اصول دین

• صفحه



• بحث





• خواندن



• نمایش مبدأ


• نمایش تاریخچه

ابزارها

* * * * * * * * * * * * *

ظاهر

متن

• کوچک

استاندارد

بزرگ

عرض

• استاندارد

پهن

رنگ (آزمایشی)

• خودکار

روشن

تیره

از سلسله مقالات دربارهٔ:

اسلام

عقائد

فروع دین

منابع احکام اسلامی

شخصیت های محوری

فرق

تاریخ و جغرافیا

اعیاد و مناسبت ها

• ن


• ب


• و

اصول دین باورهای پایه دین اسلام است که شرط مسلمان بودن را اعتقاد به آنها دانسته اند. اصول دین اسلام شامل سه اصل توحید، نبوت و معاد است. اصول دین در مقابل فروع دین است که شامل احکام عملی می شود. همه مذاهب اسلامی این سه اصل را قبول دارند؛ اما اصول دیگری هم دارند که آنها را از دیگر مذاهب جدا می کند.

اصول مذهب شیعه علاوه بر اصول سه گانه فوق، شامل امامت و عدل نیز می شود. معرفت به اصول دین از دیدگاه مسلمانان واجب است؛ اما عالمان مسلمان درباره اینکه در اصول دین، معرفت یقینی لازم است یا ظن هم کفایت می کند و همچنین در زمینه جایز بودن تقلید در اصول دین، اختلاف نظر دارند. بیشتر آنها معتقدند که ایمان به اصول دین باید از روی یقین باشد. همچنین تقلید در اصول دین را جایز نمی دانند.

معنای اصول دین

اصول دین اصطلاحی کلامی است و مراد از آن باورهای بنیادین دین اسلام است که هر فرد تنها با پذیرش آنها مسلمان به شمار می آید.[۱] علت نام گذاری این باورها به اصول دین آن است که علوم اسلامی چون فقه، اصول فقه، تفسیر و حدیث بر آنها مبتنی است.[۲] واژه اصول دین در برابر فروع دین قرار دارد که به معنای احکام عملی دین است.[۳]
متکلمان برای بیان اصول دین از تعابیر مختلفی استفاده کرده اند. «اصول اعتقادات»، «اصول ایمان»، «اصول اسلام»، «اُمّهات عقاید ایمانی» و «اصول اسلامی» از آن جمله است.[۴][یادداشت ۱] البته مراد آنها فقط مسائلی نبوده که امروزه اصول دین اسلام خوانده می شوند. در موارد بسیاری مسائل اخلاقی و فقهی هم اصول دین خوانده می شد. برای نمونه غزالی همه مسائل کلامی و بسیاری از مسائل فقهی و اخلاقی مانند نماز و زهد را از اصول دین شمرده است.[۵]
به گفته مصباح یزدی، اصول دین واژه ای قراردادی است که در معانی مختلفی به کار می رود و می توان همه گزاره های اعتقادی دین را اصول دین نامید. به گفته او، گزاره های بنیادین ادیان آسمانی یا یک دین خاص و همچنین اصول یک مذهب را می توان جزء اصول دین قرار داد و مثلا گفت که اصول دین به باور شیعیان پنج تا است: توحید، نبوت، معاد، عدل و امامت؛[۶] چنان که برای نمونه مرتضی مطهری در بیان اصول دین از منظر شیعیان به این پنج باور را اشاره کرده است.[۷]

مصادیق اصول دین

اصول دین اسلام را عبارت از توحید، نبوت پیامبر اسلام(ص) و معاد دانسته اند.[۸] مسلمانان هرکس را که به این سه اصل اعتقاد داشته باشد جزء خود می دانند و معتقدند کسی که این اصول را باور ندارد، مسلمان نیست.[۹] البته درباره جزئیات این اصول میان مسلمانان اختلاف نظر هست. برای نمونه بیشتر متکلمان شیعه و معتزله صفات خدا را عین ذات او می دانند؛ اما اشاعره بر این باورند که صفات خداوند چیزی به جز ذات خدا و زائد بر آن است.[۱۰]
مرتضی مطهری با تأکید بر این مطلب که واژه اصول دین را ائمه(ع) وضع نکرده اند، گفته است: آن را علماء قرارداد کرده اند تا اهداف اصلی دین را نشان دهند؛ وگرنه در دین اسلام باورهای بسیاری هست که باید به آنها ایمان داشت؛ مانند ایمان به ملائکه و ضروریات دین چون نماز و روزه.[۱۱]
به گفته پژوهشگران دینی، درگذشته معیار مشخصی در این زمینه که چه باوری از اصول دین یا مذهب است ذکر نشده است؛ بلکه اهمیت یک مسئله در دوره ای خاص باعث شده آن مسئله را از اصول بدانند؛[۱۲] مثلا مسئله عدل که امتیازی نسبت به دیگر صفات خدا ندارد؛ ولی به دلیل اختلاف نظر شیعیان و معتزله با اشاعره درباره عدالت خدا، این مسئله جزء اصول مذهب شیعیان و معتزله قرار گرفت.[۱۳]

اصول مذهب

هریک از مذاهب اسلامی، علاوه بر اصول دین که میانشان مشترک است، باورهای بنیادین دیگری هم دارند که اصول مذهب نامیده می شوند. برای مثال شیعیان امامی علاوه بر اصول سه گانه فوق، به دو اصل عدل و امامت هم اعتقاد دارند. بنابراین اصول مذهب شیعه پنج تا است.[۱۴] چنان چه مسائلی مانند امر به معروف و نهی از منکر و عدل از اصول مذهب معتزله هستند.[۱۵]

پیشینه

واژه اصول دین در قرآن و روایات به کار نرفته و ایجاد این واژه را به علمای مسلمان نسبت داد.[۱۶] احتمال داده اند که کاربرد واژه «اصول خمسه» توسط ابوالهُذَیل علّاف، متکلم معتزلی، زمینه استعمال واژه اصول دین را فراهم آورده باشد.[۱۷] از آنجا که ابن ندیم کتابی به نام اصول الدین را به ابوموسی مُردار نسبت داده است، گفته اند که این واژه در اوایل قرن سوم قمری تعبیری رایج بوده است.[۱۸]
البته در روایاتی از پیامبر اسلام(ص) و ائمه(ع)، برخی عناصر دینی، ارکان دین معرفی شده اند. برای مثال اهل سنت از پیامبر نقل کرده اند که اسلام بر پنج چیز بنا شده است: توحید، نبوت پیامبر اسلام(ص)، اقامه نماز، پرداخت زکات، حج و روزه در ماه رمضان.[۱۹] کلینی در کافی از امام باقر(ع) نقل کرده است که اسلام بر پنج چیز بنا شده است: نماز، زکات ، روزه، حج و ولایت و فضیلت ولایت از همه بیشتر است .[۲۰] همچنین امام صادق(ع) در پاسخ به پرسشی درباره چیزهایی که بدون آنها دین پذیرفته نیست، از شهادت به توحید، ایمان به نبوت پیامبر(ص )، اقرار به آنچه از جانب خدا آورده است ، پذیرش زکات، و پذیرفتن ولایت آل محمد(ص) نام برده است.[۲۱] در این روایت راوی از این موارد با تعبیر دعائم (ستون های) اسلام یاد کرده است.[۲۲]

به نظر برخی محققان، پنج اصل بودن اصول دین نخستین بار توسط سید مرتضی (۳۵۵-۴۳۶ق) مطرح شد. وی بر همین اساس، کتاب جمل العلم و العمل را تقسیم بندی کرد و با شرح شیخ طوسی (۳۸۵-۴۶۰ق) بر آن با عنوان تمهید الاصول، این مسئله در تفکر امامیه پذیرفته شد.[۲۳]

وجوب معرفت به اصول دین

علمای مسلمان، معرفت به اصول دین را واجب می دانند؛ ولی در اینکه این وجوب عقلی است یا نقلی، اختلاف نظر دارند. شیعیان و معتزله، بر این باورند که معرفت به اصول دین، واجب عقلی است و اشاعره به وجوب نقلی آن باور دارند.[۲۴]

لزوم یقین در اصول دین

بیشتر علماء یقین را در اصول دین لازم می دانند.[۲۵] علامه حلی در باب حادی عشر، مدعی اجماع در این زمینه شده است؛[۲۶] اما شیخ انصاری دیدگاه های دیگری نیز در این زمینه نقل کرده است؛[۲۷] از جمله دیدگاهی که وجود ظن را هم در اصول دین کافی می داند. به گفته او از کسانی چون مقدس اردبیلی و شاگردش صاحب مدارک نقل شده است و همچنین از نوشته های شیخ بهایی، علامه مجلسی و فیض کاشانی چنین برداشت می شود که اگر کسی به صدق اصول دین گمان هم داشته باشد، مسلمان است.[۲۸]
دیدگاه خود شیخ انصاری در کتاب رسائل این است که ظن در اصول دین کافی نیست[۲۹] و به جهت وجود روایات فراوانی که بر وجوب ایمان و معرفت و اقرار دلالت می کنند، بر کسی که می تواند، واجب است که تحقیق کند تا به یقین برسد.[۳۰] به باور شیخ انصاری کسی که به یقین نرسیده است، مؤمن نیست؛ زیرا روایات معرفت را در ایمان شرط دانسته اند؛[۳۱] اما چنین شخصی، کافر هم به شمار نمی آید؛ چراکه روایات بسیاری بر این دلالت می کنند که برخی از مسلمانان نه مؤمن اند و نه کافر.[۳۲]

تقلید در اصول دین

به گفته شهید ثانی در حقائق الایمان، علماء مسلمان به جز گروه اندکی، همه معتقدند که در اصول دین تقلید جایز نیست.[۳۳] دلیل آنها این است که ایمان به اصول دین باید از روی یقین باشد؛ حال آنکه تقلید یقین آور نیست.[۳۴]
به گزارش شیخ انصاری، وجوب تحقیق و استدلال در اصول دین دیدگاه مشهور است و دیدگاه های دیگری هم هست؛ ازجمله برخی تقلید را در صورتی که از آن، علم به دست آید، جایز دانسته اند.[۳۵] به باور خود او تقلید در اصول دین اشکال ندارد؛ زیرا اولا روایات وجود معرفت را در ایمان شرط کردند و دلیلی بر وجوب تحقیق وجود ندارد و ثانیا به علت وجود شبهات فراوان، با صِرف تحقیق هم، امکان رسیدن به یقین وجود ندارد.[۳۶] شیخ طوسی هم معتقد است کسی که توان تحقیق درباره اصول دین را ندارد، می تواند از عالم تقلید کند.[۳۷]
امروزه نخستین مسئله کتاب های توضیح المسائل، تقلید در اصول دین است.[۳۸] طبق فتوای مراجع تقلید، اعتقاد مسلمان به اصول دین باید یقینی و از روی دلیل باشد و نباید در این زمینه سخن کسی را بدون دلیل پذیرفت.[۳۹] البته برخی از آنها همچون سیدمحمدرضا گلپایگانی، سیدعلی سیستانی و لطف الله صافی گلپایگانی افزوده اند که اگر کسی به اصول دین یقین پیدا کرد، گرچه از روی دلیل نباشد، مسلمان به شمار می آید.[۴۰]

کتابشناسی

در بیشتر کتاب های کلامی، از همه یا برخی از اصول دین بحث می شود. با این همه کتاب هایی نیز با عنوان اصول دین نشر یافته است که برخی از آنها عبارت اند از:

• اصول دین، نوشته مقدس اردبیلی


• آموزش اصول دین، نوشته محمدتقی مصباح یزدی


• حق الیقین در اصول دین و معارف، نوشته علامه مجلسی


• الأربعین فی اصول الدین، نوشته محمد غزالی


• الأربعین فی اصول الدین، نوشته فخر رازی


• اصول الدین، عبدالقاهر بغدادی


• اصول دین و وسیلة النجاة، نوشته علی نمازی شاهرودی


• اصول و فروع دین اسلام به زبان ساده، نوشته محمدتقی صرفی

پانویس

1.

• گذشته، «اصول دین»، ص۲۸۲.


• 
  
  • گذشته، «اصول دین»، ص۲۸۲.
  
  



• 
  
  • مصباح یزدی، آموزش عقاید، ۱۳۸۴ش، ص۱۲.
  
  


• 
  
  • محمدی، «اصول دین: بررسی تعریف و مصادیق آن از دیدگاه متکلمان»، ص۹.
  
  


• 
  
  • محمدی، «اصول دین: بررسی تعریف و مصادیق آن از دیدگاه متکلمان»، ص۷، ۸.
  
  


• 
  
  • نگاه کنید به مصباح یزدی، آموزش عقاید، ۱۳۸۴ش، ص۱۴.
  
  


• 
  
  • مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ج۳، ص۹۶.
  
  


• 
  
  • مصباح یزدی، آموزش عقاید، ۱۳۸۴ش، ص۱۴.
  
  


• 
  
  • گذشته، «اصول دین»، ص۲۸۲.
  
  


• 
  
  • سبحانی، محاضرات، ۱۴۲۸ق، ص۵۳، ۵۴.
  
  


• 
  
  • مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ج۳، ص۹۶، ۹۷
  
  


• 
  
  • محمدی، «اصول دین: بررسی تعریف و مصادیق آن از دیدگاه متکلمان»، ص۹.
  
  


• 
  
  • مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ج۳، ص۶۹، ۷۰.
  
  


• 
  
  • مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ج۳، ص۹۶.
  
  


• 
  
  • مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ج۳، ص۶۹.
  
  


• 
  
  • مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ج۳، ص۹۶؛ گذشته، «اصول دین»، ص۲۸۲.
  
  


• 
  
  • گذشته، «اصول دین»، ص۲۸۳.
  
  


• 
  
  • نگاه کنید به گذشته، «اصول دین»، ص۲۸۳.
  
  


• 
  
  • بخاری، صحیح بخاری، المکتبة الاسلامیه، ج۱، ص۸.
  
  


• 
  
  • کلینی ، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۸.
  
  


• 
  
  • کلینی ، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۹، ۲۰.
  
  


• 
  
  • نگاه کنید به کلینی ، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۹.
  
  


• 
  
  • فرمانیان و صادقی کاشانی، نگاهی به تاریخ تفکر امامیه، ۱۳۹۴ش، ص۱۰۷ و ۱۰۸.
  
  


• 
  
  • میرزای قمی، قوانین الاصول، ۱۴۳۰ق، ج۴، ص۳۶۸، ۳۶۹؛ شهید ثانی، حقائق الإیمان، ۱۴۰۹ق، ص۵۹.
  
  


• 
  
  • شیخ انصاری، فرائدالاصول، ۱۴۲۸ق، ج۱، ص۵۵۳.
  
  


• 
  
  • علامه حلی، باب حادی عشر، ۱۳۷۰ش، ص۱.
  
  


• 
  
  • شیخ انصاری، فرائدالاصول، ۱۴۲۸ق، ج۱، ص۵۵۳، ۵۵۴.
  
  


• 
  
  • شیخ انصاری، فرائدالاصول، ۱۴۲۸ق، ج۱، ص۵۵۳، ۵۵۴.
  
  


• 
  
  • شیخ انصاری، فرائدالاصول، ۱۴۲۸ق، ج۱، ص۵۶۹.
  
  


• 
  
  • شیخ انصاری، فرائدالاصول، ۱۴۲۸ق، ج۱، ص۵۶۹، ۵۷۰.
  
  


• 
  
  • شیخ انصاری، فرائدالاصول، ۱۴۲۸ق، ج۱، ص۵۶۹.
  
  


• 
  
  • شیخ انصاری، فرائدالاصول، ۱۴۲۸ق، ج۱، ص۵۷۱.
  
  


• 
  
  • شهید ثانی، حقائق الأیمان، ۱۴۰۹ق، ص۵۹.
  
  


• 
  
  • شهید ثانی، حقائق الأیمان، ۱۴۰۹ق، ص۵۹، ۶۰.
  
  


• 
  
  • شیخ انصاری، فرائدالاصول، ۱۴۲۸ق، ج۱، ص۵۷۴.
  
  


• 
  
  • شیخ انصاری، فرائدالاصول، ۱۴۲۸ق، ج۱، ص۵۷۴.
  
  


• 
  
  • شیخ طوسی، العده، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۷۳۰.
  
  


• 
  
  • برای نمونه نگاه کنید به امام خمینی، توضیح المسائل(مُحَشّی)، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۱۱.
  
  


• 
  
  • نگاه کنید به امام خمینی، توضیح المسائل(مُحَشّی)، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۱۱.
    *
  
  

1. نگاه کنید به امام خمینی، توضیح المسائل(مُحَشّی)، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۱۱.

یادداشت

1.

1. ابوالصلاح حلبی در کتاب الکافی، تکلیف را تقسیم به عقلی و سمعی کرده و اصول اعتقادی را تکلیف سمعی دانسته و بنیان تکلیف عقلی را توحید و عدل برشمرده است. حلبی، ابواصلاح، الکافی فی الفقه، ج۱، ص۳۷و۳۸.

منابع

• امام خمینی، سید روح الله، توضیح المسائل(مُحَشّی)، تحقیق سیدمحم حسین بنی هاشمی خمینی ، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ هشتم، ۱۴۲۴ق.


• بخاری ، محمد بن اسماعیل، صحیح بخاری، استانبول ، المکتبة الاسلامیه، ۱۹۸۱م .


• سبحانی، جعفر، محاضرات فی الإلهیات، تلخیص علی ربانی گلپایگانی، قم، مؤسسه امام صادق، چاپ یازدهم، ۱۴۲۸ق.


• شهید ثانی ، زین الدین ، حقائق الایمان ، به کوشش مهدی رجایی ، قم ، کتابخانة آیت الله مرعشی ، ۱۴۰۹ق.


• شیخ انصاری، فرائدالاصول، قم، مجمع الفکر الاسلامی، چاپ نهم، ۱۴۲۸ق،


• شیخ طوسی ، محمد بن حسن، الاقتصاد فی ما یتعلق بالإعتقاد، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۶ق .


• شیخ طوسی ، محمد بن حسن، العُدة فی أصول الفقه، قم، محمدتقی علاقبندیان، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.


• علامه حلی ، حسن ، الباب الحادی عشر، مشهد، مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی، ۱۳۷۰ش .


• فرمانیان، مهدی و مصطفی صادقی کاشانی، نگاهی به تاریخ تفکر امامیه؛ از آغاز تا ظهور صفویه، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۴ش.


• کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.


• گذشته، ناصر، «اصول دین»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۹، تهران، مؤسسه دایرة المعارف بزرگ الاسلامی، ۱۳۷۴ش.


• محمدی، سیف الدین، «اصول دین: بررسی تعریف و مصادیق آن از دیدگاه متکلمان»، مجله تحقیقات اسلامی، شماره ۱ و ۲، ۱۳۷۳ش.


• مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش عقاید، تهران، امیرکبیر، چاپ هجدهم، ۱۳۸۴ش.


• مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، چاپ پانزدهم، ۱۳۸۹ش.


• میرزای قمی ، ابوالقاسم ، قوانین المحکمه فی الاصول ، قم،احیاء الکتب الإسلامیه، چاپ اول، ۱۴۳۰ق.

پیوند به بیرون

• دایرة المعارف بزرگ اسلامی


• «اصول دین: بررسی تعریف و مصادیق آن از دیدگاه متکلمان»، سیف الدین محمدی.

• ن


• ب


• و

اصول دین

اصول مشترک دین اسلام | توحید • نبوت • معاد
اصول اختصاصی شیعه | امامت • عدل
فروع دین

• ن


• ب


• و

کلام اسلامی

فرقه ها | عدلیه (امامیه • معتزله) • اشاعره • مرجئه • اهل حدیث • خوارج • ماتریدیه• عثمانیه
مسائل برجسته | توحید • نبوت • معاد • امامت • عدل الهی • امامت تنصیصی • عدالت تشریعی • خاتمیت • مهدویت • حسن و قبح • جبر و اختیار • عصمت • رجعت • امر بین الامرین • رؤیت خدا • معجزه • امامت انتخابی • نظام احسن • خلقت اجباری • اختیار انسان • هدف آفرینش انسان
اصطلاحات | تفویض • عالم ذر • هدایت تکوینی• هدایت تشریعی • هدایت عامه • اعواض • ولایت تشریعی • ولایت تکوینی • قاعده لطف • ایمان مرتکب کبیره • خلیفه بلافصل • روح انسان • اتمام حجت • نظریه تربیع • مستضعف فکری • وجوب دفع ضرر محتمل • وجوب شکر منعم • مسئله شر • شر اخلاقی • شرور طبیعی← ادامه
متکلمان | هشام بن حکم • مؤمن الطاق • ابوحنیفه • حسن بصری • ابوالحسن اشعری • شیخ صدوق • شیخ مفید • خواجه نصیر • علامه حلی • ابن تیمیه • جعفر سبحانی• ← ادامه • حسنیه
مکاتب | مکتب کلامی قم • مکتب کلامی بغداد • مکتب کلامی حله
کتاب ها | تمهید الاصول • الاعتقادات صدوق • اوائل المقالات • الذخیرة فی علم الکلام • تجرید الاعتقاد • کشف المراد • گوهر مراد • ← کتاب های کلامی شیعه • ← ادامه
وابسته | اصول دین • کلام امامیه • اصول خمسه • اصول مذهب شیعه • متکلم • نص بر امام
کلام جدید

رده ها:

• اصطلاحات کلامی


• اصول دین اسلام


• تقسیمات باورهای اسلامی

صفحه های مرتبط

• ایمان ایمان اعتقاد قلبی به خدا و یگانگی او، نبوت، آموزه های پیامبر اکرم(ص) و دوازده امام معصوم(ع) است.


• عدل الهی عدل الهی به عمل خداوند براساس حسن و قبح عقلی و عدم انجام هرگونه قبیحی از سوی او اشاره دارد.



• فروع دین فُروع دین احکام عملی اسلام که یک مسلمان وظیفه دارد به آنها عمل کند.





• این صفحه آخرین بار در ‏۲ فوریهٔ ۲۰۲۵ ساعت ‏۱۰:۲۹ ویرایش شده است.



• https://fa.wikishia.net/view/%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84_%D8%AF%DB%8C%D9%86