اگر کی یر کگارد با قرآن آشنا بود مسائلش بهتر حل می شد
خبرگزاری مهر_گروه فرهنگ و اندیشه: سومین نشست از سری میزگردهای آزاد ادبی «درنگ» برگزار شد. در این نشست نقد و بررسی کتاب «ترس و لرز» ابراهیم اکبری دیزگاه (داستان نویس، منتقد ادبی و پژوهشگر حوزه ی ادبیات)، مصطفی شعبانی (پژوهشگر حوزه ی فلسفه) و علی رضا سمیعی (منتقد ادبی و پژوهشگر حوزه ی فلسفه) با اشاره به مسئله ی «یاریگری»، مفهوم (دیگری) را در نظریات فلسفی کی یر کگارد، به خصوص در کتاب (ترس و لرز) مورد بحث و بررسی قرار دادند. این نشست با همکاری معاونت فرهنگی هلال احمر برگزار شد.
*کی یرکگارد؛ شاگرد وفادار و منتقد «هگل» / زندگی حضرت ابراهیم با فرم داستان
علی رضا سمیعی منتقد ادبی در ابتدای این نشست با اشاره هگل گفت: کی یر کگارد یک فیلسوف دانمارکی است؛ از شاگردان در ابتدا وفادار و در ادامه، منتقد «هگل». اگر بخواهیم درباره ی کتاب (ترس و لرز) کی یر کگارد صحبت کنیم، ناچاریم به کتاب (یا این یا آن) هم اشاره هایی داشته باشیم، زیرا (ترس و لرز) به نوعی ادامه ی (یا این یا آن) است. این دو کتاب و کتاب (تکرار) را در سن سی سالگی، در یک سال منتشر می کند؛ که از نظر مفهومی خیلی به هم نزدیک اند. می شود گفت مفاهیم و مسائل دو کتاب اول در (ترس و لرز) به کمال رسیده اند. به عبارتی کتاب (ترس و لرز) نقطه ی عطفی است برای دیالوگ کی یرکگارد با ساختار مسیحیت در جامعه ی زمان خودش. (ترس و لرز) در ابتدای انتشار، به عنوان یک اثر ادبی محسوب می شود؛ چون با فرمی داستانی به روایت زندگی حضرت ابراهیم (ع) می پردازد.
وی در ادامه گفت: برای تمرکز روی مسئله ی (یاریگری) می توانیم به واسطه ی امکاناتی که در سخن این فیلسوف گشوده شده، پرسش های خود را تکرار کنیم: ما چه نسبتی با «دیگری» داریم و چطور در ارتباط با «دیگری»، خود را تعریف می کنیم؟ برای پاسخ به این گونه پرسش ها ابتدا باید طرح اندیشه ی کلی این فیلسوف را بررسی کنیم: کی یر کگارد را پدر اگزیستانسیالیسم می دانند. اگزیستانسیالیسم و سایر مباحث فلسفی که روی «فرد» تمرکز دارند، احتمالا بعد از یک دوره ی بحرانی ظهور فلسفه های نظام ساز آمده اند. در طرح افلاطون، هرچه روی زمین وجود دارد، سایه ای است از صورتی مثالی در آسمان که در عالی ترین وضعیت خود هستند. بحرانی که در رابطه با این طرح وجود دارد این است که فردیت هر انسان انعکاس کدام صورت مثالی است؟ آیا من به عنوان مجموعه ای از انعکاس صورت هایی مثالی در شکل صفات گوناگون، قادر به کشف و درک فردیت خودم هستم؟ این تناقض و بحران باعث می شود که طرح ارسطو ضروری شود. طرح ارسطو به شناخت ماهیت فرد می پردازد. نظرات کی یر کگارد به افلاطون نزدیک تر است تا ارسطو.
سمیعی ادامه داد: پس از طرح نظام های کلی و فراگیر، جای طرح فرد خالی باقی می ماند. این بحران زمانی اتفاق می افتد که یکی از عالی ترین فلسفه های نظام ساز توسط هگل ساخته شده است. کی یر کگارد در کتاب (پی نوشت های ناعلمی پایانی بر پاره های فلسفی) می نویسد: «هگل قصری از نظریه ساخته که همه چیز در عالی ترین وضعیت خودش قرار دارد، اما خودش مثل گداها بیرون قصر زندگی می کند.» علت این انتقاد تند او به هگل این است که این سوال را برایش بی پاسخ گذاشته: «من که هستم، کجا قرار دارم و چه باید بکنم؟» انگار هر انسان باید (تفردا) جای خود را در نظام پیدا کند. لذا بحران کی یر کگارد، بیرون کشیدن (من) از یک نظام عریض و طویل فلسفی است. اگر روی (من) تمرکز کنیم، یک قدم به طرح فلسفی کی یر کگارد درباره ی (یاریگری) نزدیک تر می شویم؛ چون از دیدگاه این فیلسوف لحظه ای که انسان دست به عمل می زند، ساخته می شود. یا به عبارتی دیگر، انسان با عملش ساخته می شود. عملی که ساخته، دوباره روی او منعکس شده و او را می سازد. حال باید دید این (عمل) چیست و چطور با (دیگری) نسبت پیدا می کند.
*کی یرکگارد نمی سازد، انتخاب می کند
یحیی شعبانی پژوهشگر حوزه ی فلسفه هم در این نشست گفت: اگر به فلسفه ی کی یر کگارد دقیق تر نگاه کنیم، می بینیم که او نمی خواهد بسازد، بلکه می خواهد انتخاب کند. چنان که شعار معروف سقراط «خودت را بشناس.» را عوض می کند و می گوید: «خودت را انتخاب کن.» یعنی: انتخاب خودت باش. بشو، آنچه هستی. این شعار روی بسیاری از فیلسوفان آلمانی به ویژه هایدگر تأثیر گذاشته است. زمانی که کتاب (رساله ی زمان) هایدگر را می خوانیم، حتی در فرم زبان، رد پای کی یر کگارد را می بینیم. تمرکز بحث امروز ما روی کتاب (ترس و لرز) است. داستان این کتاب روایت اضطراب و ترس و لرزی است که حضرت ابراهیم (ع) در سفر سه روزه اش به کوه (موریه) برای قربانی کردن فرزندش (اسحاق) به فرمان خدا-طبق روایت کتاب مقدس انجیل- حس می کرد. عصاره ی فلسفه ی کی یرکگارد را می توان در آموزه ی سه مرحله ای اش برای تجربه ی زندگی جست که عبارتند از: «۱- مرحله ی زیباشناختی (aesthetic)، ۲- مرحله ی اخلاقی (ethical) و ۳- مرحله ی دینی (religious).» در (ترس و لرز) شاهد واشکافی مرحله ی سوم هستیم. در این سه مرحله با سه گام از شناخت دیگری آشنا می شویم. بدون این سه مرحله، فقط (من) وجود دارم و پیگیری امیال بی واسطه ی من، بدون هیچ گونه قانون و محدودیتی.
اکبری دیزگاه در واکنش به سمیعی گفت: البته در این شرایط، هم (دیگری) وجود دارد، ولی به عنوان ابژه ی تولید تسخیر، تصرف و لذت بیشتر برای (من).
*اخلاق به مفهوم (دیگری)
شعبانی در ادامه این بحث گفت: بله. اگر (دیگری) در این شرایط وجود داشته باشد، ابژه ای است تحت تملک (من) که از آن استفاده کنم. با وجود این که خصم کی یر کگارد متوجه (هگل) است، ولی هم چنان انتخاب کلمات، ادبیات و تا حدی روش شناسی اش هنوز هگلی است.
درادامه هم سمیعی اضافه کرد: در واقع با ملغی کردن طرح هگلی (تز و آنتی تز)، مفهوم (سنتز) را زیر سوال می برد و می گوید: «یا باید این را انتخاب کنی یا آن را.»
اکبری دیزگاه در این لحظه این طور واکنش نشان داد: می توان گفت دغدغه ی اصلی هگل تاریخ و فلسفه است، در حالی که کی یر کگارد تاریخ را تبدیل می کند به زندگی و فلسفه را به تفکر. با گرته برداری از اندیشه ی هگل، کی یر کگارد می گوید: «تفکر، زخم زندگی است.»
شعبانی در تکمیل این سخنان افزود: البته کی یر کگارد در برخی مفاهیم کلیدی مانند (واسطه گی) از هگل فاصله می گیرد. در اندیشه ی کی یر کگارد سایه ای از دیگری وجود دارد که قرار است در تملک (من) قرار گیرد. در ویژگی دوم (حیات اخلاقی)، خود لغت (اخلاق) از قدیم به معنای (دیگری) بوده است. در این مرحله از اندیشه ی کی یر کگارد (دیگری) مطرح می شود. ویژگی مرحله ی اخلاقی این است که فرد، ذیل یک فانون کلی زندگی می کند؛ قانونی که خودش آن را وضع نکرده است. در این شرایط (دیگری) به قیمت قربانی کردن (فردیت) به وجود می آید، زیرا ویژگی (فردیت) وضع قانون توسط خودش است. قانون در شکل اصیلش باید در قالب (اول شخص) روایت شود، در حالی که در مرحله ی اخلاقی کی یرکگارد قانونی کلی با نظرگاه (سوم شخص) بیان می شود. در این وضعیت مفهوم (دیگری) قابل طرح است. این مفهوم از (دیگری) را در اندیشه و آرا فیلسوف های دیگر مانند ادموند هوسرل، مارتین هایدگر و امانوئل لویناس هم می بینیم.عصاره ی مرحله ی سوم (دینی یا ایمانی) در کتاب (ترس و لرز) کی یر کگارد تبلور یافته است. در این مرحله، کی یر کگارد از تعلیق قوانین اخلاق صحبت می کند. (دیگری) در این مرحله تبدیل شده به (دیگری) مطلق. در واقع، (دیگری) همان خداست. این را هم اضافه کنم که در اندیشه ی هگل (دیگری مطلق) معنای منفی دارد؛ زیرا برخلاف دیدگاه هگل که دو دیگری یا دو (ضد) در مرحله ی بالاتر به صلح و آشتی می رسند، این فرآیند دیالکتیک و حل شدن تناقض ها برای (دیگری مطلق) اتفاق نمی افتد. پس می توان گفت از دیدگاه کی یر کگارد (دیگری مطلق) آن (دیگری) است که شکافش با (من) هیچ گاه از بین نمی رود.پس در سه شکل زیست زیباشناختی، اخلاقی و دینی از دیدگاه کی یرکگارد، در مرحله ی اول (دیگری) به شکل سایه، در مرحله ی دوم (دیگری) به شکل کلاسیک و در مرحله ی سوم (دیگری) به شکل (دیگری مطلق) وجود دارد.
* (دیگری) به مثابه (نهاد)
اکبری دیزگاه نویسنده و منتقد ادبی در هنگام بحث اصلی خود گفت: از دیدگاه برخی مفسرین این سه ساحتی که کی یر کگارد از آن حرف می زند، به فرم مرحله ای است و خود فیلسوف - طبق یادداشت های شخصی اش – آن ها را طی کرده است: مرحله ی اول را در قالب کامجویی از زن ها بیان می کند. دال مرکزی مرحله ی دوم از نظر او مسئولیت و تعهد اخلاقی است. کی یر کگارد قهرمان این مرحله را (سقراط) می داند که جام شوکران را سر کشید که از قاعده ی اخلاقی خارج نشود. اما مرحله ی سوم (زندگی ایمانی) از دیدگاه این فیلسوف، اطاعت محض از دیگری است. او در (ترس و لرز) حضرت ابراهیم (ع) را بالاتر از قهرمان و شهسوار و وارث ایمان می داند، زیرا در مرحله ی ایمانی باید بدون چون و چرا از دستورات (دیگری) پیروی کرد؛ خدا از ابراهیم می خواهد اسحاق را -که نور دیده اش است- قربانی کند. قربانی کردن در این ماجرا به منظور تقرب به دیگری تعریف می شود.با این مقدمه می توان گفت پروژه ی کی یر کگارد در (دیگری) تعریف می شود، ولی با ساحت های مختلف. در کتاب (ترس و لرز) -که ساحت زندگی ایمانی و دینی (ایده آل نویسنده) است- (دیگری) به شکل (مطلق) تعریف شده است، لذا خود کی یر کگارد با اتکا بر همین نظر، دیگری ستیز است. این فیلسوف در عمر چهل و دوساله اش (به طور خاص بیست و دو سال آخر) سه تا درگیری جدی فلسفی دارد: اولین درگیری اش با نهاد آکادمیک (با نمایندگی هگل)، دومی با نهاد مطبوعات (برای نخستین بار یک روزنامه ی تک نفره منتشر می کند) و سومین درگیری اش هم با کلیساست. در واقع قصد نهایی او این است که (دیگری) به مثابه (نهاد) را از بین ببرد تا انسان ها به واسطه ی (فردیت) خود به تعهد اخلاقی و ایمانی دست پیدا کنند.
شعبانی در واکنش به وی ادامه داد: البته این موضوع را هم در نظر داشته باشیم که از دیدگاه کی یر کگارد در کتاب (ترس و لرز) برای شوالیه ی ایمانی (دیگری) وجود ندارد. اما در کتاب (اعمال عشق)، به واسطه ی همسایگی ذکر شده در کتاب مقدس سعی می کند طرحی متفاوت از (دیگری) را ترسیم کند.
اکبری دیزگاه هم تاکید کرد: فکر می کنم این مفهوم (دیگری) که نزدیک به کتاب مقدس است به ساحت دوم نزدیک می شود.
شعبانی هم گفت: جایی از کتاب مقدس که مفهوم (همسایگی) طرح می شود، ذیل مفهوم (عشق) قرار می گیرد و مفهوم عشق در ساحت اخلاق وجود ندارد، بلکه در ساحت ایمان شور و عشق تعریف می شود.
*بازپس گیری اسحاق به لطف محال
سمیعی در ادامه این بحث با اشاره به متن کتاب ادامه داد: کی یر کگارد خیلی سقراط را دوست دارد ولی جایی از کتاب (ترس و لرز) می گوید: «سقراط نامتناهی را از دست می دهد.» این همان نقطه ای است که انتقاد هایدگر از تاریخ فلسفه- به خصوص سقراط و ارسطو- آغاز می شود؛ سقراط، وجود را معلق می کند. در حالی که «ابراهیم، اسحاق را به لطف محال باز پس می گیرد. او حتی لحظه ای هم یک قهرمان تراژدی نیست. بلکه به کلی چیز دیگری است: یا قاتل است، یا مؤمن. ابراهیم حد وسطی که قهرمان تراژدی را نجات می دهد ندارد.» خداوند در هفتاد سالگی به دعای ابراهیم –که خواسته مؤمنین را در نسل او بگذارد - پاسخ می دهد. بحرانی که برای حضرت ابراهیم پیش می آید، فقط کشتن فرزندش نیست؛ بلکه باید سرمنشأ مؤمنین را نابود کند. از طرف دیگر این موضوع به نوعی نقض سخن خداوند توسط خودش است. به همین دلیل، باز پس گرفتن اسحاق، معنای عجیب و غریبی پیدا می کند. در (ترس و لرز) مثالی از اساطیر یونانی هم وجود دارد: آگاممنون فرمانده ی جزایری است که باید به تروا حمله کنند، چون تروا قانونی را که ضامن اتحاد با یونانیان است شکسته. از طرف دیگر در کشتی اش طاعون آمده و هم زمان در دریا طوفان بزرگی رخ می دهد. پیشگویی به او می گوید: «برای حفظ صلح یونان باید دخترت (ایفیگنیا) را قربانی کنی.»
اکبری دیزگاه هم گفت: البته کی یر کگارد قربانی کردن دختر آگاممنون را هم جزو ساحت دوم (اخلاق) می داند.
سمیعی هم تأیید وی گفت: بله. از این نظر، کی یر کگارد می گوید: «ایفیگنیا باید به خودش افتخار کند، چون با مرگش صلح را به یونان بازمی گرداند. ولی درباره ی اسحاق این گونه نیست.» حتی اگر فرض کنیم حضرت ابراهیم تعلق خاطری به فرزندش ندارد (که دارد)، خداوند از او خواسته نسل مؤمنین و به عبارتی (ایمان) را از بین ببرد و این مسئله برای او بحران بزرگی است. اما مسئله این است: زمانی که ابراهیم قربانی کردن را آغاز می کند، نامتناهی را به دست می آورد. وقتی نامتناهی را به دست می آوری، مقیاس سنجشت تغییر می کند؛ در این وضعیت اخلاق و ایمان ناهم مقیاس اند.زمانی که می گوئیم کی یر کگارد دستگیری از دیگری را معلق کرده، هنوز با مقیاس اخلاق مسئله را می سنجیم. وقتی نامتناهی را به دست آورده باشی، کل زندگی (ابد و ازل) در دست های توست، بدون این که هیچ کرانه ای برای آن متصور باشد. اگر اصالت پراتیک کی یرکگارد را در نظر بگیریم، پیش از آن که جزو مسیحیان گوشه گیر باشد، تحت تأثیر قدیسان دوره ی دوم است. این قدیسان اروپایی برخلاف قدیسان دوران قبل، میان مردم می رفتند، در کشت زمین ها و درمان بیماران به آن ها کمک می کردند. در این دوران، اروپا توسط مسیحیت آباد و قابل سکونت شد. این نوع دستگیری از دیگری، دستگیری از منحل شدن در دیگری نیست؛ بلکه ساختن خویشتن است. تو برای بازسازی خودت، از دیگری دستگیری می کنی؛ این همان شکافی است که طرح کتاب (ترس و لرز) را به مسئله ی (دیگری و یاریگری) متصل می کند.
*فردیت؛ مجموعه ای از متناهی و نامتناهی، ایده آل و واقعیت
شعبانی در ادامه بحث به حضرت ابراهیم به عنوان قهرمان اشاره کرد و افزود: تفاوت آنتیگونه به عنوان یک قهرمان تراژدی با حضرت ابراهیم این است که تراژدی نیاز به تماشاگر دارد؛ به این معنا که قهرمان تراژدی می تواند خودش را توضیح دهد. از دیدگاه هگل تناقض ها در مراحل بالاتر تبدیل به صلح می شوند؛ آگاممنون هم برای صلح یونان دخترش را قربانی می کند. در تاریخ تراژدی از یک تاریخی به بعد، گروه کر وارد صحنه می شود. قهرمان تراژدی گروه کر را به شهادت می گیرد. اما حضرت ابراهیم نمی تواند کسی را به شهادت بگیرد، به همین خاطر کی یرکگارد او را (قهرمان سکوت) می نامد.نکته ی دیگر این است که حضرت ابراهیم اطمینان دارد که اسحاق را در شکل متناهی اش پس می گیرد. کی یر کگارد در کتاب (بیماری تا سرحد مرگ) می گوید: «انسان تلفیق یا سنتزی است از درون، بیرون – دهن، عین – ایده آل، واقعی. هرگاه یکی از آن ها به دیگری غلبه پیدا کند، نوعی بیماری بروز می کند.» اگر ابراهیم اسحاق را قربانی کند، نه با این فرض که خدا اسحاق را در همین دنیا به او بازگرداند، مثل زمانی است که رقاص بالا پریده و دیگر پایین نمی آید؛ یأسی که در این وضعیت نامتناهی شکل می گیرد نوعی بیماری روانی است. حرف اصلی کی یر کگارد در این کتاب این است: «فردیت مجموعه ای از متناهی و نامتناهی، درون و بیرون، ایده آل و واقعیت است.»
از دیدگاه کی یر کگارد جهش ایمانی دو گام دارد: در گام اول شهسوار ایمان تمام وجودش را در یک میل جمع می کند. (حضرت ابراهیم تمام میلش را در عشق به فرزندش جمع کرده است؛ پس تمام وجود ابراهیم شده اسحاق.) گام دوم مرحله ی ترک نامتناهی است؛ یعنی می تواند به آن میل شمشیر بکشد. اما حضرت ابراهیم به معاد ایمان دارد و باور دارد خداوند در همین دنیا اسحاق را به او برمی گرداند.
اکبری دیزگاه با ورودبه این بحث گفت: ساره باور ندارد که بتواند در هفتاد سالگی باردار شود، ولی ابراهیم به قدرت خدا ایمان دارد؛ یعنی حتی اگر قوانین علمی زیر سوال برود، به امر محال باور دارد.
شعبانی هم تاکید کرد: کی یر کگارد می گوید: «ابراهیم به وجود اسحاق شاد است؛ حتی بعد از امر نامتناهی وجوب ایمان.» او این شادی را با حضرت ایوب مقایسه می کند و معتقد است شادی ابراهیم بعد از امتحان الهی، از ایوب بیشتر است.
*خدا عذاب نمی فرستد، امتحان می کند
اکبری دیزگاه در ادامه سخنان خود با اشاره به کتاب مقدس گفت: کی یر کگارد بر خلاف کتاب مقدس که می گوید: «خداوند عذاب می فرستد.»، معتقد است خداوند امتحان می کند. بعد از کی یر کگارد افراد زیادی (از مسیحیان معتقد تا نازی ها) با استناد به ساحت سوم فلسفی او در مواجهه با (دیگری) گفتند: «من ایمان دارم، پس می توانم کافران را بکشم! این گونه به خدا نزدیک تر می شوم.» این باور از قرائت کی یر کگارد از ماجرای ایمان و کشتن (قربانی)، روی گروه های زیادی از جمله نازی ها تا استانیلیست ها و حتی داعش تأثیر گذاشته است. ظاهر ماجرا این است که کی یر کگارد به دلیل جوانی یا درگیری جدی اش با طرفداران هگل، ماجرای حضرت ابراهیم را مطرح می کند. اگر این ماجرا با دیدگاه تاریخی بررسی شود، مسئله به گونه ای دیگر است؛ در دوره ای که حضرت ابراهیم زندگی می کرد، قربانی کردن فرزند از نظر جامعه موضوع غریبی نبود. اما چرا کی یر کگارد سراغ این ماجرا نمی رود؟ به نظر من اگر کی یر کگارد در سن بالاتری این کتاب را می نوشت، نگاهش به ماجرا این گونه نبود. مرگ این فیلسوف هم به گونه ای نشان دهنده ی افراط در تمام جوانب شیوه ی زندگی او (نشستن، نوشتن، بیداری و …) است. جالب این جاست که در زمان حیات کی یر کگارد در دانمارک خبری از فلسفه نیست و رقابتی در تفکر و نگارش در این حوزه با او وجود ندارد، اما او معتقد است چون پدرش در جوانی مرتکب گناهی شده (به خدا دشنام داده)، فرزندانش بیشتر از سی و چهار سال عمر نمی کنند. به همین خاطر کی یر کگارد با عجله کتاب های مهمش را می نویسد. بعد از سی و چهار سالگی، (بیماری تا سرحد مرگ) را می نویسد و معتقد است: «نوشتن، نوعی بیماری است. انقدر می نویسم تا بمیرم.»
*ایمان مستلزم تاریخ است
شعبانی در ادامه افزود: کی یر کگارد معتقد است: «عصر ما به خوبی امر شر را درک کرده است و مردم معتقدند از خلال امر شر می توان به فردیت رسید.» همچنین می گوید: «ایمان هم مستلزم، هم نیازمند زمان است؛ به این معنا که هیچ کس حق ندارد از حضرت ابراهیم پیروی کند. بلکه پدیده ی ایمان ابراهیمی در قالب حوادث روزمره برای ما اتفاق می افتد.» قرار نیست همیشه به شکل کشتن یا قربانی کردن باشد، مثلا در مورد خود کی یر کگارد این پدیده در قالب نامزدی اش با رژین اولسن اتفاق می افتد. ژان وال می گوید: «کل مسئله ی ایمان این است که آیا من قادرم طراوت و تازگی لحظه ی آغاز را تکرار کنم؟» کی یر کگارد هم با استناد به این جمله از خود می پرسد: «آیا ده سال دیگر من می توانم لحظه ای را که عاشق این زن شدم، دوباره تجربه کنم؟» جوابش ساده است. می گوید: «من ایمان ندارم، پس ازدواج نمی کنم.» و جایی دیگر می گوید: «من با این که ایمان نداشتم، توانستم تا حدودی این پدیده را درک و تفسیر کنم.» در مقابل، پدیده ی داعش را در نظر بگیرید: اولیور روآ می گوید: «پدیده ی سلفی گری (دین و الهیات) و (دین و تاریخ) را از هم جدا می کند.» در حالی که کی یر کگارد معتقد بود: «ایمان مستلزم زمان (تاریخ) است.» یعنی اگر قرار است من تجربه ی ایمانی داشته باشم، باید آن را در تجربه ی تاریخی ببینم؛ مثلا در پدیده های زندگی خصوصی و شخصی ام. اما داعش با داخل پرانتز قرار دادن تاریخ هزار و چهارصد ساله، برگردد به تجربه ی سلفیان.
اکبری دیزگاه هم در واکنش به این بث گفت: داعش و گروهک های تندروی دیگر معتقدند به خاطر عشق به خدا و رفتن به بهشت، آدم هایی را می کشند که از آنها نفرت دارند، در حالی که کی یر کگارد معتقد بود: «حضرت ابراهیم عاشق اسحاق بود.»
*روایت کی یر کگاردی از شخصیت ژان والژان
سمیعی در ادامه بحث خاطرنشان کرد: در قرآن، خداوند به حضرت محمد (ص) می فرماید: «ان قدر برای این مردم زحمت می کشی که جان عزیزت را در این راه می دهی.» هر پیامبر در دوره ی خودش، محل اتصال امر نامتناهی و متناهی است. هر پیامبر در خدمت به امت خودش، ایمانش را آزمایش می کند. حضرت ابراهیم بعد از شکستن بت ها، مردم خودش را از دست می دهد ولی دوباره می تواند مردم را به دست بیاورد. اساسا طرح ایمان (اتصال متناهی به نامتناهی) طرح بنا کردن زندگی از نو به شکلی ایثارگرایانه است. ما زندگی مان را محاسبه می کنیم. از نیمه ی دوم قرن بیستم، در فلسفه های علمی (به خصوص نظریه های فوکو و کانت) ناهم مقیاسی مسئله ی مهمی محسوب می شود. اگر با این درک جدید از مسئله ی (ناهم مقیاسی) سراغ کتاب (ترس و لرز) برویم، قرائت متفاوتی از ایمان خواهیم داشت: «دیگری همان کسی است که با پرداختن به آن، تفرد را به دست می آوریم.»
برای مثال شخصیت (ژان والژان) را در (بینوایان) ویکتور هوگو در نظر بگیرید: انگار ویکتور هوگو با طرحی کی یرکگاردی به مسئله ی ایمان، روایت سیر و سلوک ایمان شخصیت ژان والژان را نوشته است. ژان والژان در مراحل مختلف، اسامی متفاوتی هم برای خودش دارد. شخصیت (ژاور) در رمان نماد (اخلاق و قانون) است. ژاور در یک بحران اخلاقی گیر کرده: اگر ژان والژانی را که جانش را نجات داده، دستگیر کند، به قانون اخلاقی خودش پشت کرده و اگر او را دستگیر نکند به قانون اخلاقی شغل و وظیفه اش به عنوان پلیس. به همین خاطر در فصل آخر برای نشان دادن پیروزی ایمان بر اخلاق، ژاور خودش را می کشد. زمانی که ژان والژان از زندان فرار می کند، ان قدر شرور است که می خواهد تنها کسی را که به او پناه داده (کشیش) را بکشد و اموالش را بدزدد. اما از کشتن کشیش منصرف می شود و فقط بشقاب های نقره را می دزدد. پلیس او را به همراه مال دزدی دستگیر می کند و نزد کشیش برمی گرداند. کشیش به آن ها می گوید: «من خودم بشقاب ها را به او هدیه دادم. این شمعدان ها را هم جا گذاشت.» بعد از رفتن پلیس ها، کشیش به ژان والژان می گوید: «من با این شمعدان ها تو را از شیطان خریدم و به خدا فروختم.» البته ژان والژان هنوز متحول نمی شود، چون سکه ی آن پسربچه را هم می دزدد. بعد از رسیدن به یک دوراهی، در باغ مادلن کار می کند و شهر را می سازد. در شخصیت ژان والژان همه چیز حل شده است، تا جایی که حتی خودش را هم فدا می کند. عمدا مسئله ی نجات ماریوس را پنهان می کند و کوزت را از دست می دهد. اما در نهایت متوجه می شود با از دست دادن نامتناهی (دیگری که این جا کوزت است) زندگی را به دست آورده است؛ در واقع دیگری را از نو بنا می کند.
*دیگری دینی با عشق آگاپه ای
شعبانی در خاتمه گفت: طرح کی یر کگارد در (ترس و لرز) طرح شکست خورده ای است. بعد از این کتاب، سعی می کند در کتاب (آثار یا اعمال عشق) این طرح را با اشاره به مفهوم همسایگی در کتاب مقدس بازسازی کند که به تعبیر منتقدین، نسبت به (ترس و لرز) طرح موفق تری است. در این طرح، عشق مسیحی به واسطه ی خدا وجود دارد. لویناس می گوید: «چهره ی دیگری، تجلی خداست.» یعنی وقتی من به چهره ی شما نگاه می کنم، خدا را می بینم. در اندیشه ی کی یر کگارد برعکس است: «من فقط خدا را می بینم و به واسطه ی خدا چهره ی دیگری را.» پس برای کی یر کگارد (دیگری) مهم است؛ اما (دیگری مسیحی).ما در تاریخ یونان سه نوع عشق داریم: ۱) عشق اروتیک، ۲) عشق فیلیایی و ۳) عشق آگاپه ای. در عشق (اروس) رابطه ی من با دیگری به واسطه ی شور جسمی است. در عشق فیلیایی، هم نوع (انسان) برای من مهم است و کی یر کگارد هم به آن اشاره می کند. در عشق آگاپه ای –که مهم ترین تجلی عشق در مسیحیت است- همه ی عشق ها، عشق به موجود برتر هستند. یعنی من به واسطه ی خدا، عاشق دیگری هستم. طرح پخته ی کی یر کگارد از دیگری این جاست؛ یعنی دیگری دینی با عشق آگاپه ای.در پایان می خواهم سؤالی مطرح کنم: «آیا من می خواهم دیگری لویناس باشم.» با کمال میل. «آیا می خواهم دیگری هوسر باشم؟» تا حدی. «آیا می خواهم دیگری کی یر کگارد باشم؟» نه. مطلقا. درست است که کی یر کگارد سعی می کند مفهوم (دیگری) با به واسطه ی آگاپه نجات دهد، اما در مقایسه به نگاه های پخته تری مانند لویناس، می بینیم که نگاه کی یر کگارد به دیگری، نگاهی تقلیل گراست. او (دیگری) را به فرم تقلیل می دهد. از طرفی سرانجام ماجرای نگاه آگاپه ای به دیگری –براساس نظریه ی ماکس شلر- کین توزی است.
*قرآن؛ عصاره ای است از کتاب های مقدس
اکبری دیزگاه درخاتمه گفت: به نظر من اگر کی یر کگارد با قرآن آشنا بود، خیلی بهتر می توانست مسائل را تفهیم و حل کند. در قرآن اشارات زیادی به (فردیت) شده، در عین حال در ماجرای کشته شدن نوجوانی به دست خضر، به علمی که خداوند به بشر داده و در ماجرای حضرت موسی، به مواجهه با خداوند ارجاعاتی داده است. از آن جایی که قرآن عصاره ای است از ترکیب و تفسیر کتاب های مقدس قبل از آن، پروژه ی کی یر کگارد با استناد به آن خیلی موجه تر و بی اشکال تر می شد. کی یر کگارد مدام در کتاب هایش تکرار می کند: «گفت، کرد. کرد، گفت.» یعنی به هرچه می گفت عمل می کرد و عملش بر طبق گفته هایش بود. قرآن دقیقا مصداق همین جمله است.
*کی یرکگارد؛ شاگرد وفادار و منتقد «هگل» / زندگی حضرت ابراهیم با فرم داستان
علی رضا سمیعی منتقد ادبی در ابتدای این نشست با اشاره هگل گفت: کی یر کگارد یک فیلسوف دانمارکی است؛ از شاگردان در ابتدا وفادار و در ادامه، منتقد «هگل». اگر بخواهیم درباره ی کتاب (ترس و لرز) کی یر کگارد صحبت کنیم، ناچاریم به کتاب (یا این یا آن) هم اشاره هایی داشته باشیم، زیرا (ترس و لرز) به نوعی ادامه ی (یا این یا آن) است. این دو کتاب و کتاب (تکرار) را در سن سی سالگی، در یک سال منتشر می کند؛ که از نظر مفهومی خیلی به هم نزدیک اند. می شود گفت مفاهیم و مسائل دو کتاب اول در (ترس و لرز) به کمال رسیده اند. به عبارتی کتاب (ترس و لرز) نقطه ی عطفی است برای دیالوگ کی یرکگارد با ساختار مسیحیت در جامعه ی زمان خودش. (ترس و لرز) در ابتدای انتشار، به عنوان یک اثر ادبی محسوب می شود؛ چون با فرمی داستانی به روایت زندگی حضرت ابراهیم (ع) می پردازد.
وی در ادامه گفت: برای تمرکز روی مسئله ی (یاریگری) می توانیم به واسطه ی امکاناتی که در سخن این فیلسوف گشوده شده، پرسش های خود را تکرار کنیم: ما چه نسبتی با «دیگری» داریم و چطور در ارتباط با «دیگری»، خود را تعریف می کنیم؟ برای پاسخ به این گونه پرسش ها ابتدا باید طرح اندیشه ی کلی این فیلسوف را بررسی کنیم: کی یر کگارد را پدر اگزیستانسیالیسم می دانند. اگزیستانسیالیسم و سایر مباحث فلسفی که روی «فرد» تمرکز دارند، احتمالا بعد از یک دوره ی بحرانی ظهور فلسفه های نظام ساز آمده اند. در طرح افلاطون، هرچه روی زمین وجود دارد، سایه ای است از صورتی مثالی در آسمان که در عالی ترین وضعیت خود هستند. بحرانی که در رابطه با این طرح وجود دارد این است که فردیت هر انسان انعکاس کدام صورت مثالی است؟ آیا من به عنوان مجموعه ای از انعکاس صورت هایی مثالی در شکل صفات گوناگون، قادر به کشف و درک فردیت خودم هستم؟ این تناقض و بحران باعث می شود که طرح ارسطو ضروری شود. طرح ارسطو به شناخت ماهیت فرد می پردازد. نظرات کی یر کگارد به افلاطون نزدیک تر است تا ارسطو.
سمیعی ادامه داد: پس از طرح نظام های کلی و فراگیر، جای طرح فرد خالی باقی می ماند. این بحران زمانی اتفاق می افتد که یکی از عالی ترین فلسفه های نظام ساز توسط هگل ساخته شده است. کی یر کگارد در کتاب (پی نوشت های ناعلمی پایانی بر پاره های فلسفی) می نویسد: «هگل قصری از نظریه ساخته که همه چیز در عالی ترین وضعیت خودش قرار دارد، اما خودش مثل گداها بیرون قصر زندگی می کند.» علت این انتقاد تند او به هگل این است که این سوال را برایش بی پاسخ گذاشته: «من که هستم، کجا قرار دارم و چه باید بکنم؟» انگار هر انسان باید (تفردا) جای خود را در نظام پیدا کند. لذا بحران کی یر کگارد، بیرون کشیدن (من) از یک نظام عریض و طویل فلسفی است. اگر روی (من) تمرکز کنیم، یک قدم به طرح فلسفی کی یر کگارد درباره ی (یاریگری) نزدیک تر می شویم؛ چون از دیدگاه این فیلسوف لحظه ای که انسان دست به عمل می زند، ساخته می شود. یا به عبارتی دیگر، انسان با عملش ساخته می شود. عملی که ساخته، دوباره روی او منعکس شده و او را می سازد. حال باید دید این (عمل) چیست و چطور با (دیگری) نسبت پیدا می کند.
*کی یرکگارد نمی سازد، انتخاب می کند
یحیی شعبانی پژوهشگر حوزه ی فلسفه هم در این نشست گفت: اگر به فلسفه ی کی یر کگارد دقیق تر نگاه کنیم، می بینیم که او نمی خواهد بسازد، بلکه می خواهد انتخاب کند. چنان که شعار معروف سقراط «خودت را بشناس.» را عوض می کند و می گوید: «خودت را انتخاب کن.» یعنی: انتخاب خودت باش. بشو، آنچه هستی. این شعار روی بسیاری از فیلسوفان آلمانی به ویژه هایدگر تأثیر گذاشته است. زمانی که کتاب (رساله ی زمان) هایدگر را می خوانیم، حتی در فرم زبان، رد پای کی یر کگارد را می بینیم. تمرکز بحث امروز ما روی کتاب (ترس و لرز) است. داستان این کتاب روایت اضطراب و ترس و لرزی است که حضرت ابراهیم (ع) در سفر سه روزه اش به کوه (موریه) برای قربانی کردن فرزندش (اسحاق) به فرمان خدا-طبق روایت کتاب مقدس انجیل- حس می کرد. عصاره ی فلسفه ی کی یرکگارد را می توان در آموزه ی سه مرحله ای اش برای تجربه ی زندگی جست که عبارتند از: «۱- مرحله ی زیباشناختی (aesthetic)، ۲- مرحله ی اخلاقی (ethical) و ۳- مرحله ی دینی (religious).» در (ترس و لرز) شاهد واشکافی مرحله ی سوم هستیم. در این سه مرحله با سه گام از شناخت دیگری آشنا می شویم. بدون این سه مرحله، فقط (من) وجود دارم و پیگیری امیال بی واسطه ی من، بدون هیچ گونه قانون و محدودیتی.
اکبری دیزگاه در واکنش به سمیعی گفت: البته در این شرایط، هم (دیگری) وجود دارد، ولی به عنوان ابژه ی تولید تسخیر، تصرف و لذت بیشتر برای (من).
*اخلاق به مفهوم (دیگری)
شعبانی در ادامه این بحث گفت: بله. اگر (دیگری) در این شرایط وجود داشته باشد، ابژه ای است تحت تملک (من) که از آن استفاده کنم. با وجود این که خصم کی یر کگارد متوجه (هگل) است، ولی هم چنان انتخاب کلمات، ادبیات و تا حدی روش شناسی اش هنوز هگلی است.
درادامه هم سمیعی اضافه کرد: در واقع با ملغی کردن طرح هگلی (تز و آنتی تز)، مفهوم (سنتز) را زیر سوال می برد و می گوید: «یا باید این را انتخاب کنی یا آن را.»
اکبری دیزگاه در این لحظه این طور واکنش نشان داد: می توان گفت دغدغه ی اصلی هگل تاریخ و فلسفه است، در حالی که کی یر کگارد تاریخ را تبدیل می کند به زندگی و فلسفه را به تفکر. با گرته برداری از اندیشه ی هگل، کی یر کگارد می گوید: «تفکر، زخم زندگی است.»
شعبانی در تکمیل این سخنان افزود: البته کی یر کگارد در برخی مفاهیم کلیدی مانند (واسطه گی) از هگل فاصله می گیرد. در اندیشه ی کی یر کگارد سایه ای از دیگری وجود دارد که قرار است در تملک (من) قرار گیرد. در ویژگی دوم (حیات اخلاقی)، خود لغت (اخلاق) از قدیم به معنای (دیگری) بوده است. در این مرحله از اندیشه ی کی یر کگارد (دیگری) مطرح می شود. ویژگی مرحله ی اخلاقی این است که فرد، ذیل یک فانون کلی زندگی می کند؛ قانونی که خودش آن را وضع نکرده است. در این شرایط (دیگری) به قیمت قربانی کردن (فردیت) به وجود می آید، زیرا ویژگی (فردیت) وضع قانون توسط خودش است. قانون در شکل اصیلش باید در قالب (اول شخص) روایت شود، در حالی که در مرحله ی اخلاقی کی یرکگارد قانونی کلی با نظرگاه (سوم شخص) بیان می شود. در این وضعیت مفهوم (دیگری) قابل طرح است. این مفهوم از (دیگری) را در اندیشه و آرا فیلسوف های دیگر مانند ادموند هوسرل، مارتین هایدگر و امانوئل لویناس هم می بینیم.عصاره ی مرحله ی سوم (دینی یا ایمانی) در کتاب (ترس و لرز) کی یر کگارد تبلور یافته است. در این مرحله، کی یر کگارد از تعلیق قوانین اخلاق صحبت می کند. (دیگری) در این مرحله تبدیل شده به (دیگری) مطلق. در واقع، (دیگری) همان خداست. این را هم اضافه کنم که در اندیشه ی هگل (دیگری مطلق) معنای منفی دارد؛ زیرا برخلاف دیدگاه هگل که دو دیگری یا دو (ضد) در مرحله ی بالاتر به صلح و آشتی می رسند، این فرآیند دیالکتیک و حل شدن تناقض ها برای (دیگری مطلق) اتفاق نمی افتد. پس می توان گفت از دیدگاه کی یر کگارد (دیگری مطلق) آن (دیگری) است که شکافش با (من) هیچ گاه از بین نمی رود.پس در سه شکل زیست زیباشناختی، اخلاقی و دینی از دیدگاه کی یرکگارد، در مرحله ی اول (دیگری) به شکل سایه، در مرحله ی دوم (دیگری) به شکل کلاسیک و در مرحله ی سوم (دیگری) به شکل (دیگری مطلق) وجود دارد.
* (دیگری) به مثابه (نهاد)
اکبری دیزگاه نویسنده و منتقد ادبی در هنگام بحث اصلی خود گفت: از دیدگاه برخی مفسرین این سه ساحتی که کی یر کگارد از آن حرف می زند، به فرم مرحله ای است و خود فیلسوف - طبق یادداشت های شخصی اش – آن ها را طی کرده است: مرحله ی اول را در قالب کامجویی از زن ها بیان می کند. دال مرکزی مرحله ی دوم از نظر او مسئولیت و تعهد اخلاقی است. کی یر کگارد قهرمان این مرحله را (سقراط) می داند که جام شوکران را سر کشید که از قاعده ی اخلاقی خارج نشود. اما مرحله ی سوم (زندگی ایمانی) از دیدگاه این فیلسوف، اطاعت محض از دیگری است. او در (ترس و لرز) حضرت ابراهیم (ع) را بالاتر از قهرمان و شهسوار و وارث ایمان می داند، زیرا در مرحله ی ایمانی باید بدون چون و چرا از دستورات (دیگری) پیروی کرد؛ خدا از ابراهیم می خواهد اسحاق را -که نور دیده اش است- قربانی کند. قربانی کردن در این ماجرا به منظور تقرب به دیگری تعریف می شود.با این مقدمه می توان گفت پروژه ی کی یر کگارد در (دیگری) تعریف می شود، ولی با ساحت های مختلف. در کتاب (ترس و لرز) -که ساحت زندگی ایمانی و دینی (ایده آل نویسنده) است- (دیگری) به شکل (مطلق) تعریف شده است، لذا خود کی یر کگارد با اتکا بر همین نظر، دیگری ستیز است. این فیلسوف در عمر چهل و دوساله اش (به طور خاص بیست و دو سال آخر) سه تا درگیری جدی فلسفی دارد: اولین درگیری اش با نهاد آکادمیک (با نمایندگی هگل)، دومی با نهاد مطبوعات (برای نخستین بار یک روزنامه ی تک نفره منتشر می کند) و سومین درگیری اش هم با کلیساست. در واقع قصد نهایی او این است که (دیگری) به مثابه (نهاد) را از بین ببرد تا انسان ها به واسطه ی (فردیت) خود به تعهد اخلاقی و ایمانی دست پیدا کنند.
شعبانی در واکنش به وی ادامه داد: البته این موضوع را هم در نظر داشته باشیم که از دیدگاه کی یر کگارد در کتاب (ترس و لرز) برای شوالیه ی ایمانی (دیگری) وجود ندارد. اما در کتاب (اعمال عشق)، به واسطه ی همسایگی ذکر شده در کتاب مقدس سعی می کند طرحی متفاوت از (دیگری) را ترسیم کند.
اکبری دیزگاه هم تاکید کرد: فکر می کنم این مفهوم (دیگری) که نزدیک به کتاب مقدس است به ساحت دوم نزدیک می شود.
شعبانی هم گفت: جایی از کتاب مقدس که مفهوم (همسایگی) طرح می شود، ذیل مفهوم (عشق) قرار می گیرد و مفهوم عشق در ساحت اخلاق وجود ندارد، بلکه در ساحت ایمان شور و عشق تعریف می شود.
*بازپس گیری اسحاق به لطف محال
سمیعی در ادامه این بحث با اشاره به متن کتاب ادامه داد: کی یر کگارد خیلی سقراط را دوست دارد ولی جایی از کتاب (ترس و لرز) می گوید: «سقراط نامتناهی را از دست می دهد.» این همان نقطه ای است که انتقاد هایدگر از تاریخ فلسفه- به خصوص سقراط و ارسطو- آغاز می شود؛ سقراط، وجود را معلق می کند. در حالی که «ابراهیم، اسحاق را به لطف محال باز پس می گیرد. او حتی لحظه ای هم یک قهرمان تراژدی نیست. بلکه به کلی چیز دیگری است: یا قاتل است، یا مؤمن. ابراهیم حد وسطی که قهرمان تراژدی را نجات می دهد ندارد.» خداوند در هفتاد سالگی به دعای ابراهیم –که خواسته مؤمنین را در نسل او بگذارد - پاسخ می دهد. بحرانی که برای حضرت ابراهیم پیش می آید، فقط کشتن فرزندش نیست؛ بلکه باید سرمنشأ مؤمنین را نابود کند. از طرف دیگر این موضوع به نوعی نقض سخن خداوند توسط خودش است. به همین دلیل، باز پس گرفتن اسحاق، معنای عجیب و غریبی پیدا می کند. در (ترس و لرز) مثالی از اساطیر یونانی هم وجود دارد: آگاممنون فرمانده ی جزایری است که باید به تروا حمله کنند، چون تروا قانونی را که ضامن اتحاد با یونانیان است شکسته. از طرف دیگر در کشتی اش طاعون آمده و هم زمان در دریا طوفان بزرگی رخ می دهد. پیشگویی به او می گوید: «برای حفظ صلح یونان باید دخترت (ایفیگنیا) را قربانی کنی.»
اکبری دیزگاه هم گفت: البته کی یر کگارد قربانی کردن دختر آگاممنون را هم جزو ساحت دوم (اخلاق) می داند.
سمیعی هم تأیید وی گفت: بله. از این نظر، کی یر کگارد می گوید: «ایفیگنیا باید به خودش افتخار کند، چون با مرگش صلح را به یونان بازمی گرداند. ولی درباره ی اسحاق این گونه نیست.» حتی اگر فرض کنیم حضرت ابراهیم تعلق خاطری به فرزندش ندارد (که دارد)، خداوند از او خواسته نسل مؤمنین و به عبارتی (ایمان) را از بین ببرد و این مسئله برای او بحران بزرگی است. اما مسئله این است: زمانی که ابراهیم قربانی کردن را آغاز می کند، نامتناهی را به دست می آورد. وقتی نامتناهی را به دست می آوری، مقیاس سنجشت تغییر می کند؛ در این وضعیت اخلاق و ایمان ناهم مقیاس اند.زمانی که می گوئیم کی یر کگارد دستگیری از دیگری را معلق کرده، هنوز با مقیاس اخلاق مسئله را می سنجیم. وقتی نامتناهی را به دست آورده باشی، کل زندگی (ابد و ازل) در دست های توست، بدون این که هیچ کرانه ای برای آن متصور باشد. اگر اصالت پراتیک کی یرکگارد را در نظر بگیریم، پیش از آن که جزو مسیحیان گوشه گیر باشد، تحت تأثیر قدیسان دوره ی دوم است. این قدیسان اروپایی برخلاف قدیسان دوران قبل، میان مردم می رفتند، در کشت زمین ها و درمان بیماران به آن ها کمک می کردند. در این دوران، اروپا توسط مسیحیت آباد و قابل سکونت شد. این نوع دستگیری از دیگری، دستگیری از منحل شدن در دیگری نیست؛ بلکه ساختن خویشتن است. تو برای بازسازی خودت، از دیگری دستگیری می کنی؛ این همان شکافی است که طرح کتاب (ترس و لرز) را به مسئله ی (دیگری و یاریگری) متصل می کند.
*فردیت؛ مجموعه ای از متناهی و نامتناهی، ایده آل و واقعیت
شعبانی در ادامه بحث به حضرت ابراهیم به عنوان قهرمان اشاره کرد و افزود: تفاوت آنتیگونه به عنوان یک قهرمان تراژدی با حضرت ابراهیم این است که تراژدی نیاز به تماشاگر دارد؛ به این معنا که قهرمان تراژدی می تواند خودش را توضیح دهد. از دیدگاه هگل تناقض ها در مراحل بالاتر تبدیل به صلح می شوند؛ آگاممنون هم برای صلح یونان دخترش را قربانی می کند. در تاریخ تراژدی از یک تاریخی به بعد، گروه کر وارد صحنه می شود. قهرمان تراژدی گروه کر را به شهادت می گیرد. اما حضرت ابراهیم نمی تواند کسی را به شهادت بگیرد، به همین خاطر کی یرکگارد او را (قهرمان سکوت) می نامد.نکته ی دیگر این است که حضرت ابراهیم اطمینان دارد که اسحاق را در شکل متناهی اش پس می گیرد. کی یر کگارد در کتاب (بیماری تا سرحد مرگ) می گوید: «انسان تلفیق یا سنتزی است از درون، بیرون – دهن، عین – ایده آل، واقعی. هرگاه یکی از آن ها به دیگری غلبه پیدا کند، نوعی بیماری بروز می کند.» اگر ابراهیم اسحاق را قربانی کند، نه با این فرض که خدا اسحاق را در همین دنیا به او بازگرداند، مثل زمانی است که رقاص بالا پریده و دیگر پایین نمی آید؛ یأسی که در این وضعیت نامتناهی شکل می گیرد نوعی بیماری روانی است. حرف اصلی کی یر کگارد در این کتاب این است: «فردیت مجموعه ای از متناهی و نامتناهی، درون و بیرون، ایده آل و واقعیت است.»
از دیدگاه کی یر کگارد جهش ایمانی دو گام دارد: در گام اول شهسوار ایمان تمام وجودش را در یک میل جمع می کند. (حضرت ابراهیم تمام میلش را در عشق به فرزندش جمع کرده است؛ پس تمام وجود ابراهیم شده اسحاق.) گام دوم مرحله ی ترک نامتناهی است؛ یعنی می تواند به آن میل شمشیر بکشد. اما حضرت ابراهیم به معاد ایمان دارد و باور دارد خداوند در همین دنیا اسحاق را به او برمی گرداند.
اکبری دیزگاه با ورودبه این بحث گفت: ساره باور ندارد که بتواند در هفتاد سالگی باردار شود، ولی ابراهیم به قدرت خدا ایمان دارد؛ یعنی حتی اگر قوانین علمی زیر سوال برود، به امر محال باور دارد.
شعبانی هم تاکید کرد: کی یر کگارد می گوید: «ابراهیم به وجود اسحاق شاد است؛ حتی بعد از امر نامتناهی وجوب ایمان.» او این شادی را با حضرت ایوب مقایسه می کند و معتقد است شادی ابراهیم بعد از امتحان الهی، از ایوب بیشتر است.
*خدا عذاب نمی فرستد، امتحان می کند
اکبری دیزگاه در ادامه سخنان خود با اشاره به کتاب مقدس گفت: کی یر کگارد بر خلاف کتاب مقدس که می گوید: «خداوند عذاب می فرستد.»، معتقد است خداوند امتحان می کند. بعد از کی یر کگارد افراد زیادی (از مسیحیان معتقد تا نازی ها) با استناد به ساحت سوم فلسفی او در مواجهه با (دیگری) گفتند: «من ایمان دارم، پس می توانم کافران را بکشم! این گونه به خدا نزدیک تر می شوم.» این باور از قرائت کی یر کگارد از ماجرای ایمان و کشتن (قربانی)، روی گروه های زیادی از جمله نازی ها تا استانیلیست ها و حتی داعش تأثیر گذاشته است. ظاهر ماجرا این است که کی یر کگارد به دلیل جوانی یا درگیری جدی اش با طرفداران هگل، ماجرای حضرت ابراهیم را مطرح می کند. اگر این ماجرا با دیدگاه تاریخی بررسی شود، مسئله به گونه ای دیگر است؛ در دوره ای که حضرت ابراهیم زندگی می کرد، قربانی کردن فرزند از نظر جامعه موضوع غریبی نبود. اما چرا کی یر کگارد سراغ این ماجرا نمی رود؟ به نظر من اگر کی یر کگارد در سن بالاتری این کتاب را می نوشت، نگاهش به ماجرا این گونه نبود. مرگ این فیلسوف هم به گونه ای نشان دهنده ی افراط در تمام جوانب شیوه ی زندگی او (نشستن، نوشتن، بیداری و …) است. جالب این جاست که در زمان حیات کی یر کگارد در دانمارک خبری از فلسفه نیست و رقابتی در تفکر و نگارش در این حوزه با او وجود ندارد، اما او معتقد است چون پدرش در جوانی مرتکب گناهی شده (به خدا دشنام داده)، فرزندانش بیشتر از سی و چهار سال عمر نمی کنند. به همین خاطر کی یر کگارد با عجله کتاب های مهمش را می نویسد. بعد از سی و چهار سالگی، (بیماری تا سرحد مرگ) را می نویسد و معتقد است: «نوشتن، نوعی بیماری است. انقدر می نویسم تا بمیرم.»
*ایمان مستلزم تاریخ است
شعبانی در ادامه افزود: کی یر کگارد معتقد است: «عصر ما به خوبی امر شر را درک کرده است و مردم معتقدند از خلال امر شر می توان به فردیت رسید.» همچنین می گوید: «ایمان هم مستلزم، هم نیازمند زمان است؛ به این معنا که هیچ کس حق ندارد از حضرت ابراهیم پیروی کند. بلکه پدیده ی ایمان ابراهیمی در قالب حوادث روزمره برای ما اتفاق می افتد.» قرار نیست همیشه به شکل کشتن یا قربانی کردن باشد، مثلا در مورد خود کی یر کگارد این پدیده در قالب نامزدی اش با رژین اولسن اتفاق می افتد. ژان وال می گوید: «کل مسئله ی ایمان این است که آیا من قادرم طراوت و تازگی لحظه ی آغاز را تکرار کنم؟» کی یر کگارد هم با استناد به این جمله از خود می پرسد: «آیا ده سال دیگر من می توانم لحظه ای را که عاشق این زن شدم، دوباره تجربه کنم؟» جوابش ساده است. می گوید: «من ایمان ندارم، پس ازدواج نمی کنم.» و جایی دیگر می گوید: «من با این که ایمان نداشتم، توانستم تا حدودی این پدیده را درک و تفسیر کنم.» در مقابل، پدیده ی داعش را در نظر بگیرید: اولیور روآ می گوید: «پدیده ی سلفی گری (دین و الهیات) و (دین و تاریخ) را از هم جدا می کند.» در حالی که کی یر کگارد معتقد بود: «ایمان مستلزم زمان (تاریخ) است.» یعنی اگر قرار است من تجربه ی ایمانی داشته باشم، باید آن را در تجربه ی تاریخی ببینم؛ مثلا در پدیده های زندگی خصوصی و شخصی ام. اما داعش با داخل پرانتز قرار دادن تاریخ هزار و چهارصد ساله، برگردد به تجربه ی سلفیان.
اکبری دیزگاه هم در واکنش به این بث گفت: داعش و گروهک های تندروی دیگر معتقدند به خاطر عشق به خدا و رفتن به بهشت، آدم هایی را می کشند که از آنها نفرت دارند، در حالی که کی یر کگارد معتقد بود: «حضرت ابراهیم عاشق اسحاق بود.»
*روایت کی یر کگاردی از شخصیت ژان والژان
سمیعی در ادامه بحث خاطرنشان کرد: در قرآن، خداوند به حضرت محمد (ص) می فرماید: «ان قدر برای این مردم زحمت می کشی که جان عزیزت را در این راه می دهی.» هر پیامبر در دوره ی خودش، محل اتصال امر نامتناهی و متناهی است. هر پیامبر در خدمت به امت خودش، ایمانش را آزمایش می کند. حضرت ابراهیم بعد از شکستن بت ها، مردم خودش را از دست می دهد ولی دوباره می تواند مردم را به دست بیاورد. اساسا طرح ایمان (اتصال متناهی به نامتناهی) طرح بنا کردن زندگی از نو به شکلی ایثارگرایانه است. ما زندگی مان را محاسبه می کنیم. از نیمه ی دوم قرن بیستم، در فلسفه های علمی (به خصوص نظریه های فوکو و کانت) ناهم مقیاسی مسئله ی مهمی محسوب می شود. اگر با این درک جدید از مسئله ی (ناهم مقیاسی) سراغ کتاب (ترس و لرز) برویم، قرائت متفاوتی از ایمان خواهیم داشت: «دیگری همان کسی است که با پرداختن به آن، تفرد را به دست می آوریم.»
برای مثال شخصیت (ژان والژان) را در (بینوایان) ویکتور هوگو در نظر بگیرید: انگار ویکتور هوگو با طرحی کی یرکگاردی به مسئله ی ایمان، روایت سیر و سلوک ایمان شخصیت ژان والژان را نوشته است. ژان والژان در مراحل مختلف، اسامی متفاوتی هم برای خودش دارد. شخصیت (ژاور) در رمان نماد (اخلاق و قانون) است. ژاور در یک بحران اخلاقی گیر کرده: اگر ژان والژانی را که جانش را نجات داده، دستگیر کند، به قانون اخلاقی خودش پشت کرده و اگر او را دستگیر نکند به قانون اخلاقی شغل و وظیفه اش به عنوان پلیس. به همین خاطر در فصل آخر برای نشان دادن پیروزی ایمان بر اخلاق، ژاور خودش را می کشد. زمانی که ژان والژان از زندان فرار می کند، ان قدر شرور است که می خواهد تنها کسی را که به او پناه داده (کشیش) را بکشد و اموالش را بدزدد. اما از کشتن کشیش منصرف می شود و فقط بشقاب های نقره را می دزدد. پلیس او را به همراه مال دزدی دستگیر می کند و نزد کشیش برمی گرداند. کشیش به آن ها می گوید: «من خودم بشقاب ها را به او هدیه دادم. این شمعدان ها را هم جا گذاشت.» بعد از رفتن پلیس ها، کشیش به ژان والژان می گوید: «من با این شمعدان ها تو را از شیطان خریدم و به خدا فروختم.» البته ژان والژان هنوز متحول نمی شود، چون سکه ی آن پسربچه را هم می دزدد. بعد از رسیدن به یک دوراهی، در باغ مادلن کار می کند و شهر را می سازد. در شخصیت ژان والژان همه چیز حل شده است، تا جایی که حتی خودش را هم فدا می کند. عمدا مسئله ی نجات ماریوس را پنهان می کند و کوزت را از دست می دهد. اما در نهایت متوجه می شود با از دست دادن نامتناهی (دیگری که این جا کوزت است) زندگی را به دست آورده است؛ در واقع دیگری را از نو بنا می کند.
*دیگری دینی با عشق آگاپه ای
شعبانی در خاتمه گفت: طرح کی یر کگارد در (ترس و لرز) طرح شکست خورده ای است. بعد از این کتاب، سعی می کند در کتاب (آثار یا اعمال عشق) این طرح را با اشاره به مفهوم همسایگی در کتاب مقدس بازسازی کند که به تعبیر منتقدین، نسبت به (ترس و لرز) طرح موفق تری است. در این طرح، عشق مسیحی به واسطه ی خدا وجود دارد. لویناس می گوید: «چهره ی دیگری، تجلی خداست.» یعنی وقتی من به چهره ی شما نگاه می کنم، خدا را می بینم. در اندیشه ی کی یر کگارد برعکس است: «من فقط خدا را می بینم و به واسطه ی خدا چهره ی دیگری را.» پس برای کی یر کگارد (دیگری) مهم است؛ اما (دیگری مسیحی).ما در تاریخ یونان سه نوع عشق داریم: ۱) عشق اروتیک، ۲) عشق فیلیایی و ۳) عشق آگاپه ای. در عشق (اروس) رابطه ی من با دیگری به واسطه ی شور جسمی است. در عشق فیلیایی، هم نوع (انسان) برای من مهم است و کی یر کگارد هم به آن اشاره می کند. در عشق آگاپه ای –که مهم ترین تجلی عشق در مسیحیت است- همه ی عشق ها، عشق به موجود برتر هستند. یعنی من به واسطه ی خدا، عاشق دیگری هستم. طرح پخته ی کی یر کگارد از دیگری این جاست؛ یعنی دیگری دینی با عشق آگاپه ای.در پایان می خواهم سؤالی مطرح کنم: «آیا من می خواهم دیگری لویناس باشم.» با کمال میل. «آیا می خواهم دیگری هوسر باشم؟» تا حدی. «آیا می خواهم دیگری کی یر کگارد باشم؟» نه. مطلقا. درست است که کی یر کگارد سعی می کند مفهوم (دیگری) با به واسطه ی آگاپه نجات دهد، اما در مقایسه به نگاه های پخته تری مانند لویناس، می بینیم که نگاه کی یر کگارد به دیگری، نگاهی تقلیل گراست. او (دیگری) را به فرم تقلیل می دهد. از طرفی سرانجام ماجرای نگاه آگاپه ای به دیگری –براساس نظریه ی ماکس شلر- کین توزی است.
*قرآن؛ عصاره ای است از کتاب های مقدس
اکبری دیزگاه درخاتمه گفت: به نظر من اگر کی یر کگارد با قرآن آشنا بود، خیلی بهتر می توانست مسائل را تفهیم و حل کند. در قرآن اشارات زیادی به (فردیت) شده، در عین حال در ماجرای کشته شدن نوجوانی به دست خضر، به علمی که خداوند به بشر داده و در ماجرای حضرت موسی، به مواجهه با خداوند ارجاعاتی داده است. از آن جایی که قرآن عصاره ای است از ترکیب و تفسیر کتاب های مقدس قبل از آن، پروژه ی کی یر کگارد با استناد به آن خیلی موجه تر و بی اشکال تر می شد. کی یر کگارد مدام در کتاب هایش تکرار می کند: «گفت، کرد. کرد، گفت.» یعنی به هرچه می گفت عمل می کرد و عملش بر طبق گفته هایش بود. قرآن دقیقا مصداق همین جمله است.
AI Chatbot
💬 Hi! Want to know more about “اگر کی یر کگارد با قرآن آشنا بود مسائلش بهتر حل می شد”? I’m here to guide you.