اسم اعظم در منظرگاهمدیریتی محتوا ویکی شیعه

فارسی

ورود

فهرست

بخش آغازین

مفهوم شناسی و جایگاه

حقیقت اسم اعظم

- الله: اسم اعظم

حاملان اسم اعظم

آثار اسم اعظم

- چگونگی تأثیر این اسم

تک نگاری

پانویس

منابع

پیوند به بیرون

اسم اعظم

اسم اعظم یا اسم الله الاکبر بزرگ ترین نام خداوند است که اسمی بالاتر از آن نیست. بنابر روایات، این نام وسیع ترین محدوده اثر را در عالم هستی دارد و دسترسی به آن، منشأ اثرات بسیاری مانند استجابت دعا، برخورداری از علم غیب و تأثیرگذاری بر قوانین طبیعت است.

حقیقت و مصداق اسم اعظم روشن نیست؛ برخی آن را از جنس الفاظ و کلمات و برخی دیگر، آن را حقیقتی فراتر از حروف و کلمات دانسته اند. بنابر برخی روایات، هرکسی ظرفیت و تحمل اسم اعظم را ندارد و امامان شیعه، برخی پیامبران و افراد دیگر مانند بلعم باعورا و غالب قطان، از اجداد رسول خدا(ص)، آگاه به این اسم بوده اند. میزان بهره مندی آنها از این اسم یکسان نبوده است. پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت(ع)، بیشترین بهره مندی را داشته اند.

مفهوم شناسی و جایگاه

اسم در لغت از ریشه «سمو» به معنای بلندی یا از ریشه «وسم» به معنای علامت است.[۱] اعظم صیغه تفضیل بر وزن أفعل، و مقصود از اسم اعظم، بزرگ ترین اسم خداست.[۲] برخی اعظم را به معنای عظیم دانسته و گفته اند همه اسمای الهی عظیم بوده و هیچ اسمی از اسم دیگر بزرگتر نیست.[۳]

در کتب روایی شیعه، ابوابی به اسم اعظم اختصاص یافته است.[۴] کفعمی در کتاب مصباح، اذکار و دعاهایی را مشتمل بر اسم اعظم می داند؛ مانند دعای جوشن کبیر، دعای مشلول، دعای مجیر، دعای صحیفه، «یا هو یا هو یا من لا یعلم ما هو إلا هو»، «یا نور یا قدوس یا حی یا قیوم یا حیا لایموت یا حیا حین لا حی یا حی لا إله إلا أنت أسئلک بلا إله إلا أنت» و «لا إله إلا أنت سبحانک إنی کنت من الظالمین»[۵] بر اساس احادیث و دعاها و نیایش های منقول از اهل بیت(ع) آیات و اذکار متعددی مشتمل بر اسم اعظم دانسته شده اند؛ مانند:

«بسم الله الرحمن الرحیم»[۶]

آیة الکرسی [۷]

سوره توحید [۸]

سوره قدر [۹]

آیه ۱۶۳ سوره بقره [۱۰]

آیه ۱ سوره آل عمران [۱۱]

آیه ۲۶ سوره آل عمران [۱۲]

آیه ۱۱۱ سوره طه [۱۳]

۶ آیه اول سوره حدید [۱۴]

سه آیه آخر سوره حشر [۱۵]

ذکر «یا هو یا من لا هو إلاّ هو»[۱۶]

ذکر « … الله الله الله الله الذی لا إله إلا هو …»[۱۷]

ذکر «یا إلهنا و إله کل شیء إلها واحدا لا إله إلا أنت»[۱۸]

ذکر «اللهم إنی أسألک بأن لک الحمد لا إله إلا أنت یا منان یا بدیع السماوات و الأرض یا ذا الجلال و الإکرام»[۱۹]

حقیقت اسم اعظم

علامه طباطبایی در تفسیر المیزان نظرات در مورد حقیقت اسم اعظم را در سه دسته تقسیم می کند:

۱- اسم اعظم ترکیبی از حروف و از جنس الفاظ است. این اسم دارای اثر مخصوص و ویژه ای است اما لفظ آن بر ما پنهان است. اگر کسی به این لفظ دست پیدا کند و خدا را با آن بخواند هر دعایی کند اجابت می شود. چنین فهمی بیشتر در عرف مردم شایع است.[۲۰]
۲- اهل دعا و سحر اسم اعظم را لفظی می دانند که با طبیعت خودش اثر می گذارد نه با ترکیب لفظی خودش. بر این اساس ممکن است در امور مختلف لفظ متفاوتی استفاده شود.[۲۱] ایشان برخی از روایات اسم اعظم را که اشاره به لفظ خاصی دارد، تایید کننده این نظر می دانند.[۲۲]
۳- قائلین به نظر سوم بر اساس قاعده علیت هر گونه تاثیری را مرتبط با یک حقیقت دارای قدرت در هستی می دانند. بر این اساس لفظ اسم به خودی خودش نمی تواند منشأ اثر باشد و حقیقت اسم اعظم فراتر از الفاظ و حروف و حقیقتی عینی و خارجی است. به نظر ایشان مقصود از حروفی که برای اسم اعظم در برخی روایات بیان شده است حروف معمول لفظی نیست.[۲۳]

الله: اسم اعظم

عالمان زیادی الله را اسم اعظم دانسته و دلایلی نیز برای آن ذکر کرده اند.[۲۴] ازجمله دلایل اسم اعظم بودن این واژه را چنین گفته اند که الله پایه و اساس توحید است و کافر با گفتن آن از کفر به ایمان منتقل می شود؛ اگر کسی به جای «لا اله الا الله»، «لا اله الا الرحمن» بگوید، از دایره کفر خارج و به دایره اسلام وارد نمی شود.[۲۵] دلیل دیگر این است که این اسم بر ذات مخصوص خداوند دلالت دارد.[۲۶] ازآنجا که ذات خداوند برترین ذات است، اسم خاص او نیز اسم اعظم و شریف ترین اسم خواهد بود.[۲۷] جامع صفات کمالی بودن این اسم نیز از دیگر دلایل ذکر شده است.[۲۸] برخی نیز ویژگی های خاص اسم الله را دلالت بر اعظم بودن آن تلقی کرده اند.[۲۹]

اسم اعظم در عرفان نظری، نخستین اسمی است که در مقام واحدیت ظهور می یابد و آن جامع جمیع اسما و صفات است و اسمای دیگر به وسیله آن ظهور می یابد. این اسم همان اسم «الله» است که جامع همه اسماء است.[۳۰] در ادبیات عرفانی نیز «اسم اعظم» واژه ای پر کاربرد است:

مرا در خانه سروی هست کاندر سایه قدش

فراغ از سرو بستانی و شمشاد چمن دارم

گرم صد لشکر از خوبان به قصد دل کمین سازند

بحمد الله و المنه بتی لشکرشکن دارم

سزد کز خاتم لعلش زنم لاف سلیمانی

چو اسم اعظمم باشد چه باک از اهرمن دارم[۳۱]

گنج خواهی؟ کنج عزلت کن مقام

واستتر واستخف، عن کل الانام

چون شب قدر از همه مستور شد

لاجرم، از پای تا سر نور شد

اسم اعظم، چون که کس نشناسدش

سروری بر کل اسما باشدش[۳۲]

حاملان اسم اعظم

عمار ساباطی می گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم فدایت شوم مایلم بمن اسم اعظم را بیاموزی. فرمود تو طاقت آن را نداری. وقتی من زیاد اصرار کردم فرمود همان جا باش … حالم چنان دگرگون شد که نزدیک بود جان دهم … عرض کردم فدایت شوم کافی است دیگر نمی خواهم.

مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۷، ص۲۷.

انسان کامل مظهر اسم اعظم است و آن را می داند.[۳۳] طبق روایات، پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت(ع) بیشترین بهره مندی را از اسم اعظم دارند و از ۷۳ حرف اسم اعظم، ۷۲ حرف نزد آنان وجود دارد.[۳۴]

در آیه ۱۷۵ سوره اعراف، داستان شخصی بیان شده که خداوند آیات خویش را به او داد؛ ولی وی خود را از آنها تهی ساخت.[۳۵] طبق برخی روایات، این شخص بلعم باعورا مردی از بنی اسرائیل بود که اسم اعظم به او عطا شده بود و هرگاه با آن دعا می کرد دعایش مستجاب می شد؛ ولی بر اثر پیروی از فرعون و دشمنی با حضرت موسی(ع) اسم اعظم را از دست داد.[۳۶] البته برخی از مفسران همچون شیخ طوسی معتقدند بلعم تنها به کتاب خداوند علم داشته و از اسم اعظم اطلاعی نداشته است.[۳۷]

با توجه به آیه ۴۰ سوره نمل، در ماجرای احضار تخت ملکه سبا به آصف بن برخیا که در کنار سلیمان پیامبر بوده و علم الکتاب(اسم اعظم) می دانسته اشاره شده است.[۳۸]

در روایات به افراد دیگری نیز اشاره شده که اسم اعظم را می دانستند؛ مانند: نوح، ابراهیم، موسی،[۳۹] یعقوب،[۴۰] خضر،[۴۱]، یوشع بن نون،[۴۲]، سلمان فارسی [۴۳] و غالب قطان یکی از اجداد رسول خدا(ص).[۴۴]

آثار اسم اعظم

بر اساس روایات، عیسی(ع) زنده کردن مردگان و شفا دادن کور مادرزاد و شخص مبتلا به بیماری پیسی را که در آیه ۴۹ سوره آل عمران به آن ها اشاره شده است، بر اثر بهره مندی از اسم اعظم انجام می داد.[۴۵]کسی که اسم اعظم را بداند دعایش مستجاب و هرچه از خدا بخواهد به او عطا می شود.[۴۶] و از علم غیب به اندازه ای که خدا بخواهد آگاهی می یابد[۴۷] و همه خیرات و برکات بر او فرود می آید.[۴۸] ابوالحسن شعرانی الهی دان شیعه براین باور است که اسم اعظم دارای خاصیت همه اسماء خداوند است که ائمه علیهم السلام وقتی با آن اسم، خدا را می خواندند و در اسم فانی می شدند می توانستند هر معجزه ای را اظهار کنند و کارهای خارق العاده انجام دهند.[۴۹] وی حقیقت این مسئله را از اسرار امامت می داند که کیفیت آن بر ما مجهول است.[۵۰]

چگونگی تأثیر این اسم

کسانی که اسم اعظم را از سنخ الفاظ می شمرند، در چگونگی تأثیر آن بر یک نظر نیستند، گرچه برخی از آنان این گونه آثار را آثار خود لفظ بدون هیچ قید و شرطی می دانند،[۵۱] برخی دیگر معتقدند: اگر اسم اعظم از مقوله وجنس لفظ باشد باید گفت اثر، از آن لفظ است به ضمیمه حالات و شرایطی در گوینده، از نظر تقوا و پاکی و حضور قلب و توجه خاص به خدا و قطع امید از غیر او و توکل کامل بر ذات پاک او[۵۲]؛ اما کسانی که اسم اعظم را از مقوله الفاظ نمی دانند بر این باورند که تأثیر آنها به سبب حقایق شان است، نه به واسطه الفاظشان و همچنین نه به جهت معانی شان که از الفاظ فهمیده شده و در ذهن تصور می شود و در حقیقت تاثیرشان این گونه است که خدای تعالی که پدید آورنده همه چیز است، هر چیزی را به یکی از صفات کریمه اش که مناسب آن چیز است و در قالب اسمی است، ایجاد می کند، نه اینکه لفظ هر اسم و صفت به تنهایی و یا معنای مفهوم از آن و یا حقیقت دیگری غیر ذات متعالی خدا چنین تاثیری داشته باشد.[۵۳]

تک نگاری

پیرامون اسم اعظم کتاب هایی به رشته تحریر آمده است ازجمله:

رساله اسم اعظم، نوشته سعید نورسی، ترجمه داود وفایی، تهران، نشر احسان. این کتاب بخشی از کتاب «رساله نور» است. طبقات ارض و سماء، ملائکه و روح، حقیقت زمان، وقوع حشر و قیامت، موجودیت بهشت و جهنم و ماهیت اصلی اسم اعظم برخی از مباحث این اثر است.

اسم اعظم (انسان کامل اسم أعظم الهی است)، نوشته حسن حسن زاده آملی، انتشارات روح و ریحان.

جلوه ذات: تحلیل مفهوم اسم و اسم اعظم خدا در قرآن و حدیث نوشته کاوس روحی، تهران، انتشارات دانشگاه تربیت مدرس، ۱۳۹۴ش. اهمیت شناخت مفاهیم اسمای حسنای الهی در خداشناسی، بنیادین بودن بحث و فراوانی موارد استفاده از اسمای حسنای الهی در قرآن احادیث و ادعیه و برداشت نادرست عموم دینداران از مفهوم اسم و اسم اعظم از دلایل نگارش این اثر بوده است.[۵۴]

اسماء مستآثره (اسم اعظم) در عرفان اسلامی، نوشته اعظم محسنلو، نشر برکت کوثر، همدان۱۳۹۵ش. توضیح اسماء مستاثره و مفاتیح غیب و شهود، معرفی و شرح اسم مستأثر و مقام ذات غیبی حق پرداخته، توضیح اسم اعظم الهی و معرفی آیات و روایات مربوط به این اسم، از مطالب مطرح در این اثر است. [۵۵]