خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی: کتاب « قرآن و علوم طبیعت» یکی از آثار مهدی گلشنی (استاد ممتاز دانشگاه صنعتی شریف) است که به زبان های دیگر نیز ترجمه و بازنشر شده است. یکی از دانش آموختگان دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی که نخستین دانشگاه صنعتی ایران است، به نام محمدفیصل عفران از کشور بنگلادش، این کتاب را به زبان بنگالی بازگردان کرده است. آنچه در ادامه می خوانیم. گفتگو با او و شناخت بیشتر ترجمه بنگالی این اثر است. به مناسبت آغاز ماه مبارک رمضان گفتگو با او را بخوانید.

لطفا ضمن معرفی خودتان، بفرمایید چگونه به ترجمه این کتاب به زبان بنگالی علاقه مند شدید؟

من، محمدفیصل عفران زاده روز یک شنبه ۱۹ مرداد ۱۳۷۶ شمسی/ ۱۰ آگوست ۱۹۹۷ میلادی در داکای بنگلادش هستم که از دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی، در اردیبهشت ۱۴۰۳ش. دانش آموخته شده ام. در این دانشگاه با یک استاد پژوهشگر آشنا شدم که اثری شگرف و مهم بر من و دیگر دانشجویان داشتند. ایشان دکتر سید حجت الحق حسینی هستند که من از دانش و پژوهش های ارزشمندشان بسیار بهره برده ام. به لطف استاد، در ۱۳ اردیبهشت ۱۴۰۲ شمسی با استادشان، جناب دکتر مهدی گلشنی در دانشگاه صنعتی شریف دیدار کردم. برای نخستین بار، در این نشست علمی و فرهنگی، با کتاب«قرآن و علوم طبیعت» آشنا شدم. در طول سال و به طور پیوسته گفتگوهایی در باره این کتاب با استادم داشتم. رفته رفته اهمیت شایان توجه این کتاب را در سطح جهانی فهمیدم. به لطف ایشان دانستم که این کتاب به زبان های آلبانیایی، اندونزیایی، انگلیسی، ایتالیایی، تایلندی، سواحیلی، عربی و … ترجمه شده است و از سوی انجمن بین المللی علم و دین، به عنوان یکی از ۱۵۰ اثر برتر جهانی برگزیده شده است.

محمدفیصل عفران، دکتر سید عبدالله علوی عریضی(از جاکارتای اندونزی)

دکتر سید حجت الحق حسینی؛ نشسته: استاددکتر مهدی گلشنی

۱۳ اردیبهشت ۱۴۰۳

در اسفند ۱۴۰۲ و در آستانه ماه مبارک رمضان الکریم ۱۴۴۵ به توصیه استادم از جهت تدبر در قرآن مجید، این کتاب را به عنوان ره آورد فرهنگی سال های زندگی دانشجویی ام در ایران برای مردم شریف بنگلادش ترجمه کردم. کار ترجمه ۲۵ روز و روزی ۱۰ ساعت زمان برد. در این جریان، همواره از دانش تخصصی، تجربه مترجمی و روش پژوهشگرانه دکتر حسینی در کنار گشاده رویی، اخلاق محمدی و صبوری شان بسیار بهره مند بوده ام. یکی از ویژگی های ایشان، تسلط عمیق و دقیقی است که به اندیشه و آثار استادشان جناب پروفسور گلشنی دارند.

زمینه پذیرش این پیشنهاد و رغبت شما چه بود؟

علاقه من به ترجمه کتاب «قرآن و علوم طبیعت» به زبان بنگالی ریشه در چند عامل مهم دارد. من از کودکی مجذوب تعالیم نورانی قرآن کریم و شیفته شگفتی های عالم طبیعت بودم و از همان زمان،کتاب های علمی و دینی زیادی هم خوانده ام. تجربه زندگی در ایران به عنوان دانشجوی رشته مهندسی در دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی سبب شد تا با جامعه ایرانیان مسلمان آشنا شوم و درک عمیق تری از تاریخ و فرهنگ ایران و زبان فارسی در کنار معارف عمیق و مطالعات دینی و اسلامی پیدا کنم. مجموعه این عوامل، انگیزه مرا برای ترجمه کتاب «قرآن و علوم طبیعت» به زبان بنگالی تقویت کرد. من باور دارم که این کتاب می تواند به مردم بنگلادش در درک بهتر تعالیم اسلام و شگفتی های جهان آفرینش کمک کند. پیوند دیرین زبان و فرهنگ و دین بین ایران و بنگلادش، با این بیت مشهور حضرت حافظ، در ذهن ها و جان ها جاودانه شده است:

شکر شکن شوند همه طوطیان هند

زین قند پارسی به بنگاله می رود

استاد دکتر گلشنی را چه قدر می شناسید؟

شناخت من از ایشان، مرهون نوشتارهای پژوهشی و گفتارهای عالمانه جناب دکتر حسینی از استادشان است. می دانم که ایشان با علاقه ای شگرف و دقتی ژرف، به پژوهش و نگارش کتاب «گلشنی نامه» اهتمام والایی دارند. این کتاب، زیست نگاری و تبارشناسی دانش و اندیشه استاد دکتر مهدی گلشنی در عرصه های دانش تخصصی فیزیک، فلسفه علم و مطالعات پیشرفته علم و دین است. به لطف استادم، فهمیده ام آراء و آثار دکتر گلشنی از یک سو در کشورهای مالزی و اندونزی واقع در شرق آسیا و از سویی دیگر در آمریکا و مصر و آفریقای جنوبی در غرب جهان مورد مطالعه و کاوش جدی قرار گرفته است که نشان از صلابت نظریه علم دینی و مطالعات پیشرفته ایشان در تبیین پیوند علم و دین در سطح جهان دارد.

هنگامی که این ترجمه بنگالی به انجام رسید، برای مرتبه دوم در همراهی استادم به خدمت جناب دکتر گلشنی، توفیق حضور پیدا کردم. در روز شنبه اول اردیبهشت ۱۴۰۳ کتاب های دیگری نیز از ایشان دریافت کردم. آثار ارزشمندی چون از علم سکولار تا علم دینی و خداباوری و دانشمندان معاصر غربی(متن انگلیسی). البته پیش ترها کتاب بسیار مهم «علم و دین در افق جهان بینی توحیدی» را که به حمیت استادم در دو ویراست چاپ و انتشار یافته بود؛ هدیه دریافت کرده بودم. می دانم که ایشان تنها فیزیکدان ممتازی هستند که ۲ نوبت برنده جایزه کتاب سال ج.ا.ایران؛ حدود ۱۶سال ریاست پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، بنیان گذار دوره های تحصیلی کارشناسی ارشد و دکتری فیزیک در دانشگاه صنعتی شریف؛ عضو پیوسته فرهنگستان علوم ج.ا.ایران و ۲۵ سال نیز عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی بوده اند. هیچ نشست و دیداری نیست که دکتر حسینی از استادشان سخنی نگویند. به راستی احترام عمیق و ادب رفتاری و عشق عظیم ایشان به دکتر گلشنی مثال زدنی است. در نهایت می گویم استاد گلشنی، از دانشمندان نامدار و پژوهشگران مشهور جهان اسلام هستند و آثار ایشان همانند همین کتاب از اعتبار و جایگاه بالایی در میان مسلمانان برخوردار است.

از ظرایف کار ترجمه « قرآن و علوم طبیعت» بگویید؟

کتاب «قرآن و علوم طبیعت» اثر بسیار ارزشمندی است که به بررسی تطبیقی آیات قرآن با یافته های علمی می پردازد. این کتاب یک اثر بنیادی در فلسفه علم و نیز مطالعات پیشرفته پیوند علم و دین است. از ویژگی های ممتازش این است که پدیدآورنده، افزون بر قرآن کریم از احادیثی بهره گرفته اند که همگی مورد قبول و وثوق تمام فرق اسلامی هستند. صلابت منطقی و عقلانی کتاب با سلامت نفس پژوهشگرانه ایشان همراه شده است و نوشتار با قلمی شیوا و رسا، نگارش یافته است. این نیکویی ها حلاوتی دل انگیز در کام جان خواننده برانگیخته است.

در زمان ترجمه اثر به فضل خدا و به لطف استادم به متن های فارسی، انگلیسی و عربی همین کتاب اعتنای جدی داشته ام و البته مهم ترین پشتوانه علمی و فرهنگی در این کار، گفتگوهای اثربخش و سودمندی بود که با دکتر حسینی داشتم. یکی از دل انگیزترین خاطره های دانشجویی من، حضور در اتاق پر از کتاب و نورانی ایشان است. با همدیگر گفتگوهای بسیار زیبا و عمیقی داشتیم و قهوه می نوشیدیم. نگرش جهانی، بینش اسلامی، روش پژوهشی و منش انسانی و اخلاقی در این ارتباط ها موج می زد. رعایت دقت در فهم متون و نهایت امانتداری در انتقال مضمون، بزرگترین چالش مترجم است. کوشش بلیغی کردم تا هر دو موضوع به طور دقیق انجام شود. از سویی دیگر اهتمام داشتم تا ترجمه شیوا و روان باشد و مخاطبان بنگالی زبان از خواندن کتاب لذت ببرند. یکی دیگر از چالش های مهم در ترجمه، وجود اصطلاحات علمی در کتاب بود که بازگردانی و توضیح آنها به زبان بنگالی، بسیار زمان برد و به حقیقت کار دشواری بود. یافتن واژگان معادل علمی و تخصصی و اختصاصی در زبان بنگالی، واقعیت سختی است. چالش دیگر ترجمه، فقدان منابع تحقیقی و کمبود مراجع پژوهشی در فرهنگ بنگلادش است.

ضرورت و اهمیت ترجمه این کتاب را در چه می دانید؟

این کتاب نیاز روز همه انسان های آزاده و به ویژه مسلمانان اهل علم در سراسر جهان است. تقریظ جناب شیخ محمد غزالی، مفتی اعظم جامع الأزهر مصر را درباره این کتاب ببنید و بخوانید. به حقیقت تکان دهنده است. ایشان باطن نورانی این کتاب را به خوبی درک کرده و اهمیت وجود چنین آثاری را در جهان اسلام به زیبایی بازگو کرده است. این کتاب را از یک سو فیزیک دان ممتازی نوشته است که تحصیلات علمی ایشان در دانشگاه های تهران و برکلی آمریکا بوده است و استادان راهنما و مشاور و مدرسشان، برندگان جایزه نوبل فیزیک بوده اند و از سویی دیگر یک فیلسوف علم مسلمان عامل و متدین است که در حوزه مطالعات پیشرفته علم و دین در سطح جهانی اثرگذار است.

مردم بنگلادش همانند دیگر مردم جهان برای اعتلای فرهنگ دینی و ارتقای فرهنگ علمی خود به خواندن و دانستن محتوای عمیق این گونه کتاب ها نیاز دارند. کتاب، مسیر دانایی و دریافت آگاهی است. آثار علمی و دینی در جامعه بنگلادش خواهان زیادی دارد. جالب است که بدانید زبان بنگالی ششمین زبان پرکاربرد جهان است. کتاب «قرآن و علوم طبیعت» یک کتاب معیار است. ترجمه و ترویج این گونه کتاب های معتبر وزین، بالاترین ضرورت زمانه و مهم ترین نیاز مخاطبان علمی و فرهنگی و دینی است.

«قرآن و علوم طبیعت» نشان می دهد عظمت قرآن به عنوان کتاب مرجع اسلام و معجزه نبوی(ص) باید در میان جوامع مسلمان جاری باشد. پیوند ناگسستنی علم و دین در اسلام، اهمیت و وجوب تحصیل دانش و تعهد عملی به دستورهای قرآن در طبیعت پژوهی و دانشجویی در این کتاب نمایان است.

برنامه آینده کاری شما چیست؟ برای چاپ و نشر کتاب چه برنامه ای دارید؟

برای ترویج ترجمه کتاب «قرآن و علوم طبیعت» در بنگلادش، برنامه هایی را در نظر دارم: مانند برگزاری نشست معرفی کتاب و پدیدآورنده آن، استفاده از رسانه های اجتماعی مانند فیس بوک، توییتر و اینستاگرام برای معرفی اصل کتاب، ترجمه بنگالی آن و به اشتراک گذاری مطالبی در مورد محتوای عمیق و دقیق آن و همکاری با سازمان های اسلامی ملی و بین المللی بنگلادش در معرفی، ترویج و توزیع این کتاب در میان مردم.

بسیار دوست دارم تا کتاب دیگر استاد گلشنی با نام «علم و دین در افق جهان بینی توحیدی» را نیز ترجمه کنم. این کتاب اکنون به زبان های فارسی، عربی و انگلیسی موجود است. محتوای عمیق آنها و بازخوردهای بین المللی نشان می دهد که این کتاب یک اثر ژرف و بسیار مهمی در سطح جهان و در مطالعات پیشرفته علم و دین است.

چه اهدافی را برای این ترجمه در جامعه بنگلادش در نظر داشتید؟

امیدوارم ترجمه بنگالی «قرآن و علوم طبیعت» تأثیرات مثبت و بسیار سازنده ای بر فرهنگ و جامعه بنگلادش داشته باشد. انس با قرآن کریم، افزایش درک محتوای نورانی قرآن و عمل به دستورات سعادت آفرین آن را آرزو می کنم. ایجاد انگیزه و علاقه برای مطالعه علوم پایه در بین جوانان بنگالی و کشف شگفتی های جهان و طبیعت را نیز خواستارم. خواهش قلبی من دو چیز است. یکی اینکه گفتگوهای سازنده بین علم و دین تقویت شوند و باورهای انحرافی و خرافی از ساحت دین زدوه شود و دیگری اینکه جامعه مسلمانان با همدلی و وحدت و محبت، عزت روزافزون خود را بازیابند. در قرآن کریم یک آیه نورانی است که می فرماید: «من کان یرید العزه فلله عزه جمیعا» (سوره فاطر، آیه ۱۰) این سرافرازی و ارجمندی فقط با دانایی و رفتار به فرمان الهی دست می آید. قرآن کریم در حل چالش های دنیای مدرن، نگاه راهبردی و مؤثری دارد. گفتگوهای پوینده و پاینده، نیاز زمانه و روزگار ماست. چالش های دنیای مدرن با معنویت و اخلاق، با عقلانیت و علم پروری، فهمیده و مهار خواهند شد.

و سخن آخر؟

ایران کشور فرهنگ و عرفان و دانش با تاریخی بسیار کهن است. از اینکه سال هایی از عمرم را در اینجا به روشنایی و دانش گذرانده ام؛ بسیار خوشبخت هستم. در اینجا افراد اثرگذاری نقش آفرینی کرده اند. در سال گذشته، با حمایت معنوی و محبت بی دریغ جناب دکتر مهدی احسانیان (معاون پژوهشی پیشین دانشگاه) و به لطف استادم جناب دکتر سید حجت الحق حسینی، در پژوهشی بین المللی مشارکت کردم که به عنوان پژوهشگر و دستیار اجرایی ایشان، بسیار آموختم. این پژوهش، «کتاب شناسی اختصاصی غزه» نام داشت. پژوهشی که به ۱۴ زبان و با ۴۴۴۴ مدخل کتاب شناختی بود. آنچه برایم زیبا هست غیرت دینی در پاسداشت فرهنگ جهان اسلام است. ما یاد گرفتیم نگاهمان را عمیق و گسترده بر ابعاد گوناگون پژوهش، بیفکنیم. آموختیم که با پژوهشگران شیعه و اهل سنت و مسیحی، از کشورهای ژاپن و بنگلادش و افغانستان تا ایران و عراق و ایتالیا و فرانسه و مصر و مراکش و آمریکا همدلانه کار کنیم و فقط به غزه مقتدر و مظلوم بیندیشیم که چگونه می توان آن همه عظمت فرهنگی و پیشینه تاریخی و تمدنی آن را به جهانیان نشان دهیم.

شنیدن و خواندن خبر چاپ و انتشار کتاب «قرآن و علوم طبیعت» به اهتمام جامعه المصطفی العالمیه (ص) و حمایت بی دریغ جناب حجت الاسلام والمسلمین دکتر علی عباسی (ریاست محترم دانشگاه) و جناب حجت الاسلام مسلمی (مدیریت محترم مرکز ترجمه و نشر بین المللی المصطفی) یکی از بهترین و خوش ترین خبرهای عمرم بود. ان شاء الله طنین شوق برانگیز آن در جهان اسلام، بهترین صدایی خواهد بود که جهانیان اقتدار فرهنگ و پژوهش را باور کنند.