به گزارش مشرق، در دهه اخیر میلادی تعداد سوانح مرگبار هوایی و بالطبع آمار قربانیان آنها بتدریج رو به کاهش گذاشته و از ۹۴۳ نفر در سال ۲۰۱۰ به رکوردی تاریخی طی نیم قرن اخیر یعنی ۵۹ نفر در سال ۲۰۱۷ رسیده بود که ناگهان یک چهره آنارشیک و غیرقابل پیش بینی با سیاست اغتشاش بین المللی پا به کاخ سفید گذاشت. به نظر نمی رسد حتی خوشبین ترین هواداران دونالد ترامپ نیز بتوانند نسبت میان هرج و مرج آفرینی جوکرگونه او در چهارگوشه جهان و خود ایالات متحده و روند افزایشی قربانیان سوانح هوایی جهانی را که عمدتا مربوط به سقوط بوئینگ های مدرن آمریکایی می شود، انکار کنند. سال ۲۰۱۸ تعداد قربانیان سقوط پرنده های دست ساز بشر با رشد تقریبا ۱۰ برابری نسبت به سال نخست ریاست جمهوری او به ۶۰۰ نفر (با احتساب جان باختن ۳۹ نیروی نظامی روس در حادثه هدف قرار گرفتن هواپیمای غیررزمی ایل-۲۰ ارتش روسیه بر فراز مدیترانه بر اثر دخالت و مانور ایذایی جنگنده های مهاجم اسرائیلی) رسید. دوسوم این تلفات یعنی نزدیک به ۴۰۰ نفر قربانی سقوط هواپیماهای مسافری سری ۷۳۷ بوئینگ ساخت آمریکا و پس از آن هواپیماهای بمباردیر کانادایی شدند.

با آنکه سال ۲۰۱۹ میلادی کم سانحه تر بود اما روند قربانی گرفتن حداکثری پرنده های ساخت آمریکا ادامه یافت و از ۲۸۷ نفری که سال گذشته در این سوانح جان باختند، باز هم حدود دوسوم شان سوار بر بوئینگ های ۷۳۷ و ۷۰۷ (هواپیمایی ساها، کرج) و مک دانل داگلاس بودند.

اگرچه بوئینگ ۷۳۷ سری ۸۰۰ (به عنوان نسخه به روزرسانی شده از مدل ۷۳۷-۷۰۰ بوئینگ) برخلاف سری مدرن تر اما مرگبارتر ۷۳۷ مکس مدل نسبتا موفق تری از آب درآمده اما آمارها نشان می دهد از سال ۲۰۰۶ یعنی طی ۱۵ سال گذشته ۲۴ فروند از این مدل در سراسر جهان دچار حادثه شده که به مرگ ۷۶۷ نفر منجر شده است.

در کل بوئینگ ۷۳۷ به عنوان «بوئینگ قاتل» شناخته می شود، چرا که مدل های مختلف آن تاکنون ۴ هزار و ۳۰۰ قربانی در سوانح مختلف جهانی گرفته اند. اما نخستین سانحه مرگبار هوایی سال ۲۰۲۰ یعنی سقوط بوئینگ ۷۳۷ –۸۰۰ متعلق به هواپیمایی اوکراین در ساعت ۶:۲۰ بامداد روز ۱۸ دی ماه حوالی شهریار تهران داستان دیگری داشت. طبق اظهارات دیروز سردار امیرعلی حاجی زاده، فرمانده نیروی هوافضای سپاه پاسداران این حادثه بر اثر خطای انسانی واحد پدافندی و شلیک موشک «تور ام یک» به آن رخ داد. این اشتباه مهلک منجر به آتش گرفتن موتور این هواپیما دقایقی پس از ترک فرودگاه امام خمینی(ره) تهران به مقصد کی یف شد و در نهایت به سقوط آن و جان باختن ۱۶۷ مسافر ایرانی، کانادایی، اوکراینی، سوئدی، افغان و بریتانیایی و ۹ خدمه پروازی اوکراینی منجر شد.

سقوط هواپیماها بر اثر پدافند هوایی دشمن یا خودی سابقه ای به اندازه به کارگیری این اختراع بشری در عرصه نبردهای هوایی از اواخر قرن نوزدهم دارد اما برای نخستین بار در سال ۱۹۳۰ میلادی بود که یک هواپیمای غیرنظامی مسافری هدف پدافند اشتباه قرار گرفت. از آنجایی که پدافند اشتباه علیه یک هدف غیرنظامی موضوعی بشدت حساسیت برانگیز است و می تواند به منزله نقض حقوق بشر و بر اساس کنوانسیون های بین المللی شرایط جنگی تلقی شود و افکار عمومی را بشدت علیه طرف خاطی تحریک کند، دولت ها و ارگان های خاطی بویژه از زمان جنگ سرد و میانه قرن بیستم همواره تلاش کرده اند از پذیرش مسؤولیت مستقیم چنین سوانحی شانه خالی کرده یا اصلا کل ماجرا را به گردن شرایط، طرف ثالث یا حتی بی احتیاطی خدمه هواپیمای هدف قرار گرفته بیندازند.

گزارش ستاد کل نیروهای مسلح ایران مبنی بر بروز خطای انسانی در سرنگونی پرواز شماره ۷۵۲ تهران- کی یف و پذیرش صادقانه مسؤولیت آن ۳ روز پس از حادثه، در نوع خود قابل تأمل است. اینکه جمهوری اسلامی ایران در کمترین زمان ممکن درباره سانحه شفاف سازی کرده است در مقایسه با موارد مشابه بین المللی دست کم در نیم قرن اخیر یک استثناست و نشانگر آن است که ایران درباره سانحه هواپیمای اوکراینی که اتفاقا همزمان با تحرکات نظامی آمریکا پیرامون کشورمان، متعاقب حمله تلافی جویانه موشکی ایران به پایگاه نظامیان تروریست پنتاگون در عین الاسد عراق بود، از انداختن تقصیر به گردن طرف مقابل اجتناب کرد. در اینجا ۶ سانحه هوایی بین المللی معاصر و مشابه بر اثر شلیک پدافندی را مرور می کنیم.

در تمام این سوانح هیچ دولتی به طور رسمی مسؤولیت اقدام خود را بر عهده نگرفت.

* ۱۹۷۳: سرنگونی هواپیمای لیبیایی توسط رژیم صهیونیستی

پرواز ۱۱۴ هواپیمایی ملی لیبی که یک فروند بوئینگ ۷۲۷ بود، روز ۲۱ فوریه ۱۹۷۳ در حال پرواز از طرابلس به قاهره پایتخت مصر بود که در میانه راه توقف کوتاهی هم در شهر بنغازی برای سوار کردن مسافر داشت. هواپیما پس از برخاستن از باند فرودگاه بنغازی به خاطر شدت توفان و گرد و غبار دچار انحراف مسیر شد و راه خود را گم کرد و ارتباط رادیویی خود با برج مراقبت را هم از دست داد. با وجود افزایش ارتفاع زیاد تا ۲۰ هزار پایی، این هواپیما به سمت شرق منحرف شد و در حالی که وارد آسمان منطقه پر تنش صحرای سینا تحت اشغال رژیم صهیونیستی می شد، در محاصره ۲ فروند جنگنده F۴ فانتوم این رژیم قرار گرفت. جنگنده های اسرائیلی با آنکه متوجه قطع بودن ارتباط راداری هواپیمای لیبیایی شده بودند، به سرعت از تلاش برای به زمین نشاندن آن در پایگاه نظامی رفیدیم منصرف شده و بوئینگ ۷۲۷ مزبور را با موشک سرنگون کردند و موجب کشته شدن تمام ۱۰۸ سرنشین آن شدند. رژیم اشغالگر قدس مسؤولیت این اقدام را نپذیرفت و خلبان لیبیایی را مقصر دانست.

* ۱۹۸۳: هواپیمای کره ای هدف شوروی

پرواز ۰۰۷ شرکت هواپیمایی ملی کره جنوبی که یک فروند بوئینگ ۷۴۷ بود، روز اول سپتامبر ۱۹۸۳ و در اوج تنش های هسته ای جنگ سرد میان آمریکا و شوروی در مسیر پرواز از نیویورک به سمت سئول توسط روس ها هدف قرار گرفت.

این پرواز با ۲۴۰ مسافر و ۲۴ خدمه از فرودگاه جان اف کندی نیویورک حرکت کرد و پس از سوخت گیری مجدد در فرودگاه بین المللی انکوریج در آلاسکا، به سمت غرب و سپس جنوب پرواز کرد تا در فرودگاه بین المللی گیمپوی سئول فرود آید اما چرخش بیش از اندازه به سمت غرب، این هواپیما را به سمت آسمان اتحاد جماهیر شوروی یعنی آسمان شبه جزیره کامچاتکا منحرف کرد؛ آسمانی که بشدت درگیر تهدیدات متقابل موشک های بالستیک هسته ای کاخ سفید و کرملین بود به طوری که تنها یک هفته پیش از آن ناتو و آمریکا از برنامه موشکباران هسته ای بلوک شرق پرده برداشته بودند.

در حالی که دستگاه های ناوبری هواپیما احتمالا بر اثر جنگ راداری شوروی و آمریکا در منطقه مختل شده بود، بوئینگ کره ای حدود یک ساعت در آسمان شوروی چرخید و حتی به اخطار شلیک مسلسل شوروی ها هم واکنش نشان نداد تا اینکه ارتش سرخ به این پرواز مشکوک شد و دستور داد ۲ فروند جنگنده «سوخو۱۵» آن را با ۲ فروند موشک «آر۸» به همراه ۲۶۹ مسافر و خدمه اش ساقط کنند. مسکو مسؤولیت این فاجعه را برعهده خطوط هوایی کره جنوبی دانست.

* ۱۹۸۸: جنایت آمریکایی علیه ایرباس ایرانی

۱۲ تیر ۱۳۶۷ ناو نظامی وینسنس آمریکا به احتمال زیاد با دستور مستقیم کاخ سفید در دوران ریاست جمهوری ریگان، به ایرباس ایرانی بر فراز خلیج فارس شلیک کرد و همه ۲۹۰ مسافر آن شامل ۳۴ غیرایرانی و ۶۶ کودک جان باختند. بعدها ناخدا راجرز، فرمانده این ناو مدال افتخار دریافت کرد.

* ۲۰۰۱: هواپیمای روس در دام موشک های اوکراینی

هواپیمای توپولف۱۵۴ پرواز شماره ۱۸۱۲ هواپیمایی سیبریا، روز ۴ اکتبر ۲۰۰۱ در حالی که از تل آویو به سمت نووسیبیرسک در روسیه در حال پرواز بود، با ۶۶ مسافر و ۱۲ خدمه توسط سامانه پدافند روسی «اس۲۰۰» ارتش اوکراین بر فراز دریای سیاه ساقط شد. در اظهار نظر اولیه درباره این اتفاق، علت، شلیک موشک های پدافند مرتبط با یک رزمایش نظامی عنوان شد اما بعد مشخص شد پهپادی که برای هدف قرار گرفتن در رزمایش توسط سامانه های پدافندی به پرواز درآمده بود با شلیک همزمان سامانه «اس۳۰۰» نابود شده بود در حالی که موشک «اس۲۰۰» به طور خودکار روی هواپیمای مسافری قفل راداری انجام داده بود.

* ۲۰۱۴: سرنوشت مبهم بوئینگ مالزیایی

۱۷ ژوئن ۲۰۱۴ در اوج جنگ داخلی در منطقه شرق اوکراین، یک فروند بوئینگ ۷۷۷- ۲۰۰ ای آر پرواز «ام اچ ۱۷» خطوط هوایی مالزی از فرودگاه آمستردام هلند به مقصد کوالالامپور در حرکت بود که در میانه راه بر فراز مرز روسیه و اوکراین توسط موشک پدافندی هدف قرار گرفت و تمام ۲۹۵ سرنشینش جان باختند.

این هواپیما در حال پرواز بر فراز استان دونتسک در شرق اوکراین بود که صحنه جنگ شورشیان ملی گرای روس و دولت مرکزی کی یف بود. در ابتدا دولت اوکراین و حامیان غربی اش شورشیان نوا راسیا را متهم به سرنگونی هواپیمای مالزیایی کردند. متقابلا شورشیان نیز دولت مرکزی را مسؤول این حادثه قلمداد و اعلام کردند آنها تجهیزات و موشک هایی برای هدف قرار دادن هواپیما در ارتفاع ۱۰ کیلومتری از سطح زمین ندارند. معمای این سانحه هنوز هم حل نشده باقی مانده و هیچ حکم لازم الاجرای رسمی ای از سوی یک مرجع بین المللی علیه مقصر صادر نشده است. از یک سو کارشناسان مستقل مورد تایید دولت روسیه می گویند این هواپیما بر اثر حمله موشکی جنگنده های اوکراینی هدف قرار گرفته و از سوی دیگر تیم تحقیقاتی هلندی به نمایندگی از مالزی و کمپانی بوئینگ آمریکا در بررسی اطلاعات جعبه سیاه اعلام کردند هواپیما از سمت چپ بدنه خود مورد اصابت ترکش های موشک بوک قرار گرفته که در ارتفاع بالا منجر به کاهش فشار داخل کابین و انفجار هواپیما در آسمان شده است. تحلیلی که مبهم تر از آن بود که مورد پذیرش افکار عمومی قرار بگیرد.

* ۲۰۱۸: اقدام جنگی اسرائیل علیه هواپیمای روسی

۱۷ سپتامبر ۲۰۱۸ هواپیمای ایل۲۰ متعلق به نیروی هوایی روسیه که حامل ۳۹ سرنشین از جمله ۱۵ افسر اطلاعاتی زبده این کشور بود بر فراز ساحل منطقه لاذقیه سوریه طعمه عملیات ایذایی جنگنده های اسرائیلی شد و بر اثر خطای پدافندی سامانه «اس۲۰۰» ارتش سوریه ساقط شد.

این هواپیما از مأموریت خود برای بررسی استقرار ناوهای آمریکا، انگلیس و فرانسه در مدیترانه شرقی به پایگاه حمیمیم باز می گشت که ۴ جنگنده رژیم صهیونیستی پس از حمله به اهدافی در لاذقیه از این هواپیمای روسی به عنوان سپری در برابر پدافند هوایی ارتش سوریه استفاده کردند. متعاقب آن سخنگوی وزارت دفاع روسیه مسؤولیت سرنگونی این هواپیما و کشته شدن نظامیان روس را بر عهده نیروی هوایی رژیم صهیونیستی دانست. او اعلام کرد اسرائیلی ها فقط یک دقیقه پیش از حمله به لاذقیه، روسیه را از در پیش بودن چنین حمله ای با خبر کرده بودند که این زمان برای دور شدن هواپیمای ایل۲۰ از منطقه کافی نبود.

به گزارش ایگور کوناشنکو « فاجعه سقوط ایل۲۰ در سوریه به طور کامل بر عهده نیروی هوایی اسرائیل و کسانی است که درباره حمله به لاذقیه تصمیم گرفته اند». متعاقب آن بود که روس ها سطح پدافند هوایی خود و ارتش سوریه را ارتقا دادند که کمی بعد به سقوط ۲ فروند جنگنده آمریکایی ارتش صهیونیستی، یک اف ۱۵ و یک اف ۳۵ در جریان حمله به خاک سوریه منجر شد.

منبع: وطن امروز