«زکات» یکی از احکام الهی و از ضروریات دین مقدس اسلام است که صدها آیه و حدیث، در مورد آن وارد شده است.

مسأله زکات با این اهمیتی که در اسلام دارد، مورد غفلت و فراموشی واقع گشته و مردم به این حکم الهی توجه لازم را ننمودهاند، گرچه برخی از مردم مبالغ هنگفتی را صرف انفاق و اطعامهای مستحب میکنند، اما این فریضه الهی را به آسانی ترک مینمایند.

چه زمانی زکات واجب شد؟

از آیات مختلف قرآن کریم استفاده میشود که حکم وجوب زکات در مکه نازل شده است، از جمله آیه ۱۵۶ از سوره اعراف: … و رحمتی وسعت کل شیء فساکتبها للذین یتقون و یۆتون الزکوة و الذین هم بایاتنا یۆمنون.

و آیه دوم و سوم از سوره نمل: هدی و بشری للمۆمنین* الذین یقیمون الصلوة و یۆتون الزکوة و هم بالآخرة هم یوقنون.

و آیه سوم و چهارم از سوره لقمان: هدی و رحمة للمحسنین* الذین یقیمون الصلوة و یۆتون الزکوة و هم بالآخرة هم یوقنون.

و آیه ششم و هفتم از سوره فصلت: … و ویل للمشرکین* الذین لا یۆتون الزکوة و هم بالآخرة هم کافرون.

و مسلمانان موظف به انجام این وظیفه اسلامی بودهاند ولی هنگامی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله به مدینه آمد و پایه حکومت اسلامی را گذارد و طبعا نیاز به تشکیل بیت المال پیدا کرد، از طرف خداوند مأموریت یافت که زکات را شخصا از مردم بگیرد (نه اینکه خودشان به میل و نظر خود در مصارف آن صرف کنند)، آیه شریفه: خذ من اموالهم صدقة … (سوره توبه، آیه ۱۰۳) در این هنگام نازل شد.

مسأله زکات با این اهمیتی که در اسلام دارد، مورد غفلت و فراموشی واقع گشته و مردم به این حکم الهی توجه لازم را ننمودهاند، گرچه برخی از مردم مبالغ هنگفتی را صرف انفاق و اطعامهای مستحب میکنند، اما این فریضه الهی را به آسانی ترک مینمایند

و مشهور این است که این در سال دوم هجرت بود پس مصارف زکات به طور دقیق در آیه شصت از سوره توبه بیان گردید. و جای تعجب نیست که تشریع اخذ زکات در آیه ۱۰۳ باشد و ذکر مصارف آن (که میگویند در سال نهم هجرت نازل شده) در آیه شصت؛ زیرا میدانیم آیات قرآن بر طبق تاریخ نزول، جمعآوری نشده بلکه به فرمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله هرکدام در مورد مناسب قرار داده شده است. (تفسیر نمونه، ج ۸، ص ۱۰)

تفاوتهای زکات در اسلام با زکات در ادیان دیگر

با توجه به تعبیرات قرآن کریم و روایات اسلامی در موضوع زکات، میتوان این حقیقت را دریافت که تفاوتهای بسیار فراوانی بین زکات در دین اسلام و زکات در سایر ادیان وجود دارد:

۱ زکات در اسلام صرف یک عمل پسندیده و یک عمل اخلاقی از اعمال نیک و شایسته نیست بلکه رکن اساسی از ارکان اسلام است. و از عباداتی محسوب میشود که اگر کسی نسبت به آن بیاعتنا باشد، فاسق نامیده میشود و کسی که منکر وجوب آن باشد، کافر محسوب میگردد. پس زکات در دین اسلام، یک نوع احسان اختیاری و یک نوع صدقه مستحبی نیست بلکه یک فریضه الهی است.

۲ زکات در نظر اسلام حقی است برای فقرا در اموال اغنیا و این حقی است که مالک حقیقی، خداوند متعال مقرر داشته، بنابراین، هیچ نوع منتی از ناحیه غنی بر شخص فقیر نیست.

۳ زکات حق معلوم و مشخصی است که شارع مقدس نصاب و حدود و مقدار و شرایط و زمان پرداخت و کیفیت ادای آن را بیان نموده، بنابراین، انسان با معرفت به تمام جوانب آن اقدام میکند.

۴ این حق به عهده خود اشخاص نهاده نشده بلکه مسئولیت آن به عهده دولت اسلامی واگذار شده که به طور عادلانه جمعآوری و توزیع کنند و این امر به واسطه مسئولین جمعآوری، صورت میپذیرد.

۵ دولت اسلامی حق دارد برای کسانی که امتناع میورزند، کیفرهایی را مقرر دارد و گاهی این معنا به این درجه میرسد که نصف مال مصادره میشود.

زکات در اسلام یک نوع نظام جدیدی است که با سایر ادیان تفاوت و تغایر اساسی دارد، آن ادیان مسئله زکات را فقط به صورت یک نوع وصیت و سفارش اخلاقی و موعظه بیان میکردند که مردم رغبت در بر و نیکی داشته و از بخل و امساک بپرهیزند

۶ هرگروهی که این فریضه الهی را تمرد کند که منجر به انکار ضروری دین گردد، لازم است امام مسلمین با آنها مقاتله کند.

۷ اینکه انسان مسلمان به ادای این فریضه الهی طلبیده میشود تا این رکن اساسی را اقامه کند.

۸ محصول زکات به اختیار هوی و هوس حکام واگذار نشده که هرطور میخواهند خودشان مصرف کنند بلکه مصارف مخصوصی دارد که قرآن در آیه شریفه: انما الصدقات … بیان کرده است.

۹ زکات یک امر موسمی و مقطعی برای سد حاجت فعلی فقیر نیست بلکه مقصود بینیاز ساختن فقرا به طور دائم و مستمر است.۱۰ زکات با ملاحظه مصارف آن که قرآن بیان کرده بخاطر رسیدن به اهداف مختلف روحی و اخلاقی و اجتماعی و سیاسی است، لذا سهمی را برای مۆلفة قلوبهم و سهمی برای آزاد کردن بندهها و سهمی را برای بدهکاران و سهمی برای مطلق راه خداوند مقرر داشته است.

با توجه به این امتیازات مختلف، روشن میشود که زکات در اسلام یک نوع نظام جدیدی است که با سایر ادیان تفاوت و تغایر اساسی دارد، آن ادیان مسئله زکات را فقط به صورت یک نوع وصیت و سفارش اخلاقی و موعظه بیان میکردند که مردم رغبت در بر و نیکی داشته و از بخل و امساک بپرهیزند. (فقه الزکاة، قرضاوی، ص ۸۵- ۸۸)

فرآوری: آمنه اسفندیاری

بخش احکام اسلامی تبیان

منابع:

کتاب زکات در اسلام اکبر دهقان

تفسیر نمونه، ج ۸

https://article.tebyan.net/۲۱۰۰۶۳