امامان در قرآن و احادیث پیامبر اکرم (ص)

فهرست مطالب این مقاله را ببینید [پنهان سازی فهرست]

* * 0.1 چکیده
* 1 نصّ بر امامان در قرآن و روایات:
* 2 1. امامان در قرآن:
* 3 2. معرفی دوازده امام (ع) در روایات:
* 3.1 درس منادیان توحید
* 3.2 پی نوشت ها

موضوع ذکر نام امامان در قرآن و روایات یکی از سوالاتی است که گاهی پرسیده می شود به عنوان مثال ممکن است سوال شود:
• آیا در قرآن درباره دوازده امام معصوم (ع) سخن به میان آمده است؟
• آیا پیامبر اکرم (ص) موضوع جانشینی بعد از خودشان را رها کردند؟
• آیا پیامبر (ص) فقط در مورد امیر المومنین (ع) سخن گفته اند یا دیگر امامان معصوم (ع) هم نام برده شده اند؟
صرف نظر از دلایل بسیاری که در مورد ولایت ائمه معصومین (ع) وارد شده است در این مقاله قصد داریم آیه و روایاتی را مطرح کنیم که در آن ها از دوازده امام معصوم یاد شده است. ابتدا چکیده مطالب را مشاهده می کنید.

چکیده

پیامبر اکرم (ص) در زمان حیات خود از امامت دوازده امام سخن گفتند که هم در مستندات شیعیان و هم در مستندات اهل سنت وجود دارد.

مراد از «اثنا عشر شهرا» در قرآن کریم در آیه ۳۶ سوره توبه (إن عدة الشهور عند الله اثنا عشر شهرا فی کتاب الله)، امامان دوازده گانه اهل بیت (ع) هستند.

در روایات زیادی از دوازده امام بعد از پیامبر (ص) نام برده شده است.

نص بر امامان در قرآن و روایات:

بعد از پیامبر اکرم (ص) امیرالمؤمنین (ع) به امامت منصوب شدند که آیات و روایاتی در این زمینه مطرح است. حال سخن برای بعد از امیرالمؤمنین (ع) است. پیامبر اکرم (ص) برای بعد از امیرالمؤمنین (ع) خط مشیی را تعیین کردند. اولا در یک سری از آیات و روایات، بحث از اهل بیت رسول خدا (ص) است که امیرالمؤمنین (ع) فرد شاخص اهل بیت بعد از رسول الله (ص) بودند. طبیعی است باید بعد از امیرالمؤمنین (ع) امامت در اهل بیت پیامبر اکرم (ص) باشد چراکه آنها مطهرون هستند که قرآن دامن آنها را از هر رجسی مبرا می کند و آنها صاحبان علم پیامبر (ص) و عالمان بر قرآن هستند. برای تحقیق درباره مصادیق مطهرون به مقاله «آیه تطهیر و جریان همیشه زنده امامت» مراجعه کنید.
پیامبر اکرم (ص) در زمان حیات خود از امامت دوازده امام سخن گفتند که هم در مستندات شیعیان و هم در مستندات و منابع حدیثی اهل سنت وجود دارد. پس خود اینکه دوازده امام باید باشند نکته بسیار مهمی است. در حدیثی که از پیامبر اکرم (ص) نقل شده است فرمودند:

لا یزال الدین قائما حتی تقوم الساعة أو یکون علیکم اثنا عشر خلیفة کلهم من قریش 1

دین خدا همواره پابرجا است تا آنکه رستاخیز فرا رسد یا ۱۲ خلیفه و جانشین من که همگی از قریش هستند، راهبر شما شوند.

در بین این گروه روایات مختصر تعابیر متفاوتی وجود دارد. بعضی از این احادیث گفتند: «اثنا عشر خلیفة» دوازده جانشین. در بعضی از روایات گفتند: «اثنا عشر رجلا» دوازده رجل و مرد الهی. در احادیث دیگری «اثنا عشر أمیرا» 2 دوازده امیر و در حدیثی آمده است که این دوازده نفر از بنی هاشم 3 هستند، البته بنی هاشم هم از قریش بودند. این حدیث را شیخ سلیمان قندوزی در کتاب خود به نام ینابیع المودة، نقل کرده است.
باید پرسید مقصود از این دوازده نفر چه کسانی هستند؟ پس در روایات ما سخن از دوازده امیر، دوازده خلیفه و دوازده جانشین بعد از پیامبر اکرم (ص) مطرح است.
اما بحث امامان در قرآن چگونه است؟

۱. امامان در قرآن:

مسأله امامان در قرآن کریم با تعابیر مختلف بیان شده است. در آیاتی از قرآن کریم عنوان دوازده امام مطرح شده است. آنجا که می فرماید:

إن عدة الشهور عند الله اثنا عشر شهرا فی کتاب الله 4

در حقیقت شمار ماهها در نزد خداوند دوازده ماه است که در کتاب خدا از روزی که آسمانها و این زمین را آفریده ثابت و محقق است.

البته این آیه و آیه بعد در مورد کبیسه ای نازل شده است که کفار قریش قبل از اسلام ایجاد کرده بودند. اینها به تقلید از یهودیها سال کبیسه درست کردند به طوری که سال قمری و شمسی با هم منطبق باشد و موسم حج در ماه آبان، فصل پاییز ثابت بماند که هم هوا معتدل باشد، مردم رغبت بیشتری بکنند و هم سفرهای تجاری زمستان و تابستان مورد خدشه قرار نگیرد. این کار را انجام داده بودند تا در حجة الوداع پیامبر اکرم (ص) این را منتفی کردند فرمودند ذی الحجه به ذی الحجه واقعی منطبق شده است و دیگر از این به بعد کسی تغییر ندهد.
کاری که آنها می کردند این بود که دو سال را دوازده ماه می گرفتند و سال سوم سیزده ماه که یک ماه سال جا به جا بشود و با سال شمسی منطبق بشود.

در ذیل این آیه، روایات ما نکته ای را مطرح می کنند که منظور خداوند یا یک منظور خداوند از این عبارت که «إن عدة الشهور عند الله اثنا عشر شهرا فی کتاب الله» امامان اهل بیت (ع) هستند. یعنی خداوند با این آیه دو معنا را قصد کرده است هم ماههای شرعی را و هم ائمه هدی (ع) را بیان کرده است. بعضی از محدثین و مفسرین این روایات را تأویل آیه دانستند یعنی آیه یک معنی ظاهری دارد که دوازده ماه است. از طرفی خداوند از این عبارت قصد دومی کرده است که آن تأویل 5 این آیه است که دوازده امام هستند. یکی از محققین، می گویند این معنا تأویل آیه نیست بلکه ظاهر آیه است. چرا که شهر دو معنا دارد. یک معنا «ماه» است که مشهور شده است، معنای دیگر «عالم» است. که با توجه به این معنا، معنای آیه این است که عالمان امت اسلامی در نزد خدا دوازده عالم هستند که فرمودند:

فنحن العلماء و شیعتنا المتعلمون 6

ما آن علماء هستیم و شیعیان ما متعلم از ما هستند.

امامان در قرآن

پس امامانی که در نزد خدا هستند بعد از پیامبر اکرم (ص) دوازده امام هستند. عالمان امت اسلامی این دوازده نفر هستند.

«إن عدة الشهور عند الله اثنا عشر شهرا فی کتاب الله»

حال که اینگونه امامان در قرآن مطرح شده اند سؤال این است که این دوازده نفر چه کسانی هستند؟ البته در منابع روایی پیامبر اکرم (ص) ایشان را به اسم و نسب مشخص کردند و فرموده اند که نه نفر از ایشان از فرزندان امام حسین (ع) است و این مسأله بر کسی پوشیده نیست که در ادامه مباحث بیان خواهد شد؛ لکن جدای از این روایات فراوانی که از پیامبر گرامی اسلام (ص) هست نیز مطلب روشن است و قابل بررسی است.
گاهی علمای اهل سنت تلاش کردند که این را تطبیق بکنند، لکن نتوانسته اند. خلفای راشدین که مجموعا چهار نفر هستند و خلفای بنی امیه نمی توانند مصداق این دوازده امام باشند، چرا که اولا تعداد آنها بیشتر بود، ثانیا اینها آدمهای لاابلی و نابابی بودند، خیلی از آنها رسما کارهای قبیح و گناه انجام می دادند، بنابراین چنین انسان فاسق و فاجری نمی تواند امامی که خداوند برای مؤمنین مشخص کرده باشند. خلفای بنی عباس این مشکلات را داشتند.

خوب است این جمله ای را که شیخ سلیمان قندوزی از علمای اهل سنت نقل کرده است، بیان کنیم. او می گوید احادیثی که دلالت می کند جانشینان پیامبر دوازده نفر هستند از طرق فراوانی نقل شده است و به حد شهرت رسیده است و با گذشت زمان دانسته شد که مقصود رسول خدا (ص) از این سخن خود امامان دوازده گانه اهل بیت و عترت او هستند. زیرا نمی توان این حدیث را بر جانشینان پس از او، از اصحابش حمل کرد. چرا که تعداد آنان از دوازده نفر کمتر است.
آنهایی که از اصحاب پیامبر اکرم (ص) به خلافت رسیدند، سه خلیفه اول بودند بعد امیر المؤمنین (ع) بعد معاویه. چهار، پنج نفر شدند. دیگر از صحابی پیامبر (ص) کسی خلافت نکرد. پس صحابی نمی توانند باشند. همچنین نمی توان آنها را بر حکام اموی تطبیق کرد زیرا آنان از دوازده نفر بیشتر هستند و غیر از عمر بن عبد العزیز همه آنها مرتکب ظلم آشکار بودند. [جالب است که این نظر یکی از علمای اهل سنت است که شامل حتی معاویه هم می شود] و نیز آنها از بنی هاشم نیستند. در حالی که پیامبر فرموده است آنها همگی از بنی هاشم هستند و نمی توان آن را بر حکام بنی عباس حمل نمود زیرا تعداد آنان از دوازده نفر بیشتر است. بنابراین راهی جز این نیست که بر امامان دوازده گانه از اهل بیت پیامبر (ص) حمل شود. چرا که ایشان داناترین، بزرگوارترین و باتقواترین مردم اهل زمان خود بودند و نسب ایشان از همه برتر بود و در نزد خدا گرامی تر بودند. 7

۲. معرفی دوازده امام (ع) در روایات:

نکته مهمی که باید به آن توجه کرد این است که پیامبر اکرم (ص) دوازده امام را برای بعد از خود مطرح کردند. آیا از ایشان نام بردند و ایشان را معرفی کردند؟ احادیث فراوانی در این مورد از پیامبر گرامی اسلام وجود دارد 8. در اینجا دو روایت را عرض می کنیم. یک روایت از پیامبر اکرم (ص) که با صراحت دوازده امام را معرفی کردند. روایت دیگر از امام صادق (ع) است.
ابن عباس 9 از رسول خدا پرسید امامان بعد از شما چند نفر هستند؟ پیامبر (ص) فرمودند به عدد حواریین عیسی و اسباط موسی و نقباء و برگزیدگان بنی اسرائیل. امامان پس از من دوازده نفر هستند. نخستین آنها علی بن ابیطالب (ع) است و پس از او دو سبط من، حسن و حسین (ع). پس از وفات حسین فرزند او علی و پس از وفات علی بن الحسین، فرزند او محمد و پس از او فرزندش جعفر و پس از او فرزندش موسی و پس از او فرزندش علی و بعد از علی، فرزند او محمد و بعد از محمد، فرزند او علی و بعد از او فرزند او حسن و بعد از او فرزند او حجت (ع). 10
و اما حدیث دوم که حدیثی طولانی است و قسمت سوم حدیث راجع به دوازده امام است. امام صادق (ع) به یکی از اصحاب خود به نام یونس بن ظبیان فرمودند:

إذا أردت العلم الصحیح فعندنا أهل البیت

اگر یک خواهان علم صحیح بودی، فقط در نزد ما اهل بیت است.

می گوید من سؤال کردم یابن رسول الله آیا هر کسی از خاندان پیامبر (ص) بود، از نسل امیرالمؤمنین و حضرت زهرا (س) وارث این علم ویژه ای که شما فرمودید خواهد شد؟ امام فرمودند:

ما ورثه إلا الأئمة الاثنا عشر

هیچ کسی به جز امامان دوازده گانه وارث این علم خاص نخواهد شد.

یونس بن ظبیان می گوید که من گفتم یابن رسول الله نام اینها را برای من بگویید. امام (ع) فرمودند:

أولهم علی بن أبی طالب و بعده الحسن … بعد الحسن الحجة (ع) اصطفانا الله و طهرنا و آتانا ما لم یؤت أحدا من العالمین

اولین ایشان علی بن ابی طالب (ع) است و بعد ایشان امام مجتبی و بعد از او حسین بن علی و بعد علی بن الحسین و بعد محمد بن علی امام باقر و من ششمین ایشان هستم و بعد از من فرزند من موسی است و بعد از او علی که فرزند او است و بعد محمد پسر علی بن موسی الرضا و بعد از او علی بن محمد و بعد از او حسن بن علی و بعد امام حجة بن الحسن (ع) است. خدا متعال ما را برگزید و ما را پاک و مطهر کرد و به ما چیزی عطا کرده است که به احدی از عالمیان آن را عطا نکرده است.

نصوص فراوانی درباره این موضوع مهم وجود دارد 11. بنابراین تکلیف امت اسلامی بعد از امیرالمؤمنین (ع) نیز روشن است. براساس روایات رسول خدا (ص) و بر اساس روایاتی که از امیرالمؤمنین (ع) درباره امام مجتبی (ع) و سایر ائمه (ع) است و همینطور امامانی که یک به یک میراث امامت را به امام بعدی تحویل می دادند و به مردم درباره امام بعدی اعلام و سفارش می کردند، مسیر امامت برای مردم روشن بوده است. هرچند که دستگاه ظلم و جور در مقابل این امر ایستادگی کردند و برای از بین بردن آن تلاش کردند.

اما آخرین حدیثی که می خواهیم در این قسمت مطرح کنیم ذیل آیه ای است که در آغاز بحث مطرح شد «إن عدة الشهور عند الله اثنا عشر شهرا فی کتاب الله یوم خلق السماوات و الأرض» حدیثی از ابوحمزه ثمالی نقل شده است.
می گوید نزد امام باقر (ع) بودم، مردم متفرق شدند. بعد سخنی در مورد امام زمان (ع) به من گفتند به این مضون:
از محتوم و مسلمات و وعده الهی که تبدیل نمی شود قیام امام زمان (ع) است و اگر کسی با کفر به امام زمان (ع) خدا را دیدار کند، در حکم کافر بالله خدا را دیدار کرده است. بعد فرمودند نکته دیگری که در کتاب خدا است که روشنتر است، این آیه قرآن است که:

«إن عدة الشهور عند الله اثنا عشر شهرا فی کتاب الله یوم خلق السماوات و الأرض منها أربعة حرم و إنما هم الأئمة (ع) القوامون بدین الله».

امام توضیح دادند که منظور از این دوازده ماه، دوازده امامی هستند که دین خدا را برپا می دارند و چهار ماه از اینها ماه حرام است که امام در این باره فرمودند:
«منظور از چهار ماه حرام این چهار امام هستند. امیرالمؤمنین (ع) و سه نفر از فرزندان او. علی بن الحسین، علی بن موسی و علی بن محمد (ع)» 12. چهار امامی که نام «علی» دارند.

نمودار مصداق امامان در قرآن

اینها از جمله احادیث فراوانی هستند که درباره دوازده امام و معرفی ایشان به نام و نشان نقل شده است.

Cinque Terre

درس منادیان توحید

این مقاله بخشی از «درس امامت» با عنوان «منادیان توحید» است که توسط استاد ارجمند دکتر سید محسن میرباقری تدریس شده است. علاقمندان به مباحث این درس می توانند آن را به صورت ویدیویی، صوتی یا متنی از لینک زیر دریافت کنند.

پی نوشت ها

۱- ابوالحسین مسلم بن حجاج قشیری؛ صحیح مسلم، جلد ۶، کتاب الاماره.
۲- محمد موسوی کاظمی قزوینی؛ الآلوسی و التشیع، ص ۲۲۱.
۳- سلیمان قندوزی؛ ینابیع الموده، ص ۴۴۵.
۴- سوره توبه، آیه ۳۶.
۵- یکی از معانی که برای تأویل آیات گفته شده این است: بیان کردن مطلبی که ظاهر عبارت آیه گویای آن نیست. یعنی خبر دادن از باطن آیه که این فقط از عالمان به کتاب خدا یعنی اهل بیت عصمت (ع) پذیرفته می شود.
۶- ابو جعفر محمد بن یعقوب کلینی؛ الکافی، ج ۱، ص ۳۴.
۷- سلیمان قندوزی، ینابیع المودة، صفحه ۴۴۶.
۸- مجموعه احادیثی در این باره در بحار الانوار جمع آوری شده است. مثلا در جلد ۳۶، نصوصی از معصومین (ع) بر امامان دوازده گانه است.
۹- ابن عباس عموی پیامبر اکرم (ص) کسی بوده است که مورد اعتماد فریقین بوده است. یعنی هم شیعیان او را قبول داشتند هم اهل سنت.
۱۰- محمد باقر مجلسی؛ بحار الانوار، جلد ۳۶، صفحه ۲۸۶، حدیث ۱۰۷.
۱۱- مرحوم شیخ حر عاملی کتابی دارند به نام «إثبات الهداة بالنصوص و المعجزات» این کتاب ترجمه شده است و با ترجمه در هفت جلد چاپ شده است.
۱۲- محمد باقر مجلسی؛ بحار الأنوار، ج ۳۶، ص ۳۹۴.

ممکن است شما دوست داشته باشید

امامت

دلیل طولانی بودن غیبت امام زمان (عج) چه می تواند باشد؟

امامت

نقش مردم در ظهور امام زمان (عج) و وظایف منتظران امروز

امامت

ماجرای شگفت انگیز حدیث طیر و محبوب ترین بنده خدا در نزد پیامبر (ص)

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

اطلاعات من را ذخیره کن تا در آینده نیازی به ورود اطلاعات نداشته باشم

۴ نظرات

۱-

ناشناس می گوید ۵ ماه پیش

این دلیل اشاره به امامان نیست چرا نباید واضح باشد

پاسخ

۱-

ایمانور می گوید ۵ ماه پیش

با سلام و احترام
نکته قابل توجه این که روش آموزشی قرآن بیان کلیات و اصول عمومی است،تشریح مصادیق و جزئیات غالبا بر عهده ی رسول خدا (صلی الله علیه وآله) می باشد. رسول خدا (صلی الله علیه وآله) نه تنها مأمور به تلاوت قرآن بودند،بلکه در تبیین آن نیز مأموریت داشتند؛ چنانکه خداوند در قرآن کریم می فرماید: «…و انزلنا الیک الذکر لتبین للناس ما نزل الیهم و لعلهم یتفکرون (نحل/۴۴)… »؛ قرآن را بر تو فرستادیم تا آنچه برای مردم نازل شده است ،برای آنها بیان کنی و آشکارسازی؛شاید آنان بیندیشند.
از این رو امام صادق (علیه السلام) هنگامی که از ایشان سؤال می شود: چرا نام امامان(ع) در قرآن نیامده می فرماید: هم چنان که خدا، نماز و زکات و حج را به شکل اصل و قانون کلی نازل فرمود و جزئیات آن را تشریح نکرد، بلکه پیامبر اکرم(ص) خود نحوه ی انجام و احکام جزئی آنها را بیان فرمود، در مورد ولایت هم، پیامبر خود به خلافت حضرت علی(ع) و اهل بیتش تصریح نمود، بدون این که در قرآن نیازی به ذکر نام تک تک ائمه(ع) باشد.

ثانیا: در مثل چنین مسئله ای، که احتمال مخالفت زیاد است، مصلحت در آن است که قرآن به صورت غیر صریح و با اشاره و کنایه مطلب را بیان نماید؛ زیرا احتمال دارد که دامنه ی مخالفت با مسئله ی امامت ائمه(ع)، به مخالفت با قرآن و اصل دین کشیده شود، که مسلما این به صلاح مسلمانان نخواهد بود.

پاسخ

۲-

Sddffff می گوید ۲ سال پیش

سلام علیکم
مناسب بود در این مقاله ، منابع مستقل و یا مشتمل بر احادیث و اخبار دال بر نصوص امامان دوازده گانه علیهم السلام؛ چه به صورت کتاب و چه به صورت مقاله، تحت عنوانی به صورتی دقیق معرفی می گردید.

پاسخ

۱-

ایمانور می گوید ۲ سال پیش

با سلام و احترام
تمام منابع به صورت دقیق در پاورقی مقاله (پی نوشت ها) ذکر شده.
ضمنا این مقاله برگرفته از کتاب امامت دکتر سید محسن میرباقری است.

پاسخ

نوشته های تازه

توحید در رفتار فردی و زندگی؛ از باور قلبی تا رفتار عملی

رازهای حرز امام جواد (ع) ؛ محافظی معنوی در برابر آفات و بلاها

دلیل طولانی بودن غیبت امام زمان (عج) چه می تواند باشد؟

نقش مردم در ظهور امام زمان (عج) و وظایف منتظران امروز

خوارج چه کسانی بودند و چرا در نهروان با امام علی (ع) جنگیدند؟

درباره ایمانور

سامانه مدیریت آموزش مجازی سامانه ای است که فرآیند یادگیری کاربران را ثبت، مدیریت و پیگیری می کند. به عبارت دیگر، در این سامانه فرآیند یادگیری، از ابتدای ثبت نام و ورود به سامانه تا آموزش و تحقق اهداف آموزشی، مدیریت می شود .

پلتفرم آموزشی ایمانور یک سامانه مدیریت یادگیری است که امکان رصد عملکرد فراگیر شامل مشاهده جلسات آموزشی، شرکت در آزمون ها و دیگر فعالیت های کاربران را دارد.

پستهای اخیر

توحید در رفتار فردی و زندگی؛ از باور قلبی تا رفتار عملی

اکتبر ۸, ۲۰۲۵

رازهای حرز امام جواد (ع) ؛ محافظی معنوی در برابر آفات و…

سپتامبر ۲۲, ۲۰۲۵

دلیل طولانی بودن غیبت امام زمان (عج) چه می تواند باشد؟

سپتامبر ۱۷, ۲۰۲۵

نقش مردم در ظهور امام زمان (عج) و وظایف منتظران امروز

سپتامبر ۹, ۲۰۲۵

مقالات پر بازدید

چند ساله نماز نخواندم، نماز قضا زیاد دارم چه کنم؟

مارس ۴, ۲۰۲۳