به گزارش خبرنگار خبرگزاری تسنیم از قم، استان قم با مساحتی بیش از ۱٫۱۲ میلیون هکتار، درگیر مجموعه ای پیچیده از بحران های زیست محیطی است؛ از گردوغبار و آلودگی هوا تا فرونشست زمین، بیابان زایی، خشک سالی، افت منابع آبی، تخریب تالاب ها، شبکه فاضلاب ناقص و معضل پسماندسوزی. با وجود افزایش نشست ها و اعلام طرح ها، خروجی ملموس برای مدیریت مؤثر این بحران ها همچنان کند و پراکنده است.

گردوغبار؛ ۱۰۵ هزار هکتار فعال، ۴۰ هزار هکتار بحرانی

قم بیش از ۳۰۰ هزار هکتار کانون مستعد گردوغبار دارد که دست کم ۱۰۵ هزار هکتار آن فعال و ۴۰ هزار هکتار در شرایط بحرانی قرار دارد. در منطقه سراجه به تنهایی بیش از ۳۰ هزار هکتار اراضی گردوغبارخیز فعال گزارش شده است. سال گذشته قم در میان کلان شهرهای کشور، با بیش از ۷۰ روز هوای ناسالم، در ردیف مناطق بحرانی قرار گرفت.

اگرچه در سال گذشته حدود ۳ هزار هکتار نهال کاری انجام شده، اما طبق برآوردهای کارشناسی، برای مهار مؤثر گردوغبار، به سالانه ۳۰ هزار هکتار عملیات بیابان زدایی نیاز است.

فوت سالانه ۵۰۰ تا ۸۰۰ نفر در قم بر اثر آلودگی هوا

آلودگی هوا در قم دیگر یک تهدید بالقوه نیست، بلکه فاجعه ای خاموش است. طبق گزارش های رسمی، سالانه بین ۵۰۰ تا ۸۰۰ نفر در قم به طور مستقیم یا غیرمستقیم در اثر پیامدهای آلودگی محیط زیست جان خود را از دست می دهند.

این آمار همسو با داده های ملی است؛ به گفته وزیر بهداشت، در سال ۱۴۰۲ حدود ۵۰ هزار مرگ در کشور به آلودگی هوا نسبت داده شده که ۳۰ هزار مورد آن مربوط به ذرات معلق PM۲٫۵ بوده است. پژوهش ها نشان می دهند زندگی در شهرهای آلوده با افزایش ۱۶٪ در مرگ ومیر کلی، ۲۷٪ در مرگ ومیر قلبی عروقی و ۲۸٪ در بروز سرطان ریه همراه است.

فرونشست زمین؛ ۳۰ سانتی متر در سال، ۴ دشت بحرانی

دشت های جنوبی و شرقی قم از جمله مناطقی هستند که بالاترین نرخ فرونشست زمین در کشور را دارند. در برخی نقاط، نرخ فرونشست از ۳ به ۳۰ سانتی متر در سال رسیده که نسبت به یک دهه پیش، رشدی ده برابری دارد.

در حال حاضر، ۴ دشت از ۶ دشت استان در وضعیت «ممنوعه بحرانی» قرار دارند. بیش از ۲۲۰۰ حلقه چاه غیرمجاز در استان شناسایی شده که با وجود انسداد شماری از آن ها، برداشت غیرمجاز از منابع زیرزمینی همچنان ادامه دارد.

افت منابع آب؛ کشاورزی بحران ساز با فناوری عقب مانده

استان قم با ۷۰ درصد مصرف آب در بخش کشاورزی، سالانه با افت ۱٫۲ متری سطح آب زیرزمینی روبه روست. در حالی که کشاورزی قم با ۱۰۴ هزار هکتار اراضی زراعی و ۲۴ هزار هکتار باغ، حدود ۴۵۰ میلیون مترمکعب در سال آب مصرف می کند، تنها ۱۰ درصد مزارع استان به سامانه های نوین آبیاری مجهز هستند. این در حالی است که بهره وری آب در کشاورزی سنتی استان بسیار پایین است.

فاضلاب و پسماند؛ زیرساخت ناقص، تهدید مضاعف

زیرساخت فاضلاب در استان قم، به ویژه در نواحی صنعتی مانند شهرک شکوهیه با بیش از ۱۲۰۰ واحد تولیدی، هنوز تکمیل نشده است. شرکت آبفا اعلام کرده برای تکمیل این شبکه به اعتباری در حدود ۸۰۰ میلیارد تومان نیاز دارد.

از سوی دیگر، پدیده پسماندسوزی در حاشیه شهر، بدون نظارت و مدیریت اصولی، تهدیدی جدی برای سلامت عمومی و افزایش آلودگی هوا به شمار می رود.

تالاب حوض سلطان؛ بیش از ۶۰٪ تخریب، زنگ خطر برای تهران

تالاب حوض سلطان، که نقش مهمی در تعدیل گردوغبار و پناه دادن به پرندگان مهاجر دارد، بیش از ۶۰ درصد وسعت خود را از دست داده است. در صورت ادامه روند خشک سالی و عدم تأمین حق آبه، این تالاب می تواند به منبع جدید طوفان های نمکی تبدیل شود که سلامت بیش از ۲۰ میلیون نفر را از قم تا تهران تهدید خواهد کرد.

وعده ها روی زمین؛ طرح ها روی کاغذ

با وجود برگزاری ده ها جلسه و تصویب چندین طرح مقابله با بیابان زایی، احیای تالاب ها و جلوگیری از فرونشست زمین، بخش بزرگی از این طرح ها در مرحله مطالعه یا انتظار بودجه متوقف شده اند. غیبت برنامه ریزی عملیاتی و هماهنگی بین دستگاهی، موجب تشدید بی اعتمادی عمومی و احساس بی تفاوتی نسبت به آینده محیط زیست قم شده است.

چکار باید کرد؟

برای مقابله با بحران گردوغبار، اجرای جدی عملیات نهال کاری، مالچ پاشی و تثبیت خاک در دست کم ۳۰ هزار هکتار از کانون های بحرانی ضروری است. در زمینه آلودگی هوا، نیاز فوری به تقویت زیرساخت های سلامت، پایش و نظارت سخت گیرانه بر صنایع آلاینده، و توسعه ناوگان حمل ونقل پاک وجود دارد.

در مقابله با فرونشست، باید چاه های غیرمجاز به طور کامل مسدود شوند و برنامه های تثبیت دشت های بحرانی در اولویت قرار گیرد. در بخش منابع آب، توسعه آبیاری نوین، کاهش مصرف در کشاورزی، فرهنگ سازی گسترده و حمایت از کشاورزی پایدار الزامی است.

برای حل بحران فاضلاب، تأمین سریع اعتبارات برای تکمیل شبکه و نظارت مؤثر بر اجرای پروژه ها ضروری است. در خصوص تالاب حوض سلطان، حفاظت از حق آبه، جلوگیری از فعالیت های مخرب در حریم آن، و قرار گرفتن در اولویت برنامه های محیط زیستی استان امری حیاتی است.

همچنین، تشکیل کارگروه های اقدام محور با حضور دانشگاه ها، رسانه ها، سمن ها و نخبگان بومی، می تواند گره گشای تصمیم گیری های کارشناسی و تقویت مشارکت عمومی باشد. نهایتا جلب حمایت ملی و تخصیص بودجه های ویژه از سوی دولت مرکزی در قالب برنامه هفتم توسعه یا صندوق ملی محیط زیست، شرط لازم برای تحقق هر یک از این راهکارهاست.

قبل از دیر شدن باید اقدام فوری کرد

بحران های زیست محیطی قم در بسیاری از شاخص ها به مرحله هشدار رسیده اند، اما هنوز قابل مهار هستند. از مرگ ۸۰۰ شهروند قمی بر اثر آلودگی هوا تا فرونشست ۳۰ سانتی متری زمین و نابودی ۶۰ درصدی تالاب ها، همگی زنگ های خطر جدی اند. اکنون پرسش اصلی این است که آیا مسئولان، رسانه ها و جامعه مدنی به اندازه کافی این بحران را جدی گرفته اند؟ اگر امروز اقدامی نکنیم، فردا هزینه های جبران ناپذیری خواهیم پرداخت.

یادداشت از محمدجواد حقیقی ، پژوهشگر زیست محیطی

انتهای پیام/