ایسنا/خراسان رضوی ورود بقولات علوفه ای از جمله «خلر» در چرخه تناوب زراعی، علاوه بر مزایای کنترل فرسایش خاک، تثبیت بیولوژیکی نیتروژن، افزایش مواد آلی و کنترل علف های هرز و استفاده از کود سبز حاصل از این گیاه موجب افزایش بهره وری محصولات و گیاهان در کشت بعدی می شود.

کشت مخلوط، به کشت و پرورش همزمان دو یا چند محصول زراعی بدون در نظرگرفتن آرایش ردیفی مجزا اطلاق می شود. بذرهای گیاهان در این روش می توانند به صورت مجزا یا مخلوط کاشته شوند. در این نظام کشت، رشد محصولات با یکدیگر انجام و برداشت نیز به طور همزمان صورت می گیرد.

کشت مخلوط درهم بقولات و غلات روشی متداول در کشاورزی سنتی کشورهای در حال توسعه به شمار می آید. افزایش بهره وری و استفاده مطلوب از منابع در دسترس (زمین، کار، زمان، آب و عناصر غذایی)، افزایش کارایی زمین، تولید علوفه با کیفیت، پایداری عملکرد و کاهش خسارات آفات و علف های هرز از مزایای کشت این نوع کشت است. از گیاهان خانواده بقولات که کشت مخلوط آن با علوفه غلات تاثیر بسزایی بر عملکرد سیستم زراعی دارد از خلر (L. Lathyrus sativus) می توان نام برد.

خلر یا سنگینک با نام علمی ( L. Lathyrus sativus) گیاهی یک ساله، خزنده و متعلق به خانواده بقولات (لگومینوز) است. خلر سیستم راست ریشه ای قوی و توسعه یافته ای دارد. گل در این گیاه می تواند به رنگ های آبی، قرمز، صورتی، سفید یا ترکیبات مختلفی از این رنگ ها دیده شود. گل های سفید معمولا در مدیترانه و گل های آبی در جنوب شرق آسیا یافت می شوند. در هندوستان، نپال، پاکستان، اغلب گل ها آبی رنگ و تا حدودی گل های قرمز یافت می شود. در بنگلادش علاوه بر این موارد می توان گیاهانی با گل های صورتی نیز مشاهده کرد. در فرانسه خلر با گل های سفید و آبی نیز دیده می شود.

جنس Lathyrus گسترش زیادی داشته و دارای ۱۶۰ گونه و ۴۵ زیر گونه است که در ۱۳ بخش جای گرفته اند. گونه های بخش Lathyrus به صورت یکساله و چند ساله است. از نظر قدمت و تکامل فرم های سنگینک تصور بر این است که فرم های دارای گل آبی و بذرهای خالدار و کوچک، قدیمی تر و ابتدایی تر باشند. توسعه فرم هایی با برگ های بزرگتر، ممکن است در نتیجه گزینش برای تیپ های علوفه ای صورت گرفته باشد.

دانه خلر به عنوان یکی از اجزاء مهم خانواده بقولات (لگومینوز) در بخش وسیعی از هند و اتیوپی به منظور استفاده در تغذیه انسان مصرف می شوند. استفاده از این گیاه خصوصا پس از اصلاح ژنتیک بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. در میان کشورهای جهان، هندوستان بیشترین سطح زیر کشت این گیاه را به خود اختصاص داده است. دانه خلر معمولا ارزانتر از دیگر حبوبات است، اما گزارش شده است که مصرف طولانی مدت این دانه موجب بروز نوعی بیماری عصبی بنام لاتیریسم در انسان می شود و این بیماری در میان جمعیت های فقیر دنیا شیوع بیشتری دارد.

این گیاه در مقایسه با شبدر، یونجه، اسپرس و سایر گیاهان علوفه ای ارزش غذایی یکسانی داشته و پروتئین آن ها با توجه به مرحله ای از رشد که برداشت می شوند بین ۱۲ تا ۲۰ درصد متغیر است. به جهت اهمیتی که این گیاهان در میان گیاهان علوفه ای از نظر تغذیه دام، کاشت در اراضی کم بازده، مقاومت به سرما، کم آبی و همچنین نقشی که در حاصلخیزی خاک دارند، به صورت چند منظوره مورد استفاده قرار می گیرند. از این گیاه فقط یک نوع در ایران برای تهیه دانه و علوفه کشت می شود ولی در آمریکا انواع خلر را مخلوط با یولاف برای تهیه علوفه کشت می نمایند.

مطالعات نشان داده است، گیاه خلر سازگاری خوبی با شرایط آب و هوایی گرم و خشک دارد و در مناطقی که کشت برخی گیاهان به سختی صورت می گیرد، می توان این گیاه را به راحتی کشت نمود. گیاه خلر در استان های همدان، کرمانشاه، چهارمحال بختاری و همچنین در نواحی شمالی و جنوبی ایران کشت می شود. ترکیب شیمیایی دانه خلر در دامنه ۲۶-۳۶ درصد پروتئین خام، ۴٫۵ تا ۷٫۵ فیبر خام ۴۸-۵۲ درصد نشاسته، ۲٫۹ تا ۴٫۶ درصد خاکستر ۰٫۵ تا ۰٫۸ درصد چربی در نمونه هوازی خشک گزارش شده است. دانه خلر از نظر لیزین، کلسیم و ویتامین ها نسبت به سایر گیاهان خانواده بقولات غنی تر است اما مقدار اسید آمینه های گوگردار آن کمتر است که با توجه به سطح پروتئین بالای آن می توان از آن به مقدار محدودی در جیره طیور و دام استفاده نمود زیرا که این گیاه دارای مقادیری مواد ضد تغذیه ای برای دام و طیور است.

ورود بقولات علوفه ای از جمله خلر در چرخه تناوب زراعی، علاوه بر مزایای کنترل فرسایش خاک، تثبیت بیولوژیکی نیتروژن، افزایش مواد آلی و کنترل علف های هرز و استفاده از کود سبز حاصل از این گیاه موجب افزایش بهره وری محصولات و گیاهان در کشت بعدی می شود.

در پژوهشی در ایران آورده شده: «قابلیت جذب آب، روغن و همچنین ظرفیت امولسیون کنندگی ایزوله پروتئین شنبلیله، نخود، خلر و باقلا را باهم مقایسه شده و مشخص شده که این ترکیبات از قابلیت جذب آب و ظرفیت امولسیون کنندگی بالایی برخوردار هستند. بر اساس همین ویژگی است که آرد پودری دانه گیاه خلر در مناطقی از ایران مانند کرمان جهت تهیه نان ترکیبی بکار می رود».

از آنجایی که بهبود حاصلخیزی و کنترل فرسایش خاک،کاهش خسارت آفات، بیماری ها و علف های هرز، تثبیت عملکرد در شرایط نامطلوب، افزایش کارایی استفاده از منابع محیطی و ایجاد تنوع و ثبات در اکوسیستم زراعی از اهداف عمده کشاورزی در سال های اخیر است، توجه به گیاهانی که تاثیر به سزایی در بهبود ویژگی های سیستم زراعی دارند ضروری به نظر می رسد. از آنجایی که سنگینک یکی از این گیاهان بوده که تاکنون به طور گسترده در ایران مورد اصلاح قرار نگرفته است و از طرفی در کشور، توده های بومی زیادی از این گیاه وجود دارد که تا به حال بررسی چندانی روی آن ها صورت نگرفته مطالعه هر چه بیشتر آن ضرورت دارد.

منابع:

*بیات،ع. (۱۳۸۸). «اثر سطوح مختلف دانه خلر خام و عمل آوری شده به همراه یا بدون آنزیم بر قابلیت هضم، عملکرد رشد، مورفولوژی روده باریک و متابولیت های خون جوجه های گوشتی».

*سهرابی، م.ا و دیگران. (۱۳۹۶). «ارزیابی تنوع ژنتیکی ژنوتیپ های خلر با استفاده از نشانگرهای نیمه تصادفی ISJ». مجله علمی پژوهشی بیوتکنولوژی کشاورزی. شماره ۲- صص: ۹۵-۸۳

*حقانی نیا ،م و دیگران. (۱۳۹۷). «ارزیابی عملکرد، کیفیت علوفه و سودمندی کشت مخلوط جو (.Hordeum vulgare L) و خلر (.Lathyrus sativus L) با کاربرد مایکوریزا». نشریه دانش کشاورزی و تولید پایدار. شماره ۲۸.صص: ۲۴۲-۲۲۱.

*خردمند،س. (۱۳۹۰). «بررسی اثر تراکم و نسبت های کاشت بر عملکرد کمی و کیفی دانه و علوفه در کشت مخلوط جو خلر». پایان نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه بیرجند. صص: ۱۱۱-۱.

*صحاف، ا.س و دیگران. (۱۳۹۷). «اثر استفاده از دانه خلر خام یا اتوکالو شده در جیره مرغ های تخم گذار بر عملکرد و کیفیت تخم مرغ». فصلنامه علمی پژوهشی تولیدات دامی. شماره ۱- صص: ۱۴۳-۱۳۱.

*صففا،ز و دیگران. (۱۳۹۵). «بررسی تاثیر افزودن آرد سنگینک ( latirus sativus ) بر ویژگی های حسی، فیزیکی و شیمیایی و بیاتی نان بربری». فصلنامه علوم و صنایع غذایی. شماره: ۵۱.صص: ۲۲۴-۲۱۳.

انتهای پیام