامعه اسلامی نیز مبتنی بر این ذکاوت و هوشیاری است. امور اقتصادی جامعه اسلامی باید در اختیار کسانی باشد که حفظ و قوام این جامعه هدف آنها باشد و توانمندی لازم برای این مهم را داشته باشند. کسانی که امور اقتصادی جامعه اسلامی را بر عهده می‌گیرند، اگر عملکردشان منجر به وابستگی به دشمنان و کافران گردد، یا سفیه هستند و ضعف در عقلانیت دارند و یا فاسد و خائناند.(رشید رضا، ۱۹۹۰م، ج۱۱،ص۲۲۶) خداوند می‌فرماید: اقتصاد عامل قیام و مقاومت شماست و باید آن را حفظ کنید و به دست سفیهان جامعه ندهید. (نساء(۴):۵)[۱۸]
سیاسی و اجتماعی: خداوند می فرماید: بگو من فقط به شما یک اندرز می دهم که دو به دو یا به تنهایی برای خدا قیام کنید و به پا خیزید.(سبأ(۳۴):۴۶)[۱۹]
روشن است که در اینجا «قیام» به مفهوم روی پا ایستادن نیست، بلکه به معنای روی آوردن به ارشاد و اصلاح و سازندگی انسانها با گفتگوی روشنگرانه و به اندیشه و تفکر واداشتن آنان و نیز اندیشیدن در مورد خویش است؛ زیرا سرچشمه هر دگرگونی مطلوب و یا تحمل ناپسند و نامطلوب، دگرگونی در اندیشه و باورها و از پی آن دگرگونی در عملکردهاست؛ و بدان دلیل است که حق، تنها در پرتو اندیشهی درست و مناظره روشنگرانه و هدفدار و حق جویانه برای انسان حق طلب نمایان می گردد. (طبرسی، ۱۴۰۸ق، ج۸ ص۲۲۵)
در جای دیگر، قرآن کریم خط مشی سیاسی را به گونهای دیگر بیان می‌دارد و می‌گوید: ای کسانی که ایمان آوردهاید! [در برابر دشمن] آماده باشید [اسلحه خود را برگیرید] و گروه گروه [به جهاد] بیرون روید یا به طور جمعی روانه شوید. (نساء(۴):۷۱)[۲۰] در این آیه خداوند در عرصه سیاسی و نظامی، برای در امان ماندن از شر دشمن آماده باش کامل اعلام می‌دارد. خذوا حذرکم یعنی آماده دفع شر دشمن باشید. این آمادگی مستلزم شناخت حالات و استعدادها و قوت و ضعف و تعداد و توافقات و اختلافات دشمن و راه مقابله و مقاومت در برابر آنهاست.(مراغی، ۱۳۶۵ق، ج۵، ص۸۷)
بر این اساس، سیاست و برنامهریزیهای اجتماعی باید بر مبنای حفظ دین و اعتقاد و مقابله با دسیسههای همهجانبه دشمن باشد.
نظامی: از جمله ابعادی که واجب است جامعه اسلامی خودکفا و بی نیاز از غیر باشد بعد نظامی است؛ زیرا هیچگاه از نظر نظامی در امنیت نخواهد بود و همیشه باید برای مقابله نظامی با دشمنان آماده باشد و اینکه هیچ چیز مانند آمادگی برای جنگ نمی‌تواند مانع جنگ شود؛ (مراغی، ۱۳۶۵ق،ج۱۰،ص۲۵) زیرا وقتی دشمن آمادگی طرف مقابل را برای مقابله ببیند به خود اجازه جنگ نخواهد داد. خداوند می‌فرماید:
و هر چه در توان دارید از نیرو و اسبهای آماده بسیج کنید تا با این [تدارکات] دشمن خدا و دشمن خودتان و [دشمنان] دیگری را جز ایشان که شما نمی شناسیدشان و خدا آنان را می شناسد بترسانید و هر چیزی در راه خدا خرج کنید پاداشش به خود شما بازگردانیده می شود و بر شما ستم نخواهد رفت.(انفال(۸):۶۰)[۲۱] و نیز می‌فرماید: ای کسانی که ایمان آورده اید در برابر دشمن آماده باشید (اسلحه خود را برگیرید) و گروه گروه (به جهاد) بیرون روید یا به طور جمعی روانه شوید(نساء(۴):۷۱)[۲۲] همانگونه که در بالا گفته شد این آیه لزوم آمادگی مقابله نظامی را نیز بیان می‌کند.(مراغی، ۱۳۶۵ق، ج۵، ص۸۷)

هـ : وابستگی عزت مسلمین به مقاومت
خداوند می‌فرماید: همانان که غیر از مؤمنان کافران را دوستان [خود] می‌گیرند آیا سربلندی را نزد آنان می‌جویند [این خیالی خام است] چرا که عزت همه از آن خداست.(نساء(۴):۱۳۹)[۲۳] برگزیدن راهی جز مقاومت در برابر کافران ذلت به بار خواهد آورد و عزت حقیقی در تمسک به حبل الله و حفظ وحدت و ثبات جامعه اسلامی است. در حقیقت تصور اینکه دوستی با کفار و تسلیم در برابر بخشی از خواستههای آنها و نادیده انگاشتن بخشی از مبانی اسلامی ما را به عزت خواهد رساند، خیال خامی بیش نیست.(مکارم شیرازی، ۱۳۷۹ش،ج۳،ص۴۹۳)

۳- شرایط مقاومت

مقاومت کردن دارای شرایطی است که با رعایت آنها میتوان به نتیجه مطلوب دست یافت:

أ. مقاومت با تمام وجود
در قرآن آمده است: سبکبار و گرانبار بسیج شوید و با مال و جانتان در راه خدا جهاد کنید اگر بدانید این برای شما بهتر است.(توبه(۹):۴۱)[۲۴]. طبق این ایه، خواسته خداوند متعال از مومنین این است که با تمام وجود در راه دفاع و حفظ دین همت گمارند و در این راه در هر حالتی از جان و مال خود بگذرند.(مراغی، ۱۳۶۵ق،ج۱۰،ص۱۲۳).

ب. عدم سستی
خداوند کسانی که در مواجهه با دشمن سستی می‌کنند را نهیب می‌زند و می‌فرماید: ای کسانی که ایمان آوردهاید شما را چه شده است که چون به شما گفته می شود در راه خدا بسیج شوید کندی به خرج می دهید(اثاقلتم)؟ آیا به جای آخرت به زندگی دنیا دل خوش کرده اید؟ متاع زندگی دنیا در برابر آخرت جز اندکی نیست.(توبه(۹):۳۸)[۲۵] (اثاقلتم) به تعبیری یعنی چه می‌کنید؟! پس در زمان مقاومت و امر به مقابله، بهانهجویی و پرداختن به کارهای نامربوط و حاشیهپردازی جایز نیست.(آلوسی، ۱۴۱۵ق، ج۱۰،ص۹۵)

ج. ابراز قدرت و شدت
در مقاومت در برابر دشمن باید به گونهای ظاهر شد که دشمن خشونت و قدرت را در برابر خود احساس کند. و مومنین را صبور در جنگ و خشن و بیرحم پندارند(آلوسی، ۱۴۱۵ق، ج۱۱،ص۵۰)؛ آنگونه که خداوند می‌فرماید: ای اهل ایمان، با کافران از آنان که با شما نزدیکترند شروع به جهاد کنید و باید کفار در شما درشتی و نیرومندی و قوت و پایداری حس کنند، و بدانید که خدا همیشه با پرهیزکاران است.(توبه(۹):۱۲۳)[۲۶]

د. عدم اطاعت از کفار و مشورت با آنها
خداوند می‌فرماید: پس از کافران اطاعت مکن و با [الهام گرفتن از] قرآن با آنان به جهادی بزرگ بپرداز.(فرقان(۲۵):۵۲)[۲۷] در مسیر مقابله و مقاومت در برابر کفار به هیچ عنوان مدارا کردن با آنها جایز نیست(آلوسی، ۱۴۱۵ق، ج۲۲،ص۴۶) و نباید از قاعده و قانون آنها اطاعت شود؛ بلکه باید با بهرهگیری از قواعد دینی مبارزه را ادامه داد. هیچ نظری را از آنها نباید پذیرفت و نباید با ایشان مشورت نمود؛ زیرا آنها به دنبال هلاکت مومنین هستند (مراغی، ۱۳۶ق،ج۲۱،ص۱۲۴) و در واقع هرگونه اطاعت از قانون دشمن که منافی با دستورات و قواعد دینی باشد، کوتاه آمدن از مبانی و ترک مقاومت است.

هـ . عدم خوشبینی و اعتماد به دشمن
خداوند متعال به صراحت از خوش بینی و اعتماد به دشمن نهی کرده و فرموده است: ای اهل ایمان، از غیر همدینان خود دوست صمیمی همراز نگیرید، چه آنکه آنها از خلل و فساد در کار شما ذرهای کوتاهی نکنند، آنها مایلند شما همیشه در رنج باشید، دشمنی شما را بر زبان هم آشکار سازند و محققا آنچه در دل دارند بیش از آن است. ما به خوبی برای شما بیان آیات کردیم اگر عقل را به کار بندید.(آل عمران(۳):(۳):۱۱۸)[۲۸] نهی آیه در جمیع حالات است و به طریق اولی در موضوع مقاومت و تقابل باید احتیاط نمود و از اعتماد و دوستی و خوشبینی و مشورت با دشمن پرهیز نمود.(عبد الرحمن ابن أبی حاتم، ۱۴۱۹ق، ج۳،ص۷۴۳)

و. جایز نبودن گریختن از دشمن
خداوند به صراحت دستور مقاومت در برابر دشمن داده است و اجازه فرار و پشتکردن به دشمن را نداده است و نگریختن از میدان نبرد را عهد با خود بیان می‌فرماید(طباطبایی، ۱۳۷۱ش، ج۱۶،ص۲۹۰) و در باره کسانی که از نبرد بگریزند می‌گوید: و آن منافقان از این پیش (در جنگ احد که اکثر افراد فرار کردند) با خدا عهد محکم بسته بودند که به جنگ پشت نکنند، و از عهد خدا پرسش خواهد شد.(احزاب(۳۳):۱۵)[۲۹].

ز. حفظ وحدت
از جمله شرایط مهم مقاومت در برابر دشمنان، حفظ وحدت و یکپارچگی امت اسلام است. و اختلاف و ترک وحدت موجب شکست و نابودی خواهد شد. در این مورد بیان آیه به این صورت است که: و اطاعت (فرمان) خدا و پیامبرش نمائید و نزاع (و کشمکش) مکنید تا سست نشوند و قدرت (و شوکت و هیبت) شما از میان نرود و استقامت نمائید که خداوند با استقامت کنندگان است.(انفال(۸):۴۶)[۳۰] ترک وحدت و کشمکش موجب ضعف اراده و از بین رفتن عزت و تسلط و سستی قوا می‌گردد.(طباطبایی، ۱۳۷۱ش،ج۹،ص۹۵)

ح. لزوم بهرهگیری از تمام استعدادهای جامعه اسلامی
خداوند متعال با صراحت بیان می کند جامعه ی اسلامی برای بالندگی در جهان باید متکی به خود باشد و برای این منظور باید خود را در برابر دشمنان در همه ی زمینه ها، مجهز سازد و می‌فرماید: و هر چه در توان دارید از نیرو و اسبهای آماده بسیج کنید تا با این [تدارکات] دشمن خدا و دشمن خودتان و [دشمنان] دیگری را جز ایشان که شما نمی شناسیدشان و خدا آنان را می شناسد بترسانید و هر چیزی در راه خدا خرج کنید پاداشش به خود شما بازگردانیده می شود و بر شما ستم نخواهد رفت.(انفال(۸):۶۰)[۳۱] این آیه تأکید دارد که هرچه می توانید قوت و توان خود را افزایش دهید و زمینه های استعداد و مقاومت را در جامعه ی اسلامی فراهم کنید. هر کاری که در مقابله با دشمن دخیل است داخل در معنا می‌باشد. (طباطبایی، ۱۳۷۱ش،ج۹،ص۱۱۴ و ج۴،ص۴۱۶)

ط. انزوا، بخشی از سیاست مقاومتی
در هر زمانی که گروهی برای رسیدن به اهداف عالی الهی قیام کنند، به صورت طبیعی با مخالفت و دشمنی کافران مواجه خواهند شد. یکی از مراحل دشمنی محدود ساختن ارتباطی طرف مقابل است. در برخی شرایط نیز ممکن است گوشهگیری از جامعه همراه با امیدواری به ایندهای روشن، بخشی از مخالفت و مقابله با وضع موجود باشد. این تنها ماندن، در هر دو صورت مقدمه قیام است(طباطبایی، ۱۳۷۱ش، ج۱۳،ص۲۴۷). در قرآن می‌بینیم که خداوند متعال بنا به شرایط اصحاب کهف به آنها امر به انزوا به امید ایجاد شرایط مناسب قیام می‌کند آنجا که می‌فرماید: و چون از آنها و از آنچه که جز خدا می پرستند کناره گرفتید پس به غار پناه جویید تا پروردگارتان از رحمت خود بر شما بگستراند و برای شما در کارتان گشایشی فراهم سازد (کهف(۱۸):۱۶)[۳۲] اصحاب کهف به منظور مخالفت و مبارزه با کفر از جمع آنها خارج شدند و به غار رفته و در اندیشه به سامان رساندن اندیشه الهی خود بودند و در این راه از خداوند یاری جستند.(کهف(۱۸):۱۰)[۳۳]
از آنجایی که مقاومت به معنای ایستادگی در چارچوب مبانی و اصول و در راستای تحقق اهداف و مقاصد عالی بدون عقب نشینی از مبانی و اصول است، شاید به سادگی بتوان سیاست عزلت مقاومتی را درک کرد؛ زیرا وقتی عزلت و گوشه گیری به عنوان یک سازوکار و سیاست در چارچوب مبانی و اصول و راهبردها به کار می رود، هیچ مشکلی ندارد. در آیه مذکور خداوند اصحاب کهف را در حالت پناه بردن به غار مدح کرده است و به آنها لقب فتیه به معنای جوانان می‌باشد داده است که خالی از معنای مدح نیست؛ حال آنکه به نوعی از جمع خود را منزوی نمودهاند. (طباطبایی، ۱۳۷۱ش، ج۱۳،ص۲۴۷)

ی. تحمل رنج و مشقت لازمه مقاومت
این یک امری طبیعی است که برای رسیدن به هر امتیازی باید به تناسب آن سختی تحمل کرد و اینگونه نیست که در آسایش بتوان از خطرها و تهدیدها عبور کرد و به آرامش و سعادت رسید. خداوند می فرماید رسیدن به بهشت از راه صبر و مقاومت ممکن است: آیا پنداشتید که داخل بهشت می شوید و حال آنکه هنوز مانند آنچه بر [سر] پیشینیان شما آمد بر [سر] شما نیامده است آنان دچار سختی و زیان شدند و به [هول و] تکان درآمدند تا جایی که پیامبر [خدا] و کسانی که با وی ایمان آورده بودند گفتند پیروزی خدا کی خواهد بود هشدار که پیروزی خدا نزدیک است.(بقره(۲):۲۱۴)[۳۴] از نشانههای ایمان آن است که در سختیها بر ایمان خود ثابت قدم باشد و بر باور خود نسبت به وعده پیروزی از جانب خداوند استوار بماند و بر ایمانش افزوده شود.(واحدی، ۱۴۳۰ق، ج۱۸،ص۲۱۵)

۴- عوامل مقاومت

برای داشتن روحیه مقاومت باید عواملی که به ما کمک می‌کنند تا به آن درجه برسیم را بشناسیم؛ از این رو به برخی از مهم ترین عوامل که در قرآن بیان شده است، اشاره می‌شود:

الف.توحید و ایمان به خدا و امدادهای الهی
بی گمان توحید و ایمان به یگانگی خداوند به عنوان قدرتمندترین موجود و بهوجود آورنده سایر موجودات، مهم ترین عامل در مقاومت است؛ زیرا کسی که به خدا ایمان دارد و او را در هستی، تنها مؤثر مطلق و محض می داند، به غنای الهی توجه می یابد و فقر خود را با غنای او جبران می کند.(طباطبایی، ۱۳۷۱ش،ج۱۷،ص۳۴) او که می‌گوید: ای مردم، شما همه به خدا محتاجید و تنها خداست که بی نیاز و غنی بالذات و ستوده صفات است.(فاطر(۳۵): ایه۱۵)[۳۵] و موانع را نیز با حمایت و امدادهای خداوندی از پیش رو برمی دارد؛ زیرا خداوند فرموده است که اگر او را یاری دهید، او شما را یاری خواهد داد(محمد(۴۷): ایه۷)(طباطبایی، ۱۳۷۱ش،ج۹،ص۹۵)

ب. ایمان به معاد
اعتقاد و باور به اینکه سرانجام همه به پیشگاه الهی جهت محاسبه اعمال باز خواهند گشت، موجب ایجاد روحیه صبر و مقاومت در مومنین می‌گردد و همین باور است که تحمل مصیبتها و سختیها را بر ایشان آسان می‌کند. مرور آیات قرآن (بقره(۲):۱۵۳ تا ۱۵۶) گواه بر این مدعاست که مؤمنین به معاد، یارای مقاومت و مقابله با سختیها را دارند؛ زیرا ایشان معاد را بازگشت ارواح به رب الارواح می‌دانند.(ملاصدرا، ۱۳۶۶ش، ج۶،ص۸۰)

ج. توکل
انسانی که جزم به مبانی توحید داشته باشد، عزم خود را برای انجام مقاصد الهی به کار خواهد گرفت و عاقبت کارها را به خداوند می‌سپارد و تابع اراده او خواهد بود؛ زیرا می‌داند که خداوند تدبیر کننده امور عالم است و جز خیر و صلاح بندگان از او صادر نمی‌شود.(زحیلی، ۱۴۱۸ق، ج۱۰،ص۲۵۶) خداوند می‌فرماید: آنها کسانی هستند که اگر همه مردم بر علیه آنها باشند ترس به دل راه نمی‌دهند و بر خدا توکل می‌کنند و او را بهترین حامی خود می‌دانند.(آل عمران(۳):(۳): ۱۷۳)[۳۶]

د. امیدواری
امید به پاداش و نصرت الهی، سبب تقویت روحیه و ایستادگی در برابر دشمنان است که خداوند در این باره می‌فرماید: و از تعقیب دشمن سست نشوید (چه اینکه) اگر شما درد و رنج می‌بینید آنها نیز همانند شما درد و رنج می‌بینند، ولی شما امیدی از خدا دارید که آنها ندارند و خداوند دانا و حکیم است.(نساء(۴):۱۰۴)[۳۷] در این آیه امیدواری به خداوند، سبب مقاومت و تحمل درد و سختی شمرده شده است.(سیوطی، ۱۴۳۲ق،ج۲،ص۶۶۹)

هـ . دعا
یکی از عوامل مقاومت دعا کردن و از خدا طلب صبر کردن است همانگونه که خداوند در وصف بسیاری از پیامبرانی که به همراه پیروان خود در برابر دشمنان مقاومت کردند و عزت خود را از دست ندادند می‌فرماید: سخن آنان جز این نبود که گفتند پروردگارا گناهان ما و زیاده روی ما در کارمان را بر ما ببخش و گامهای ما را استوار دار و ما را بر گروه کافران یاری ده. (آل عمران(۳):(۳):۱۴۷)[۳۸] یعنی در دعای خود چیزی که نشان از ضعف در آنها باشد وجود ندارد؛ بلکه عزم راسخ خود را بیان می‌دارند و این نوع دعا موجب استقامت بیشتر ایشان خواهد بود. (طبرسی، ۱۴۰۸ق، ج۲،ص۴۱۲)

و. خشوع
کسانی که خود را در محضر پروردگار جهانیان بدانند و او را شاهد بر همه امور و قادر بر هر کاری بدانند در برابر او فروتن خواهند بود و به احترام او بر دستورات او صبر می‌کنند و از او مدد می‌گیرند؛ زیرا یقین دارند که او سختیهایی را که تحمل می‌کنند را جبران خواهد کرد.(زمخشری، ۱۴۰۷ق، ج۱،ص۱۳۴) در قرآن آمده است که: و یاری جویید از خدا به صبر و نماز، که نماز (با حضور قلب) امری بسیار بزرگ و دشوار است مگر بر خداپرستان فروتن. (بقره(۲):۴۵)[۳۹]

ز. شوق دیدار با خدا
آنان که جز دیدار با خدا و جلب رضایت او هدف و آرزویی ندارند، از هیچ خطری هراس ندارند و مشتاقانه در برابر ناملایمات مقاومت می‌کنند. این یقین رسیدن به جزای الهی که سرآمد آن دیدار با خداوند متعال موجب بردباری آنان است.(زمخشری، ۱۴۰۷ق، ج۱،ص۱۳۴) در قرآن در وصف ایشان چنین آمده: کسانی که به دیدار خداوند یقین داشتند گفتند بسا گروهی اندک که بر گروهی بسیار به اذن خدا پیروز شدند و خداوند با شکیبایان است (بقره(۲):۲۴۹)[۴۰]

۵- موانع مقاومت

اما موانع مقاومت عبارتند از:
الف. دنیاطلبی و هواهای نفسانی
دنیاطلبی و دلدادگی به مادیات، از عوامل سستی در مبارزه و رویارویی با دشمن است. خداوند می‌فرماید: وعده پیروزی برای شما محقق بود تا وقتی که برای خدا نبرد می‌کردید، اما هنگامی که به طمع غنایم با هم برخورد کردید مقاومت خود را از دست دادید. (آل عمران(۳):۱۵۲)[۴۱] حب دنیا باعث ترس و سستی در رای می‌شود.(زمخشری، ۱۴۰۷ق، ج۱،ص۴۲۷)

ب. شیطان و وسوسه هایش
شیطان همیشه در کمین بشر بوده و با استفاده از نقاط ضعفی که از هر کسی سراغ دارد، او را فریب داده و از مسیر حق منحرف می‌سازد. در عرصه صبر و مقاومت نیز با رخنه در قلب افراد، عزم آنها را سست کرده و موجب لغزش ایشان می‌شود.(الزمخشری، ۱۴۰۷ق،ج۱،ص۴۳۰) در قرآن این موضوع اینگونه بیان شده است: کسانی از شما که در روز برخورد دو گروه (مسلمان و کافر در جنگ احد) پشت کردند و فراری شدند شیطان آنها را به سبب نافرمانی و بدکرداریشان به لغزش افکند، و همانا خدا از آنها درگذشت، که خدا بسیار آمرزنده و مهربان است. (آل عمران(۳): ایه۱۵۵)[۴۲]

ج. تأثیرپذیری از دشمن
جنگ روانی دشمن یکی از عوامل ضد مقاومتی است. بی گمان تأثیرپذیری مجاهدان از تحریکات خیانت امیز دشمن، مانع پایداری آنان است. معمولا کسانی که تحت تأثیر جنگ روانی دشمن قرار گرفته اند دست از مقاومت برداشته و خود را تسلیم دشمن کرده اند. خداوند می‌فرماید: در واقع این شیطان است که دوستانش را می ترساند پس اگر مؤمنید از آنان مترسید و از من بترسید (آل عمران(۳):(۳):۱۷۵)[۴۳] کسانی که تحت تاثیر فریب دشمن قرار گیرند و از متابعت رهبری جامعه بازمانند و وعده نصر الهی را فراموش کنند و امر مقاومت را فرو گذارند، در واقع ولایت شیطان و دشمن را پذیرفتهاند.(طبرسی، ۱۴۰۸ق، ج۲،ص۴۵۱) بالاترین ملاک برای تشخیص تاثیر دشمن در مومنین، ولایتپذیری یا عدم ولایتپذیری آنها از رهبر جامعه است.

د. تبعیت از نادانان
برای باقی ماندن بر راه درست باید از آگاهان تبعیت شود و تبعیت از نادانان موجب انحراف از مسیر صحیح خواهد شد. خداوند پیروی از نادانان را مخالف استقامت دانسته و گفته است: فرمود دعای هر دوی شما پذیرفته شد پس ایستادگی کنید و راه کسانی را که نمی دانند پیروی مکنید (یونس(۱۰):۸۹([۴۴] شرط استقامت صحیح عدم تبعیت از نا آگاهان است. (قرطبی، ۱۳۸۴ق،ج۸،ص۳۷۶)

هـ . عجب
هرگاه انسان دشمن را به هر دلیلی کوچک و ضعیف شمارد، از آسیب در امان نخواهد ماند؛ زیرا دیگر تمام همت و دقت خود را صرف مقابله با او نمی‌کند. خداوند در قرآن یکی از نمونههای شکست ناشی از عجب را اینگونه بیان می‌فرماید: همانا خدا شما مسلمین را در مواقعی بسیار یاری کرد و نیز در جنگ حنین که فریفته و مغرور بسیاری لشکر اسلام شدید و آن لشکر زیاد اصلا به کار شما نیامد و زمین بدان فراخی بر شما تنگ شد تا آنکه همه رو به فرار نهادید. (توبه(۹):۲۵)[۴۵] یعنی کم یا زیادی جمعیت دلیل غلبه یا شکست نیست؛ بلکه یاری خداوند است که پیروزی را به ارمغان خواهد آورد. (قرطبی، ۱۳۸۴ق،ج۸،ص۱۰۰)

و. عجول بودن
طبع اولیه بشر عجول بودن است. خداوند می‌فرماید: انسان با شوق و رغبتی که خیر و منفعت خود را می جوید (چه بسا به نادانی) با همان شوق و رغبت شر و زیان خود را می طلبد، و انسان بسیار بی صبر و شتاب کار است.(اسراء(۱۷):۱۱)[۴۶]. برای رسیدن به اهداف بلند انسان باید بر این صفت غلبه کند؛ زیرا عجله موجب می‌شود صبر آدمی کم شود و توان مقاومت را از او سلب می‌کند. ابن عباس ذیل آیه ۴۸ سوره قلم[۴۷] می‌گوید: خداوند پیامبر را امر به صبر فرمود و او را نهی کرد از اینکه مانند حضرت یونس عجله نماید.(طوسی، ۱۴۰۹ق،ج۱۰، ص۹۰)

۶- نتیجه مقاومت

خداوند متعال در قرآن کریم به پاداش مقاومت مومنین در برابر کفار وعده های مختلفی داده است که بخشی از آنها عبارتند از:

الف. پیروزی و یاری خداوند
به بیانات مختلف به مومنین و مقاومت پیشگان وعده پیروزی داده شده است. در ایهای از قرآن آمده است: و سستی نورزید و اندوهگین نباشید چرا که شما اگر مؤمن باشید، برترید (آل عمران(۳):(۳):۱۳۹)[۴۸] یعنی اگر به صدق وعده یاری الهی ایمان دارید شما برتر و پیروز خواهید بود.(قرطبی، ۱۳۸۴ق،ج۴،ص۲۱۷) و همچنین در آیه دیگر نیز آمده: ای کسانی که ایمان آورده اید اگر خدا را یاری کنید یاریتان می‌کند و گامهایتان را استوار می‌دارد (محمد(۴۷):۷)[۴۹] نتیجه یاری رساندن به خداوند، یاری شدن از جانب خدا را در بر خواهد داشت و همانا هدف از مقاومت حفظ تعادل و ثبات است و خداوند وعده ثبات قدم را داده است و وعده الهی حق است(غافر(۴۰):۷۷)[۵۰]؛ پس مقاومت کنندگان در راه حق بنابر وعده الهی پیروزند.

ب. شکست دشمن
خداوند سبحان برای ایجاد روحیه مقاومت و استواری ایمان مسلمانان می‌فرماید: هرگز به شما آسیب سخت نتوانند رسانید مگر آنکه شما را اندکی بیازارند، و اگر به کارزار شما ایند از جنگ خواهند گریخت و از آن پس هیچ وقت منصور نخواهند بود. (آل عمران(۳):(۳):۱۱۱)[۵۱] یعنی اگر مومنین به مقاومت خود ادامه دهند خواهند دید که صبر دشمن بسیار کمتر از آن است که تصور می‌کردند و آنها به زودی از معرکه خواهند گریخت و یارای مقابله را نخواهند داشت. (فخرالدین رازی، ۱۴۲۰ق، ج۸،ص۳۲۷)

ج. رهایی از عذاب دردناک
از دیگر وعدههای الهی به جهادگران و مقاومت کنندگان راه دین و ایمان، رهایی از عذاب جهنم است. خداوند می‌فرماید: ای کسانی که ایمان آورده اید آیا می‌خواهید شما را به تجارتی راه نمایی کنم که شما را از عذابی دردناک می رهاند * به خدا و فرستاده او بگروید و در راه خدا با مال و جانتان جهاد کنید این [گذشت و فداکاری] اگر بدانید برای شما بهتر است (صف(۶۱):۱۰ و ۱۱)[۵۲] این آیات، مقاومت و جهاد را یک تجارت پرسود برشمرده که بالاترین نفع آن رهایی از عذاب دردناک جهنم و اهوال روز قیامت است و ترک آن منجر به گرفتاری در آن عذاب است.(ابن عاشور، ۱۹۸۴ق، ج۲۸،ص۱۷۳)

د. رهایی از ترس و اندوه
به فرموده پروردگار عالم کسانی که در راه خدا در برابر دشمن ایستادگی می‌نمایند نه غم دنیا را دارند و نه غم آخرت را؛ زیرا طبق وعده خداوند از تمام اسباب ترس در روز قیامت ایمنی دارند و به سبب پاداش بزرگی که در انتظار ایشان است غم از دست دادن کالای فانی دنیا را ندارند. در این باره خداوند می‌فرماید:کسانی که گفتند پروردگار ما خداست سپس ایستادگی کردند فرشتگان (هنگام مرگ) بر آنان نازل می‌شوند (می‌گویند) نترسید و غم مخورید و بشارت باد شما را به آن بهشتی که به شما وعده داده می‌شد.» (فصلت(۴۱):۳۰)[۵۳] (فخرالدین رازی، ۱۴۲۰ق، ج۲۷، ص۵۶۱)

هـ . بهشت جاودان
بعد از آنکه خداوند ترس و اندوه را از مقاومت کنندگان منتفی دانست، بهشت جاوید را منزلگاه ایشان خوانده است؛ بهشتی که هر آنچه خواهند در آن بیابند و خطاب به ایشان می‌فرماید: … بشارت باد شما را به آن بهشتی که به شما وعده داده می‌شد.» در زندگی دنیا و در آخرت ما دوستان شما هستیم و هر چه دلهایتان بخواهد در [بهشت] برای شماست و هر چه خواستار باشید در آنجا خواهید داشت (فصلت(۴۱):۳۰ و ۳۱)[۵۴]

و. اجر بینهایت
از دیگر آثار صبر و مقاومت، وعده اجر بی انتهای الهی است. خداوند در وصف صابرین فرموده است: صابران اجر و پاداش خود را بیحساب دریافت می‌دارند. (زمر(۳۹):۱۰)[۵۵] اینکه اجر ایشان را با وصف بغیر حساب آورده است نشان از تفضل ویژه الهی به صابرین است. (فخرالدین رازی، ۱۴۲۰ق، ج۲۶،ص۴۳۱)

۷- نتیجه

این گفتار به منظور استخراج مبنای مقاومت در قرآن کریم، بر اساس سیر منطقی مفهوم شناسی در لغت و اصطلاح آغاز شده و با ذکر مترادفات قرآنی مقاومت سعی در تحصیل معنای کاملتری از واژه مقاومت نموده است. سپس تحت عنوان مبنای قرآنی مقاومت به استنباط حکم لزوم و دلیل لزوم مقاومت و گستره آن در زندگی جامعه ایمانی پرداخته است. در ادامه اهم شرایطی که در مقاومت باید مورد توجه قرار گیرند، بیان شدهاند و پس از آن حکم فقهی مقاومت نیز آمده است. درنهایت مهمترین عوامل و موانع و نتیجه مقاومت از نگاه قرآن بیان گردیده است.
طبق آنچه در این نوشتار بر اساس آیات نورانی قرآن گفته شد، لازم است که جامعه اسلامی با شناخت صحیح ماهیت و شرایط مقاومت، بر انجام بهتر و مصممتر آن همت گمارد و با تمام قوا در همه عرصهها با یکپارچگی و وحدت راه نفوذ و برتری دشمن را ببندد و زمام امور خود را به دست گیرد.
در فقه به وجوب مقاومت در ابعاد مختلف حکم می‌شود؛ آنگونه که در کتاب مصطلحات الفقه آمده است:
«اگر دشمن به مسلمانان حمله کند به شکلی که اساس اسلام در خطر قرار گیرد، بر همه مسلمانان واجب است که با فدا کردن جان و مال و هر وسیله ممکن در برابر آن هجوم ایستادگی و دفاع کنند. این دفاع به صورت کفایی یا عینی بر مسلمانان واجب است وحضور امام معصوم یا اذن او لازم نیست.
از فروع این مساله این است که اگر نسبت به بخشی از سرزمین اسلامی احتمال هجوم دشمن و تسلط بر آن وجود داشته باشد، همین حکم جاری است و بر همه مسلمانان واجب است از آن جلوگیری کنند. و اگر به شکلی دشمن بر بخشی از سرزمین اسلامی تسلط یافته و بخواهد بر تسلط خود بیافزاید نیز بر مسلمانان جلوگیری از بیشتر شدن تسلط دشمن واجب است.
هیچ تفاوتی در تسلط دشمن بر سرزمین اسلامی از جهت تسلط نظامی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی به نحوی که به دین، اعتقاد، اخلاق و فروع احکام شرعی مردم آسیب برساند وجود ندارد. همچنین هیچ تفاوتی بین انواع تسلط ذکر شده و تسلطی که موجب وهن اسلام و مسلمین و تضعیف قوای ایشان شکستن ابهت جامعه اسلامی باشد، وجود ندارد.
حتی اگر در شرایطی با ورود کفار به سرزمین اسلامی بهمنظور تجارت، امور پزشکی، گردشگری و مانند آن ترس از به خطر افتادن اساس اسلام وجود داشته باشد، واجب است که از ورود آنها جلوگیری شود و یا تحت مراقبت شدید وارد شوند.
اگر روابط سیاسی با دولتهای کفر مستلزم تسلط آنها بر امور سیاسی و اقتصادی مسلمانان شود، جلوگیری از این ارتباط بر امت اسلامی واجب است. و بر علما واجب است که نهی و ارشاد خود را انجام دهند.
اگر از برخی رییسهای دولتهای اسلامی یا مسئولین و نمایندگان روابط فاسدی با دولتهای کفر ظاهر شد به گونهای که موجب نفوذ و تسلط دشمن ولو به شکل کلی بر جامعه اسلامی شود، او خاین است و خودبخود از مقامش عزل می‌گردد. همچنین بر امت اسلامی حرام است که با دولتهای کفر به گونهای ارتباط برقرار کنند که این ارتباط موجب تضعیف اقتصاد و رکود بازار مسلمانان شود». (مشکینی علی، ۱۳۸۴ش، ص۲۴۵-۲۴۶)
هر جامعه یا هر شخصی در مواجهه و مقابله با دشمنان خود، طبیعی است که باید بیشتر متوجه آن دشمنی باشد که از همه قویتر است و بغض و عداوت بیشتری به آن شخص یا جامعه دارد. جامعه اسلامی نیز باید متوجه این قاعده باشد؛ هر چند ممکن است به دلایل مختلف از جمله دسیسههای دشمن از این شناخت باز ماند و گرفتار غفلت شود.
خداوند متعال برای در امان ماندن جامعه اسلامی از این غفلت کشنده، طی یک هشدار همیشگی و تعیین جبهه مقاومت، خطرناک ترین دشمن اسلام و مسلمانان را معرفی کرده و فرموده است: به طور مسلم، دشمن ترین مردم نسبت به مؤمنان را، یهود و مشرکان خواهی یافت. (مائده(۵):۸۲)[۵۶]
با توجه به این ایه، قوم یهود از سرسختترین دشمنان دیرینه اسلام به شمار می‌رود که از آغاز ظهور دین مبین اسلام با رسول گرامی اسلام به جنگ برخاستند و با مشرکان و کفار قریش دست به توطئههای مختلفی زدند.
اکنون نیز که قرنها از رسالت پیامبر خاتم می‌گذرد، صهیونیسم که همان یهودیان افراطی و دشمنان سر سخت دنیای اسلام هستند، کشور اسلامی فلسطین را اشغال کردهاند و با همکاری مستکبران و همراهان خود از جمله آمریکا و انگلیس در عرصههای گوناگون به جنگ با مسلمانان برخاستهاند و از هیچ کوشش و نیرنگی دریغ نورزیدهاند. بنابر آنچه بر مبنای آیات قرآن گفته شد، برای حفظ اساس اسلام و نجات جان و دین مسلمانان که به بهانههای مختلف به خاک و خون کشیده می‌شوند و میلیاردها انسانی که اسیر تاریکی جهل و کفر شدهاند، مواجهه و مقابله و مقاومت در برابر استکبار و صهیونیسم بر همه مسلمانان جهان واجب است.
«برای دستیابی به این هدف والا، کار لازم است، نه حرف؛ جدی بودن لازم است، نه کارهای نمایشی؛ صبر و تدبیر لازم است، نه رفتارهای بیصبرانه و دچار تلون. باید به افقهای دور نگریست و قدم به قدم با عزم و توکل و امید به پیش رفت. دولتها و ملتهای مسلمان، گروه های مقاومت در فلسطین و لبنان و دیگر کشورها، هر یک می‌توانند نقش و سهم خود از این مجاهدت همگانی را بشناسند و باذن الله جدول مقاومت را پر کنند».(مقام معظم رهبری در کنفرانس حمایت از انتفاضه فلسطین مورخ ۹/۷/۱۳۹۰ ه.ش)

۸- منابع
۹- قرآن کریم
۱۰- ابن أبی حاتم، (۱۴۱۹ق)، تفسیر القرآن العظیم لابن أبی حاتم، المملکة العربیة السعودیة، مکتبة نزار مصطفی الباز، چاپ دوم.
۱۱- ابن اثیر، (۱۴۱۸ق)، النهآیه فی غریب الحدیث، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول.
۱۲- ابن عاشور التونسی، محمد الطاهر، (۱۹۸۴م)، التحریر والتنویر، تونس، الدار التونسیة للنشر.
۱۳- ابن مسکویه، احمد بن محمد(۱۴۲۶ق)، تهذیب الأخلاق و تطهیر الاعراق، قم، طلیعه نور.
۱۴- أثیرالدین الأندلسی، أبوحیان(۱۴۲۰ق)، البحر المحیط فی التفسیر، بیروت، دار الفکر.
۱۵- آلوسی، محمود بن عبدالله(۱۴۱۵ق)، روح المعانی، بیروت، دار الکتب العلمیه.
۱۶- جلالالدین السیوطی، عبد الرحمن بن أبی بکر(۱۴۳۲ق)، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، بیروت، دارالفکر.
۱۷- دهخدا، علی اکبر(۱۳۷۳ش)، لغت نامه دهخدا، تهران، روزنه.
۱۸- رازی، محمد بن ابی بکر۱۴۱۵ق)، مختار الصحاح، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول.
۱۹- رشید رضا، محمد(۱۹۹۰م)، تفسیر القرآن الحکیم (تفسیر المنار)، الهیئة المصریة العامة للکتاب.
۲۰- زبیدی، محمد مرتضی(۱۳۰۶ق)، تاج العروس، بیروت، مکتبة الحیاة.
۲۱- زحیلی، وهبة بن مصطفی(۱۴۱۸ق)، التفسیر المنیر فی العقیدة والشریعة والمنهج،دمشق، دارالفکر المعاصر، چاپ دوم.
۲۲- زمخشری، محمود بن عمرو(۱۴۰۷ق)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ سوم.
۲۳- صدرالدین شیرازی(ملا صدرا)، محمد بن ابراهیم(۱۳۶۶ش) ، تفسیر القرآن الکریم، قم، نشر بیدار.
۲۴- طباطبایی، سیدمحمدحسین(۱۳۷۱ش)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، اسماعیلیان.
۲۵- طبرسی، فضل بن حسن(۱۴۰۸ق)، مجمع البیان، بیروت، دارالمعرفة، چاپ دوم.
۲۶- طریحی، فخرالدین(۱۴۰۸ق)،مجمع البحرین، بیروت، مکتب النشر الثقافة الاسلامیة، چاپ دوم .
۲۷- طوسی، محمد بن حسن(۱۴۰۹ق)، التبیان فی تفسیر القرآن، قم، مکتب الإعلام الإسلامی.
۲۸- فخرالدین الرازی، محمد(۱۴۲۰ق)، مفاتیح الغیب: التفسیر الکبیر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ سوم.
۲۹- فراهیدی، خلیل بن احمد(۱۴۰۹ق)، ترتیب کتاب العین، قم، موسسه دار الهجره، چاپ دوم.
۳۰- فیروزآبادی، محمد بن یعقوب(۱۴۲۴ق)، القاموس المحیط، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم.
۳۱- قرطبی، محمد بن أحمد(۱۳۸۴ق)، الجامع لأحکام القرآن (تفسیر القرطبی)، قاهره، دار الکتب المصریة، چاپ دوم.
۳۲- قرطبی، محمد بن أحمد(۱۴۰۵ق)، الجامع لاحکام القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ چهارم.
۳۳- قنوجی، محمد صدیق خان(۱۴۱۲ق)، فتح البیان فی مقاصد القرآن، بیروت، المکتبة العصریة للطباعة والنشر.
۳۴- لویس معلوف(۱۳۷۳ش)، المنجد فی اللغة، بیروت، دار المشرق، چاپ دهم.
۳۵- مراغی، أحمد بن مصطفی(۱۳۶۵ق)، تفسیر المراغی، قاهره، شرکة مکتبة ومطبعة مصطفی البابی الحلبی،چاپول.
۳۶- مکارم شیرازی، ناصر(۱۳۷۹ش)، الامثل فی تفسیر کتاب الله المنزل، قم، مدرسة الامام علی بن ابیطالب(ع).
۳۷- مشکینی، علی(۱۳۸۴ش)، مصطلحات الفقه، انتشارات الهادی، قم، چاپ چهارم.
۳۸- نوروزی خیابانی، مهدی(۱۳۸۷ش)، فرهنگ جامع لغات و اصطلاحات سیاسی(فارسی-انگلیسی)، تهران، نشر نی، چاپ چهارم.
۳۹- واحدی، علی بن أحمد(۱۴۳۰ق)، التفسیر البسیط، ریاض، جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة.
۴۰- هروی، محمد الأمین(۱۴۲۱ق)، تفسیر حدائق الروح والریحان،بیروت، دار طوق النجاة.

[۱]. دانش آموخته سطح سه حوزه (نویسنده مسئول)،
[۲]. دانش آموخته سطح چهار حوزه. rahim.ab۴۴@yahoo.com
[۳] . «إن الذین قالوا ربنا الله ثم استقاموا تتنزل علیهم الملائکة ألا تخافوا ولا تحزنوا وأبشروا بالجنة التی کنتم توعدون»
[۴] . « یا أیها النبی حرض المؤمنین علی القتال إن یکن منکم عشرون صابرون یغلبوا مائتین وإن یکن منکم مائة یغلبوا ألفا من الذین کفروا بأنهم قوم لا یفقهون»
[۵] . « یا أیها الذین آمنوا إذا لقیتم فئة فاثبتوا واذکروا الله کثیرا لعلکم تفلحون»
[۶] . « ولیعلم الذین نافقوا وقیل لهم تعالوا قاتلوا فی سبیل الله أو ادفعوا قالوا لو نعلم قتالا لاتبعناکم هم للکفر یومئذ أقرب منهم للإیمان یقولون بأفواههم ما لیس فی قلوبهم والله أعلم بما یکتمون»
[۷] . « فلما جاوزه هو والذین آمنوا معه قالوا لا طاقة لنا الیوم بجالوت وجنوده قال الذین یظنون أنهم ملاقو الله کم من فئة قلیلة غلبت فئة کثیرة بإذن الله والله مع الصابرین»
[۸] . « وقاتلوا فی سبیل الله الذین یقاتلونکم ولا تعتدوا إن الله لا یحب المعتدین»
[۹] . « والذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا وإن الله لمع المحسنین»
[۱۰] . « الله ولی الذین آمنوا یخرجهم من الظلمات إلی النور»
[۱۱] . « إن الله یدافع عن الذین آمنوا»
[۱۲] . « أذن للذین یقاتلون بأنهم ظلموا وإن الله علی نصرهم لقدیر»
[۱۳] . ««فاستقم کما أمرت» »
[۱۴] . « ولولا دفع الله الناس بعضهم ببعض لفسدت الأرض ولکن الله ذو فضل علی العالمین »
[۱۵] . « ولولا دفع الله الناس بعضهم ببعض لهدمت صوامع وبیع وصلوات ومساجد یذکر فیها اسم الله کثیرا ولینصرن الله من ینصره إن الله لقوی عزیز »
[۱۶] . «(ولا یزالون یقاتلونکم حتی یردوکم عن دینکم)»
[۱۷] . «ولن یجعل الله للکافرین علی المؤمنین سبیلا»
[۱۸] . «ولا تؤتوا السفهاء أموالکم التی جعل الله لکم قیاما »
[۱۹] . «قل إنما أعظکم بواحدة أن تقوموا لله مثنی وفرادی …»
[۲۰] . «یا أیها الذین آمنوا خذوا حذرکم فانفروا ثبات أو انفروا جمیعا»
[۲۱] . «وأعدوا لهم ما استطعتم من قوة ومن رباط الخیل ترهبون به عدو الله وعدوکم وآخرین من دونهم لا تعلمونهم الله یعلمهم…»
[۲۲] . «یا أیها الذین آمنوا خذوا حذرکم فانفروا ثبات أو انفروا جمیعا»
[۲۳] . «الذین یتخذون الکافرین أولیاء من دون المؤمنین أیبتغون عندهم العزة فإن العزة لله جمیعا»
[۲۴] . «انفروا خفافا وثقالا وجاهدوا بأموالکم وأنفسکم فی سبیل الله ذلکم خیر لکم إن کنتم تعلمون»
[۲۵] . «یا أیها الذین آمنوا ما لکم إذا قیل لکم انفروا فی سبیل الله اثاقلتم إلی الأرض أرضیتم بالحیاة الدنیا من الآخرة فما متاع الحیاة الدنیا فی الآخرة إلا قلیل»
[۲۶] . «یا أیها الذین آمنوا قاتلوا الذین یلونکم من الکفار ولیجدوا فیکم غلظة واعلموا أن الله مع المتقین»
[۲۷] . «فلا تطع الکافرین وجاهدهم به جهادا کبیرا»
[۲۸] . «یا أیها الذین آمنوا لا تتخذوا بطانة من دونکم لا یألونکم خبالا ودوا ما عنتم قد بدت البغضاء من أفواههم وما تخفی صدورهم أکبر قد بینا لکم الآیات إن کنتم تعقلون»
[۲۹] . «ولقد کانوا عاهدوا الله من قبل لا یولون الأدبار وکان عهد الله مسئولا»
[۳۰] . «وأطیعوا الله ورسوله ولا تنازعوا فتفشلوا وتذهب ریحکم واصبروا إن الله مع الصابرین»
[۳۱] . «وأعدوا لهم ما استطعتم من قوة ومن رباط الخیل ترهبون به عدو الله وعدوکم وآخرین من دونهم لا تعلمونهم الله یعلمهم وما تنفقوا من شیء فی سبیل الله یوف إلیکم وأنتم لا تظلمون»
[۳۲] . « وإذ اعتزلتموهم وما یعبدون إلا الله فأووا إلی الکهف ینشر لکم ربکم من رحمته ویهیئ لکم من أمرکم مرفقا »
[۳۳] . «إذ أوی الفتیة إلی الکهف فقالوا ربنا آتنا من لدنک رحمة وهیئ لنا من أمرنا رشدا»
[۳۴] . «أم حسبتم أن تدخلوا الجنة ولما یأتکم مثل الذین خلوا من قبلکم مستهم البأساء والضراء وزلزلوا حتی یقول الرسول والذین آمنوا معه متی نصرالله ألا إن نصر الله قریب »
[۳۵] . «یا أیها الناس أنتم الفقراء إلی الله والله هو الغنی الحمید »
[۳۶] . « الذین قال لهم الناس إن الناس قد جمعوا لکم فاخشوهم فزادهم إیمانا وقالوا حسبنا الله ونعم الوکیل »
[۳۷] . «ولا تهنوا فی ابتغاء القوم إن تکونوا تألمون فإنهم یألمون کما تألمون وترجون من الله ما لا یرجون وکان الله علیما حکیما».
[۳۸] . «وما کان قولهم إلا أن قالوا ربنا اغفر لنا ذنوبنا وإسرافنا فی أمرنا وثبت أقدامنا وانصرنا علی القوم الکافرین».
[۳۹] . « واستعینوا بالصبر والصلاة وإنها لکبیرة إلا علی الخاشعین »
[۴۰] . « قال الذین یظنون أنهم ملاقو الله کم من فئة قلیلة غلبت فئة کثیرة بإذن الله والله مع الصابرین »
[۴۱] . «ولقد صدقکم الله وعده إذ تحسونهم بإذنه حتی إذا فشلتم وتنازعتم فی الأمر وعصیتم من بعد ما أراکم ما تحبون …»
[۴۲] . «إن الذین تولوا منکم یوم التقی الجمعان إنما استزلهم الشیطان ببعض ما کسبوا ولقد عفا الله عنهم إن الله غفور حلیم».
[۴۳] . «إنما ذلکم الشیطان یخوف أولیاءه فلا تخافوهم وخافون إن کنتم مؤمنین».
[۴۴] . «قال قد أجیبت دعوتکما فاستقیما ولا تتبعان سبیل الذین لا یعلمون».
[۴۵] . «لقد نصرکم الله فی مواطن کثیرة ویوم حنین إذ أعجبتکم کثرتکم فلم تغن عنکم شیئا وضاقت علیکم الأرض بما رحبت ثم ولیتم مدبرین».
[۴۶] . «ویدع الإنسان بالشر دعاءه بالخیر وکان الإنسان عجولا».
[۴۷] . «فاصبر لحکم ربک ولا تکن کصاحب الحوت إذ نادی وهو مکظوم».
[۴۸] . « ولا تهنوا ولا تحزنوا وأنتم الأعلون إن کنتم مؤمنین »
[۴۹] . « یا أیها الذین آمنوا إن تنصروا الله ینصرکم ویثبت أقدامکم »
[۵۰] . « فاصبر إن وعد الله حق »
[۵۱] . « لن یضروکم إلا أذی وإن یقاتلوکم یولوکم الأدبار ثم لا ینصرون »
[۵۲] . «یا ایها الذین آمنوا هل أدلکم علی تجارة تنجیکم من عذاب ألیم* تؤمنون بالله و رسوله و تجاهدون فی سبیل الله بأموالکم و أنفسکم ذلکم خیر لکم إن کنتم تعلمون».
[۵۳] . «إن الذین قالوا ربنا الله ثم استقاموا تتنزل علیهم الملائکة ألا تخافوا ولا تحزنوا وأبشروا بالجنة التی کنتم توعدون».
[۵۴] . همان
[۵۵] . «إنما یوفی الصابرون أجرهم بغیر حساب».
[۵۶] . « لتجدن أشد الناس عداوة للذین آمنوا الیهود والذین أشرکوا ولتجدن أقربهم مودة للذین آمنوا الذین قالوا إنا نصاری ذلک بأن منهم قسیسین ورهبانا وأنهم لا یستکبرون»

موضوعات در دسترس

• آخرین اخبار پژوهشگاه


• طلایه داران تقریبی


• نشست های علمی

https://taqribstudies.ir/٪D۹٪۸۵٪D۹٪۸۲٪D۸٪A۷٪D۹٪۸۸٪D۹٪۸۵٪D۸٪AA-٪D۸٪AF٪D۸٪B۱-٪D۹٪۸۲٪D۸٪B۱٪D۸٪A۲٪D۹٪۸۶/