اله در قرآن

اله

این صفحه مدخلی از دائرة المعارف قرآن کریم است

(احتمالا تصرف اندکی صورت گرفته است)

واژه «إله» به معنای «معبود»، در قرآن مجید هم در مورد معبود راستین و حقیقی (خداوند متعال) و هم در مورد معبودهای پنداری و دروغین بکار رفته است.

محتویات

۱ اله در قرآن

۲ اله در لغت و اصطلاح

۳ الله و اله

۴ پانویس

۵ منابع

اله در قرآن

واژه «إله» ۱۴۷ بار در قرآن کریم آمده است.[۱] که به جز ۳۳ مورد، دیگر موارد کاربرد آن در کلمه اخلاص به صورت «لا اله الا الله» (سوره صافات/۳۷، ۳۵، …) یا همراه با ضمایر منفصل است: «لا اله الا هو» (سوره بقره/۲، ۱۶۳، …)، «لا اله الا انت» (سوره انبیاء/۲۱، ۸۷، …)، «لا اله الا انا» (سوره نحل/۱۶، ۲، …).[۲]

اله در لغت و اصطلاح

بیشتر دانشمندان مسلمان «إله» را واژه ای بالاصاله عربی و خالص می دانند؛ ولی برخی از خاورشناسان بر اساس رأی دانشمندان غربی مبنی بر لزوم جستجوی سر منشأ آن در ادیان کهن، آن را یک واژه اصیل و کهن سامی معرفی کرده اند.[۳] برخی نیز از احتمال اشتقاق آن از واژه عبری «الوه» که جمع آن در عبری «الوهیم» است، سخن گفته اند.[۴]

احتمالات مختلف در مورد ریشه و معنای إله و الله بدین شرح است:

۱. واژه «إله» در لغت از ریشه «أله یأله الوهة» (عبادت کردن) و به معنای معبود است.[۵] و از باب غلبه استعمال در «معبود به حق» (خدا) بکار می رود.[۶] «اللّه» نیز که اسم مختص خدای تعالی است، بنابر قول مشهور در اصل «الإله» بوده و همزه آن برای تخفیف حذف شده است.[۷]

۲. از ریشه أله یأله الها مشتق شده و اله نیز در اصل وله بوده؛ ولی واو آن به همزه تبدیل گشته است. در این صورت می توان إله را به معانی زیر تفسیر کرد: الف. کسی که عقلها در شناسایی او حیران و سرگردان است. ب. کسی که همه شیدای او بوده و در فراق او بی تاب اند.[۸] ج. کسی که ملجاء و پناه همگان است.[۹] د. کسی که اگر مردم به عظمت وی پی ببرند از او پروا کرده و حرمتش را نگاه می دارند. سر این که در صورت مذکور واژه إله معانی یاد شده را برمی تابد این است که همه آن معانی برای وله ذکر شده است.

۳. از ریشه لاه یلیه گرفته شده است.[۱۰] در این صورت می توان آن را به معنای «پوشیده از چشمها» یا «بلندمرتبه» دانست؛ لاه یلیه به هر دو معنا آمده است.[۱۱]

۴. از ریشه لاه یلوه و در این صورت نیز به معنای پوشیده از چشمهاست.[۱۲]

بنا بر تصریح برخی، واژه إله از نظر ادبی اسم است و به همین جهت صفت می پذیرد؛ مانند: «اله واحد» (سوره بقره/۲، ۱۶۳)؛ ولی هیچ گاه برای اسمی دیگر صفت قرار نمی گیرد، مثلا «شیء إله» گفته نمی شود.[۱۳]

وزن «فعال» در إله به معنای «مفعول» است؛[۱۴] اما برخی آن را به گونه حقیقی برنمی تابند، بلکه افاده معنای مفعولی را از باب غلبه استعمال معرفی می کنند.[۱۵]

برای إله در اصطلاح دو اعتبار ذکر شده است:

۱. إله ذاتی، که مانند الله ذاتی، اسم ذات بدون در نظر گرفتن اسماء و صفات است.

۲. إله وصفی، که مانند الله وصفی، اسم ذات جامع همه صفات کمال است.[۱۶]

إله در صورت اول از ریشه وله به معنای ذاتی است که عقول و اذهان در شناخت او متحیرند؛ نه از ریشه اله به معنای معبود، زیرا ذات غیبی با قطع نظر از اسماء و صفات، مشهود و معروف نیست و در نتیجه امکان ندارد که معبود باشد. ولی در صورت دوم از این ریشه مشتق شده و به معنای معبود است.[۱۷]

فخر رازی واژه إله را از اسماء جامعی می داند که بر این معانی دلالت دارد:

۱. ذات خداوند.

۲. صفات ذاتی او همچون واجب الوجود، ازلی و ابدی.

۳. صفات سلبی و تنزیهی وی.

۴. صفات اضافیه خداوند؛ مانند: ایجاد و تکوین.[۱۸]

به قولی واژه إله مشتق و به معنای خدا، آفریدگار، مدبر جهان[۱۹] و صاحب نعمت هایی است که جز او کسی دیگر بر آن توانایی ندارد.[۲۰] برخی نیز با استشهاد به آیات قرآن، آن را در دوران نزول، همسان لفظ جلاله (الله) دانسته و معانی دیگر را بر فرض صحت، مربوط به قبل از عصر نزول یا احتمالا از لوازم و آثار معانی إله (نه موضوع له آن) معرفی کرده اند.[۲۱]

الله و اله

برخی اسم «الله» را مرتبه خاصی از اسم «إله» و در نتیجه مرتبه إله را بالاتر از مرتبه الله دانسته اند، از آن جهت که إله را اسم مرتبه ای از وجود خداوند معرفی کرده اند که ادراک آن مرتبه وجودی جز به همین مقدار که آن را از حد ابطال و عدم خارج سازیم ممکن نیست؛ ولی الله را اسم مرتبه ای دانسته اند که می توان آفرینش و افعال دیگر را بدو منتسب کرد و نسبت دادن آفرینش، رزق، زنده ساختن و می‌راندن به الله و نه به إله را در آیات قرآن کریم نشانه ای بر همین نکته گرفته اند.[۲۲]

در قرآن مجید واژه إله هم در معبود راستین و حقیقی (خداوند): «وإلهکم إله واحد» (سوره بقره/۲، ۱۶۳) و هم در معبودهای پنداری و دروغین:[۲۳] «الذین یجعلون مع الله الها ءاخر» (سوره حجر/۱۵، ۹۶) به کار رفته است، بلکه بر آنچه مورد عبادت قرار گرفته و نزد او خضوع می شود، اعم از عاقل و غیرعاقل اطلاق شده است.[۲۴]

بیشترین کاربرد واژه إله در ضمن کلمه اخلاص (لا اله الا الله) است که مفاد آن همان محور کلی و بنیادین پیام قرآن، یعنی توحید در عبادت است.[۲۵] زیرا از یک سو از منظر قرآن کریم اصل وجود خداوند مسلم و تردیدناپذیر است: «أفی الله شک فاطر السماوات والأرض» (سوره ابراهیم/۱۴، ۱۰) و توحید ذاتی او نیز با اندک توجه عقلی روشن است، زیرا خداوند وجودی نامحدود است و فرض دو یا چند وجود غیرمحدود ممکن نیست.

از سویی دیگر، بت پرستان با اقرار به وجود خداوند، گرفتار شرک در عبادت بوده و بتها را شفیع قرار داده و برای نزدیک شدن به خداوند آنها را پرستش می کرده اند: «ما نعبدهم إلا لیقربونا إلی الله زلفی» (سوره زمر/۳۹، ۳). قرآن توحید عبادی و نفی هر معبودی غیر از خداوند را بر مسئله توحید در خالقیت و ربوبیت مبتنی ساخته: «ذلکم الله ربکم خالق کل شیء لا إله إلا هو» (سوره غافر/۴۰، ۶۲)، «هل من خالق غیر الله یرزقکم من السماء والأرض لا إله إلا هو فأنی تؤفکون» (سوره فاطر/۳۵، ۳) و پرستش هر گونه إله دیگری را فاقد برهان و به کلی مردود دانسته: «ومن یدع مع الله إلها آخر لا برهان له به …» (سوره مؤمنون/۲۳، ۱۱۷) و آن را مستوجب عذاب الهی معرفی کرده است: «ولا تجعل مع الله إلها آخر فتلقی فی جهنم …» (سوره اسراء/۱۷، ۳۹).

به گفته راغب اصفهانی حق آن بود که واژه إله جمع بسته نشود، زیرا جز خداوند معبودی نیست، ولی عربها به سبب اعتقاد به معبودهای متعدد آن را جمع بسته اند.[۲۶]