به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، معمولا با وقوع حوادث طبیعی همچون سیل و زلزله محور تحلیل های نخبگان ما در رسانه ها مبتنی بر مباحث علوم طبیعی است و کمتر می بینیم از منظر الهیاتی به این رویدادها نگریسته شود؛ در حالی که در نگاه ادیان، حوادث طبیعی از حکمت های نهفته ی نظام خلقت اند که خداوند در قرآن از آنها با عنوان «آیات» یا «نشانه ها»یی یاد می کند که باید نسبت به آنها نگاهی عبرت آموز داشت. ما در کتب مقدس و تاریخ ملل، اقوامی را می بینیم که بر اثر رواج گناهان در جامعه مبتلا به بلایای آسمانی و زمینی شدند، همچون قوم لوط نبی علیه السلام که رفتار شنیع شان زمینه ی زلزله ای ویرانگر را برای آنها فراهم آورد؛ به همین دلیل در منابع روایی ما رابطه ی مستقیمی بین افزایش برخی گناهان در جامعه با وقوع زلزله برقرار شده است.

این سنت های خداوند برای بیداری ملت ها و نیز هشدارباشی است نسبت به بلا یا عذابی عظیم تر که بناست در آخرالزمان و به شکل خاص تری گریبانگیر ملت ها شود. به این جهت است که خواندن «نماز آیات» یکی از واجبات شرعی دین ما در هنگام وقوع حوادثی مثل زلزله شمرده می شوند تا انسان ها را همواره متنبه کند که با نگاه نشانه شناسانه و عبرت آموز رویدادهای سخت طبیعی را بررسی کنند. حقیقت هم غیر از این نیست، همچنان که اگر به درون خود رجوع کنیم و مقداری درباره چنین رویدادهایی تأمل داشته باشیم، نمی توانیم صرفا برداشت های مادی داشته باشیم. هر یک از ما تجربه ای هرچند اندک از زلزله داشته ایم؛ اولین حسی که در هنگام رویدادهای طبیعی به انسان دست می دهد، حس تضرع و انابه و توجه به سوی قدرت بی منتهای خداوند است. این نکته را یادآور باشیم که طبق آموزه های قرآن، حوادث طبیعی برای فاسقان و ظالمان و گناهکاران مایه ی عذاب و برای اهل ایمان و مسلمانان سبب نعمت و رحمت است. این واقعیت را می توان با مروری بر سوره دخان ۱ و مقایسه ی آن با آیاتی از سوره احزاب ۲ دریافت.

با این مقدمه، می توان حداقل چهار نتیجه را از بلایای طبیعی دریافت کرد:

اول اینکه تحلیلمان از رویدادهای اجتماعی باید خدامحورانه باشد

دوم اینکه نسبت به وقایع، نگاه آیاتی و نشانه شناسانه داشته باشیم

سوم اینکه نگاه ما به رویدادهای اجتماعی نباید ماتریالیستی و مادی گرایانه باشد

چهارم اینکه اندیشمندان دینی، فرهنگ «نگاه آیاتی» را در جامعه پررنگ کنند

همان طور که گفتیم، تمام این نتایج مستند بر حقایق کتب آسمانی، تجربه های تاریخی و نیز ندای فطری انسان هاست؛ لذا اگر تحلیل های ما غیر از مسیر فهم حکمت های الهی باشد، در ظاهر مسلمانیم اما در تحلیل ها و اندیشه، تفاوتی با مادی گرایان و طبیعت گرایان نداریم.

اما در ادامه به برخی حکمت هایی که در قرآن و احادیث عترت از آنها به عنوان فلسفه ی بلایا یاد شده است، اشاره می کنیم:

۱- یکی از نعمت های خداوند

هرچند ورای وقایع طبیعی و کلا ابتلائات، درد و رنج نهفته است، اما با نگاهی عاقلانه و آینده گرایانه در می یابیم که تمام آنها نعمت محسوب می شوند. از این منظر است که امام صادق علیه السلام در روایتی می فرماید: «اگر مومن پاداشی را که برای مصیبت ها خداوند برایش در نظر گرفته بداند، هر آینه آرزو می کند که او را با قیچی تکه تکه کنند.» (اصول کافی، ج۳، ص۳۵۴) در ادامه بحث، بیشتر در این مورد توضیح داده می شود.

۲- احساس نیاز به خدا در حوادث طبیعی

در آیه۵۱ سوره فصلت می خوانیم «و إذا أنعمنا علی الإنسان أعرض و نأی بجانبه و إذا مسه الشر فذو دعاء عریض»؛ یعنی و چون انسان را نعمت بخشیم، روی برتابد و خود را کنار کشد، و چون آسیبی به وی رسد، دست به دعای فراوان بردارد.

۳- انقطاع از غیر خدا و نزدیک ترین حالت به خداوند

خداوند در آیه ۲۲ سوره یونس می فرماید: «هو الذی یسیرکم فی البر و البحر حتی إذا کنتم فی الفلک و جرین بهم بریح طیبة و فرحوا بها جاءتها ریح عاصف و جاءهم الموج من کل مکان و ظنوا أنهم أحیط بهم دعوا الله مخلصین له الدین لئن أنجیتنا من هذه لنکونن من الشاکرین» یعنی «او کسی است که شما را در خشکی و دریا می گرداند، تا وقتی که در کشتی ها باشید و آنها با بادی خوش، آنان را ببرند و ایشان نسبت به آن شاد شوند [به ناگاه] بادی سخت بر آنها وزد و موج از هر طرف بر ایشان تازد و یقین کنند که در محاصره افتاده اند؛ در آن حال خدا را پاکدلانه می خوانند که: «اگر ما را از این [ورطه] برهانی، قطعا از شاکران خواهیم شد.» پس نزدیک ترین حالت به خدا زمانی است که از همه قطع امید کردیم و فقط و فقط به او نظر داریم.

۴- تضرع و خاکساری نسبت به عظمت خدا

خداوند در آیه۴۲ سوره انعام، حکمت سختی دادن به امت های پیشین را تضرع معرفی کرده، می فرماید «و لقد أرسلنا إلی أمم من قبلک فأخذناهم بالبأساء و الضراء لعلهم یتضرعون»؛ یعنی و به یقین، ما به سوی امتهایی که پیش از تو بودند [پیامبرانی] فرستادیم ، و آنان را به تنگی معیشت و بیماری دچار ساختیم، تا به زاری و خاکساری درآیند.

۵- ابتلا و رشد مؤمنین

الف) در آیه۱۱ سوره احزاب خداوند به صراحت صحنه های سخت زندگی را به زلزله تشبیه کرده که حکمت آن برای ابتلای مؤمنین است. در این آیه می خوانیم «هنالک ابتلی المؤمنون و زلزلوا زلزالا شدیدا؛ آنجا [بود که] مؤمنان در آزمایش قرار گرفتند و سخت تکان خوردند.» منظور خداوند از «زلزله» در این آیهT یک حالت درونی سخت است که افراد در برخی صحنه های زندگی دچارش می شوند که یکی از مصادیق آن زلزله یا سیل است.

ب) همچنین خداوند در آیه ی ۱۵۵ سوره بقره می فرماید: «و لنبلونکم بشیء من الخوف و الجوع و نقص من الأموال و الأنفس و الثمرات و بشر الصابرین» یعنی «و قطعا شما را به چیزی از [قبیل] ترس و گرسنگی، و کاهشی در اموال و جانها و محصولات می آزماییم». بنابراین در این ابتلائات باید صبر کرد و خداوند می خواهد افرادی را وارد آزمون صبر کند.»



یادداشت: سعید شیری

`پاورقی:

۱- در آیات ۹ تا ۱۳ سوره دخان، خداوند بلایی آسمانی به نام «دخان مبین» را برای شکاکان در دین و بازی گرفتن دین و آخرت در نظر می گیرد و از آن با عنوان عذاب الیم یاد می کند: «لا إله إلا هو یحیی و یمیت ربکم و رب آبائکم الأولین» (۸) «بل هم فی شک یلعبون» (۹) «فارتقب یوم تأتی السماء بدخان مبین» (۱۰) «یغشی الناس هذا عذاب ألیم» (۱۱) «ربنا اکشف عنا العذاب إنا مؤمنون» (۱۲) «أنی لهم الذکری و قد جاءهم رسول مبین»(۱۳) خدایی جز او نیست؛ او زندگی می بخشد و می میراند؛ پروردگار شما و پروردگار پدران شماست. اما نه، آنها مشغول شبهه و بازی اند. پس در انتظار روزی باش که آسمان دودی نمایان برمی آورد؛ که مردم را فرو می گیرد؛ این است عذاب پردرد؛ [می گویند:] «پروردگارا، این عذاب را از ما دفع کن که ما ایمان داریم»؛ آنان را کجا [جای] پند[گرفتن] باشد، و حال آنکه به یقین برای آنان پیامبری روشنگر آمده است.

۲- خداوند در آیه ی ۱۱ سوره احزاب حکمت سختی های زندگی که از آن با مفهوم زلزله یاد می کند، ابتلای مؤمنان معرفی می کند: «هنالک ابتلی المؤمنون و زلزلوا زلزالا شدیدا»؛ آنجا [بود که] مؤمنان در آزمایش قرار گرفتند و سخت تکان خوردند.

انتهای پیام/