حکم عدالت در قرآن
حکم عدالت (قرآن)
«العدالة» و «المعادلة» لفظی است که در حکم و معنی مساوات است و به اعتبار نزدیک بودن عدل به مساوات در آن مورد هم به کار می رود. [۱] در این مقاله به برخی از احکام عدالت از دیدگاه قرآن کریم اشاره می شود.
فهرست مندرجات
۱ - وجوب عدالت
۲ - عدالت در گفتار
۳ - عدالت گواهان
۴ - عدالت برای ثبت و اسناد
۵ - عدالت درباره دشمنان
۶ - عدالت اولیا
۷ - عدالت در کیل و وزن
۸ - پانویس
۹ - منبع
۱ - وجوب عدالت
[ویرایش]
رعایت عدالت، در امور واجب است.
«فان لم تفعلوا فاذنوا بحرب من الله ورسوله وان تبتم فلکم رءوس امولکم لا تظلمون ولا تظلمون؛ [۲] اگر (چنین) نمی کنید، بدانید خدا و رسولش، با شما پیکار خواهند کرد! و اگر توبه کنید، سرمایه های شما، از آن شماست (اصل سرمایه، بدون سود)؛ نه ستم می کنید، و نه بر شما ستم وارد می شود».
«وان خفتم الاتقسطوا فی الیتـمی فانکحوا ما طاب لکم من النساء مثنی وثلـث وربـع فان خفتم الا تعدلوا فوحدة او ما ملکت ایمـنکم ذلک ادنی الاتعولوا؛ [۳] و اگر می ترسید که (بهنگام ازدواج با دختران یتیم،) عدالت را رعایت نکنید، (از ازدواج با آنان، چشم پوشی کنید و) با زنان پاک (دیگر) ازدواج نمائید، دو یا سه یا چهار همسر و اگر می ترسید عدالت را (درباره همسران متعدد) رعایت نکنید، تنها یک همسر بگیرید، و یا از زنانی که مالک آنهائید استفاده کنید، این کار، از ظلم و ستم بهتر جلوگیری می کند».
این آیه شریفه دو فقره است یکی دستور به ادای امانات به صاحبانش و دیگر حکم به عدالت کردن، فقره دوم ارتباطش با آیات قبل روشن است، چون آیات قبل پیرامون حکم کردن یهود بنفع مشرکین و علیه مؤمنین دور می زد، در فقره دوم هم در باره همین معنا به عموم مردم خطاب نموده، می فرماید: وقتی در بین کسانی که اختلاف دارند حکم می کنید به عدالت حکم کنید. [۴]
«ان الله یامرکم ان تؤدوا الامـنـت الی اهلها واذا حکمتم بین الناس ان تحکموا بالعدل ان الله نعما یعظکم به …؛ [۵] خداوند به شما فرمان می دهد که امانتها را به صاحبانش بدهید! و هنگامی که میان مردم داوری می کنید، به عدالت داوری کنید! خداوند، اندرزهای خوبی به شما می دهد! خداوند، شنوا و بیناست».
«ولن تستطیعوا ان تعدلوا بین النساء ولو حرصتم فلا تمیلوا کل المیل فتذروها کالمعلقة …؛ [۶] شما هرگز نمی توانید (از نظر محبت قلبی) در میان زنان، عدالت برقرار کنید، هر چند کوشش نمایید! ولی تمایل خود را بکلی متوجه یک طرف نسازید که دیگری را بصورت زنی که شوهرش را از دست داده درآورید! و اگر راه صلاح و پرهیزگاری پیش گیرید، خداوند آمرزنده و مهربان است».
«یـایها الذین ءامنوا کونوا قومین بالقسط شهداء لله ولو علی انفسکم او الولدین والاقربین ان یکن غنیـا او فقیرا فالله اولی بهما فلا تتبعوا الهوی ان تعدلوا وان تلووا او تعرضوا فان الله کان بما تعملون خبیرا؛ [۷] ای کسانی که ایمان آورده اید! کاملا قیام به عدالت کنید! برای خدا شهادت دهید، اگر چه (این گواهی) به زیان خود شما، یا پدر و مادر و نزدیکان شما بوده باشد! (چرا که) اگر آنها غنی یا فقیر باشند، خداوند سزاوارتر است که از آنان حمایت کند. بنابراین، از هوی و هوس پیروی نکنید؛ که از حق، منحرف خواهید شد! و اگر حق را تحریف کنید، و یا از اظهار آن، اعراض نمایید، خداوند به آنچه انجام می دهید، آگاه است ».
«یـایها الذین ءامنوا کونوا قومین لله شهداء بالقسط ولا یجرمنکم شنـان قوم علی الا تعدلوا اعدلوا هو اقرب للتقوی …؛ [۸] ای کسانی که ایمان آورده اید! همواره برای خدا قیام کنید، و از روی عدالت، گواهی دهید! دشمنی با جمعیتی، شما را به گناه و ترک عدالت نکشاند! عدالت کنید، که به پرهیزگاری نزدیکتر است! و از (معصیت) خدا بپرهیزید، که از آنچه انجام می دهید، با خبر است ».
«ان الله یامر بالعدل …؛ [۹] خداوند به عدل و احسان و بخشش به نزدیکان فرمان می دهد؛ و از فحشا و منکر و ستم، نهی می کند؛ خداوند به شما اندرز می دهد، شاید متذکر شوید».
«فلذلک فادع واستقم کما امرت ولا تتبع اهواءهم وقل ءامنت بما انزل الله من کتـب وامرت لاعدل بینکم ….؛ [۱۰] پس به همین خاطر تو نیز آنان را به سوی این آیین واحد الهی دعوت کن و آن چنان که مأمور شده ای استقامت نما، و از هوی و هوسهای آنان پیروی مکن، و بگو: به هر کتابی که خدا نازل کرده ایمان آورده ام و مأمورم در میان شما عدالت کنم؛ خداوند پروردگار ما و شماست؛ نتیجه اعمال ما از آن ما است و نتیجه اعمال شما از آن شما، خصومت شخصی در میان ما نیست؛ و خداوند ما و شما را در یک جا جمع می کند، و بازگشت (همه) به سوی اوست ».
«و ان طـائفتان من المؤمنین اقتتلوا فاصلحوا بینهما فان بغت احدهما علی الاخری فقـتلوا التی تبغی حتی تفیء الی امر الله فان فاءت فاصلحوا بینهما بالعدل واقسطوا …؛ [۱۱] و هر گاه دو گروه از مؤمنان با هم به نزاع و جنگ پردازند، آنها را آشتی دهید؛ و اگر یکی از آن دو بر دیگری تجاوز کند، با گروه متجاوز پیکار کنید تا به فرمان خدا بازگردد؛ و هر گاه بازگشت (و زمینه صلح فراهم شد)، در میان آن دو به عدالت صلح برقرار سازید؛ و عدالت پیشه کنید که خداوند عدالت پیشگان را دوست می دارد».
۲ - عدالت در گفتار
[ویرایش]
رعایت عدل در گفتار لازم است.
« … واذا قلتم فاعدلوا …؛ [۱۲] و به مال یتیم، جز به بهترین صورت (و برای اصلاح) ، نزدیک نشوید، تا به حد رشد خود برسد! و حق پیمانه و وزن را بعدالت ادا کنید!- هیچ کس را، جز بمقدار تواناییش، تکلیف نمی کنیم- و هنگامی که سخنی می گویید، عدالت را رعایت نمایید، حتی اگر در مورد نزدیکان (شما) بوده باشد و به پیمان خدا وفا کنید، این چیزی است که خداوند شما را به آن سفارش می کند، تا متذکر شوید».
البته تنها در سخن گفتن رعایت عدالت واجب نیست، بلکه در کارها نیز باید عادل بود. اما علت اینکه فقط گفتن را در اینجا ذکر می کند، این است که هر کس در گفتار خود عادل باشد، در کردار نیز عادل است . [۱۳]
۳ - عدالت گواهان
[ویرایش]
نظر و گواهی دو مرد مسلمان عادل در تعیین موضوعات لازم است.
«یـایها الذین ءامنوا لا تقتلوا الصید وانتم حرم ومن قتله منکم متعمدا فجزاء مثل ما قتل من النعم یحکم به ذوا عدل منکم …؛ [۱۴] ای کسانی که ایمان آورده اید! در حال احرام، شکار نکنید، و هر کس از شما عمدا آن را به قتل برساند، باید کفاره ای معادل آن از چهارپایان بدهد؛ کفاره ای که دو نفر عادل از شما، معادل بودن آن را تصدیق کنند؛ و به صورت قربانی به (حریم) کعبه برسد؛ یا (به جای قربانی،) اطعام مستمندان کند؛ یا معادل آن، روزه بگیرد، تا کیفر کار خود را بچشد. خداوند گذشته را عفو کرده، ولی هر کس تکرار کند، خدا از او انتقام می گیرد؛ و خداوند، توانا و صاحب انتقام است ».
(با توجه به الغای خصوصیت از مورد و توسعه آن به سایر موضوعات است، زیرا اگر در مورد تعیین کفاره صید عمدی نظر دو نفر عادل شرط است، در هر موضوعی از موضوعات نیز لازم است چنین باشد.)
۴ - عدالت برای ثبت و اسناد
[ویرایش]
گزینش نویسنده عادل، برای ثبت اسناد دین و مطالبات لازم است.
«یـایها الذین ءامنوا اذا تداینتم بدین الی اجل مسمی فاکتبوه ولیکتب بینکم کاتب بالعدل …؛ [۱۵] ای کسانی که ایمان آورده اید! هنگامی که بدهی مدت داری (به خاطر وام یا داد و ستد) به یکدیگر پیدا کنید، آن را بنویسید! و باید نویسنده ای از روی عدالت، (سند را) در میان شما بنویسد …».
۵ - عدالت درباره دشمنان
[ویرایش]
رعایت عدالت، حتی درباره دشمنان هم لازم است.
«وقـتلوا فی سبیل الله الذین یقـتلونکم ولا تعتدوا ان الله لایحب المعتدین• فان انتهوا فان الله غفور رحیم؛ [۱۶] [۱۷] و در راه خدا، با کسانی که با شما می جنگند، نبرد کنید! و از حد تجاوز نکنید، که خدا تعدی کنندگان را دوست نمی دارد • و اگر خودداری کردند، خداوند آمرزنده و مهربان است ».
«یـایها الذین ءامنوا … ولا یجرمنکم شنـان قوم ان صدوکم عن المسجد الحرام ان تعتدوا وتعاونوا علی البر والتقوی ولا تعاونوا علی الاثم والعدون …؛ [۱۸] ای کسانی که ایمان آورده اید! به پیمانها (و قراردادها) وفا کنید! چهارپایان (و جنین آنها) برای شما حلال شده است؛ مگر آنچه بر شما خوانده می شود (و استثنا خواهد شد). و به هنگام احرام، صید را حلال نشمرید! خداوند هر چه بخواهد (و مصلحت باشد) حکم می کند».
«یـایها الذین ءامنوا کونوا قومین لله شهداء بالقسط ولا یجرمنکم شنـان قوم علی الا تعدلوا اعدلوا هو اقرب للتقوی …؛ [۱۹] ای کسانی که ایمان آورده اید! همواره برای خدا قیام کنید، و از روی عدالت، گواهی دهید! دشمنی با جمعیتی، شما را به گناه و ترک عدالت نکشاند! عدالت کنید، که به پرهیزگاری نزدیکتر است! و از (معصیت) خدا بپرهیزید، که از آنچه انجام می دهید، با خبر است».
«وان عاقبتم فعاقبوا بمثل ما عوقبتم به …؛ [۲۰] و هر گاه خواستید مجازات کنید، تنها بمقداری که به شما تعدی شده کیفر دهید! و اگر شکیبایی کنید، این کار برای شکیبایان بهتر است.
«ذلک ومن عاقب بمثل ما عوقب به ثم بغی علیه لینصرنه الله …؛ [۲۱] (آری،) مطلب چنین است! و هر کس به همان مقدار که به او ستم شده مجازات کند، سپس مورد تعدی قرار گیرد، خدا او را یاری خواهد کرد؛ یقینا خداوند بخشنده و آمرزنده است».
«وجزؤا سیئة سیئة مثلها …؛ [۲۲] کیفر بدی، مجازاتی است همانند آن؛ و هر کس عفو و اصلاح کند، پاداش او با خداست؛ خداوند ظالمان را دوست ندارد».
«لا ینهـکم الله عن الذین لم یقـتلوکم فی الدین ولم یخرجوکم من دیـرکم ان تبروهم وتقسطو ا الیهم ان الله یحب المقسطین؛ [۲۳] خدا شما را از نیکی کردن و رعایت عدالت نسبت به کسانی که در راه دین با شما پیکار نکردند و از خانه و دیارتان بیرون نراندند نهی نمی کند؛ چرا که خداوند عدالت پیشگان را دوست دارد.
۶ - عدالت اولیا
[ویرایش]
رعایت عدالت از سوی اولیا و سرپرستان در شئون افراد تحت ولایت خود لازم است.
«یـایها الذین ءامنوا اذا تداینتم بدین الی اجل مسمی فاکتبوه … فان کان الذی علیه الحق سفیهـا اوضعیفـا او لایستطیع ان یمل هو فلیملل ولیه بالعدل …؛ [۲۴] ای کسانی که ایمان آورده اید! هنگامی که بدهی مدت داری (به خاطر وام یا داد و ستد) به یکدیگر پیدا کنید، آن را بنویسید! و باید نویسنده ای از روی عدالت، (سند را) در میان شما بنویسد».
۷ - عدالت در کیل و وزن
[ویرایش]
وجوب عدالت پیشگی، در کیل و وزن کالاها از آیات زیر استفاده می شود.
« … واوفوا الکیل والمیزان بالقسط …؛ [۲۵] و به مال یتیم، جز به بهترین صورت (و برای اصلاح)، نزدیک نشوید، تا به حد رشد خود برسد! و حق پیمانه و وزن را بعدالت ادا کنید! -هیچ کس را، جز بمقدار تواناییش، تکلیف نمی کنیم- و هنگامی که سخنی می گویید، عدالت را رعایت نمایید، حتی اگر در مورد نزدیکان (شما) بوده باشد و به پیمان خدا وفا کنید، این چیزی است که خداوند شما را به آن سفارش می کند، تا متذکر شوید».
«والی مدین اخاهم شعیبـا قال … فاوفوا الکیل والمیزان ولا تبخسوا الناس اشیاءهم …؛ [۲۶] و به سوی مدین، برادرشان شعیب را (فرستادیم)؛ گفت: «ای قوم من! خدا را بپرستید، که جز او معبودی ندارید! دلیل روشنی از طرف پروردگارتان برای شما آمده است؛ بنابر این، حق پیمانه و وزن را ادا کنید! و از اموال مردم چیزی نکاهید! و در روی زمین، بعد از آنکه (در پرتو ایمان و دعوت انبیاء) اصلاح شده است، فساد نکنید! این برای شما بهتر است اگر با ایمان هستید».
«والی مدین اخاهم شعیبـا قال … ولا تنقصوا المکیال والمیزان انی ارکم بخیر … • ویـقوم اوفوا المکیال والمیزان بالقسط ولا تبخسوا الناس اشیاءهم …؛ [۲۷] [۲۸] و بسوی «مدین» برادرشان شعیب را (فرستادیم)؛ گفت: «ای قوم من! خدا را پرستش کنید، که جز او، معبود دیگری برای شما نیست! پیمانه و وزن را کم نکنید (و دست به کم فروشی نزنید)! من (هم اکنون) شما را در نعمت می بینم؛ (ولی) از عذاب روز فراگیر، بر شما بیمناکم• و ای قوم من! پیمانه و وزن را با عدالت، تمام دهید! و بر اشیاء (و اجناس) مردم، عیب نگذارید؛ و از حق آنان نکاهید! و در زمین به فساد نکوشید».
«واوفوا الکیل اذا کلتم وزنوا بالقسطاس المستقیم ذلک خیر واحسن تاویلا؛ [۲۹] و هنگامی که پیمانه می کنید، حق پیمانه را ادا نمایید، و با ترازوی درست وزن کنید! این برای شما بهتر، و عاقبتش نیکوتر است».
«وزنوا بالقسطاس المستقیم؛ [۳۰] و با ترازوی صحیح وزن کنید».
«واقیموا الوزن بالقسط ولا تخسروا المیزان؛ [۳۱] و وزن را بر اساس عدل برپا دارید و میزان را کم نگذارید».
«ویل للمطففین• الذین اذا اکتالوا علی الناس یستوفون• واذا کالوهم او وزنوهم یخسرون• الا یظن اولــئک انهم مبعوثون• لیوم عظیم؛ [۳۲] وای بر کم فروشان• آنان که وقتی برای خود پیمانه می کنند، حق خود را بطور کامل می گیرند• اما هنگامی که می خواهند برای دیگران پیمانه یا وزن کنند، کم می گذارند• آیا آنها گمان نمی کنند که برانگیخته می شوند• در روزی بزرگ».
مضمون مجموع دو آیه اول سوره مطففین یک مذمت است، و آن این است که مطففین حق را برای خود رعایت می کنند، ولی برای دیگران رعایت نمی کنند. و به عبارتی دیگر حق را برای دیگران آن طور که برای خود رعایت می کنند رعایت نمی نمایند، و این خود باعث تباهی اجتماع انسانی است که اساس آن بر تعادل حقوق متقابل است، و اگر این تعادل از بین برود و فاسد شود همه چیز فاسد می شود. [۳۳]
۸ - پانویس
[ویرایش]
۱. ↑ راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات، ج۱، ص۳۲۵.
۲. ↑ بقره/سوره۲، آیه۲۷۹.
۳. ↑ نساء/سوره۴، آیه۳.
۴. ↑ طباطبایی، محمدحسین، ترجمه تفسیر المیزان، ج ۴، ص۶۰۲.
۵. ↑ نساء/سوره۴، آیه۵۸.
۶. ↑ نساء/سوره۴، آیه۱۲۹.
۷. ↑ نساء/سوره۴، آیه۱۳۵.
۸. ↑ مائده/سوره۵، آیه۸.
۹. ↑ نحل/سوره۱۶، آیه۹۰.
۱۰. ↑ شوری/سوره۴۲، آیه۱۵.
۱۱. ↑ حجرات/سوره۴۹، آیه۹.
۱۲. ↑ انعام/سوره۶، آیه۱۵۲.
۱۳. ↑ طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج ۴، ص۱۹۴.
۱۴. ↑ مائده/سوره۵، آیه۹۵.
۱۵. ↑ بقره/سوره۲، آیه۲۸۲.
۱۶. ↑ بقره/سوره۲، آیه۱۹۰.
۱۷. ↑ بقره/سوره۲، آیه۱۹۲.
۱۸. ↑ مائده/سوره۵، آیه۲.
۱۹. ↑ مائده/سوره۵، آیه۸.
۲۰. ↑ نحل/سوره۱۶، آیه۱۲۶.
۲۱. ↑ حج/سوره۲۲، آیه۶۰.
۲۲. ↑ شوری/سوره۴۲، آیه۴۰.
۲۳. ↑ ممتحنه/سوره۶۰، آیه۸.
۲۴. ↑ بقره/سوره۲، آیه۲۸۲.
۲۵. ↑ انعام/سوره۶، آیه۱۵۲.
۲۶. ↑ اعراف/سوره۷، آیه۸۵.
۲۷. ↑ هود/سوره۱۱، آیه۸۴.
۲۸. ↑ هود/سوره۱۱، آیه۸۵.
۲۹. ↑ اسراء/سوره۱۷، آیه۳۵.
۳۰. ↑ شعراء/سوره۲۶، آیه۱۸۲.
۳۱. ↑ رحمن/سوره۵۵، آیه۹.
۳۲. ↑ مطففین/سوره۸۳، آیه۱ – ۵.
۳۳. ↑ طباطبایی، محمدحسین، ترجمه تفسیر المیزان، ج۲۰، ص۳۷۹.
۹ - منبع
[ویرایش]
فرهنگ قرآن، مرکز فرهنگ و معارف قرآن، برگرفته از مقاله «حکم عدالت»
- نمایش تاریخچه
- ویرایش
- درج مطلب
- آخرین مطالب اضافه شده
- اشتراک گذاری
جعبه ابزار
- صفحه تصادفی
- فهرست الفبایی
- راهنمای ویکی فقه
سیاست و ضوابط: تلاش ویکی فقه تدوین دانشنامه ایی در حوزه علوم اسلامی است. یکی از سیاست های اصلی آن رعایت احترام به صاحبان نظریه است. اتقان و مستند بودن مطالب یکی دیگر از سیاست هاست که در نگارش مطالب باید رعایت شود. تدوین مطالب توسط طلاب قم، مشهد، نجف و سایر حوزه های علمیه با رعایت اتقان و استناد، انجام می شود.
*
https://fa.wikifeqh.ir/
AI Chatbot
💬 Hi! Want to know more about “حکم عدالت در قرآن”? I’m here to guide you.