پرسش :

امام صادق(علیه السلام) در روایت معروف «توحید مفضل» چگونه اسرار خلقت «گیاهان» را تبیین می فرماید؟

پاسخ اجمالی:

در حدیث «توحید مفضل» از امام صادق(ع)، شگفتی های زیادی از خلقت گیاهان مورد اشاره قرار گرفته؛ مانند میوه ها برای غذای انسان، و گاه برای حیوانات، هیزم برای آتش افروزی، و اینکه لذتی که از مشاهده مناظر زیبا و با طراوت گیاهان می بریم با هیچ منظره ای در جهان برابری نمی کند. همچنین پدید آمدن یکصد دانه از یک دانه، حفاظ ها و غلاف هایی که دانه های خوراکی را از آفات محیط و پرندگان محافظت می کنند، ریشه های گیاهان که برای تامین آب و مواد غذایی در زمین نفوذ می کنند و … که همه اینها به اراده و امر پروردگار و نشانه عظمت اوست.

پاسخ تفصیلی:

در حدیث «توحید مفضل» از امام صادق(علیه السلام) چنین می خوانیم، که فرمود: «ای مفضل! اندیشه کن درباره این گیاهان و انواع منافع آنها. میوه ها برای غذای انسان، و گاه برای حیوانات و هیزم برای آتش افروزی، چوب برای انوع فرآورده های چوبی و پوست و برگ و ریشه و انواع صمغ ها هر کدام منافعی در بر دارد؛ و اگر اینها نبودند چه مشکلات فراوانی در زندگی ما پیدا می شد؟ و از این گذشته لذتی که از مشاهده مناظر زیبا و با طراوت آنها می بریم با هیچ منظره ای در جهان برابری نمی کند!
ای مفضل! بیندیش چگونه گاهی از یک دانه صد دانه یا کمتر و بیشتر به وجود می آید؛ در حالی که ممکن بود از یک دانه تنها یک دانه بروید؟! این نیست مگر برای اینکه انسان ها در وسعت باشند و بتوانند غذای خود را تا سال آینده تأمین کنند. درست بیندیش این دانه های غذائی مانند عدس و ماش و باقلا چگونه در پوسته ها و کیسه های مخصوصی از آفات محافظت می شود؟ درست همانگونه که جنین در «مشیمه» حفظ می گردد؛ و خوشه های گندم و مانند آن را بنگر که علاوه بر این، بر سر هر خوشه رشته های درازی همچون نیزه ها است، تا از حملات پرندگان در امان باشد! … درست در آفرینش درختان و نباتات بیندیش، اینها نیازمند به غذا هستند در حالی که قادر بر حرکت نیستند! لذا ریشه های آنها در اعماق زمین فرو رفته تا مواد غذائی را به تمام گیاه برساند. این ریشه ها مواد غذائی را از زمین می مکند، همانگونه که حیوانات شیرخوار پستان مادر را. آیا نمی بینی که رشته های ریشه ها مانند طناب های خیمه به هر طرف از زمین دویده تا قامت بلند درخت را سر پا نگهدارد؟ و اگر اینها نبودند چگونه ممکن بود نخل با آن قامت طولانی و شاخه های پهن و بزرگ در برابر تند بادها به سر پا ایستد؟!
ای مفضل! درست در آفرینش برگ ها بیندیش؛ رشته های ظریف و نازکی شبیه رگ ها در تمام آن می بینی، بعضی ضخیم و طولانی تر و بعضی فوق العاده ظریف اند، اگر انسانی می خواست یکی از آنها را با آن ظرافت ببافد در یکسال قادر نبود، و ابزار و وسائل زیادی لازم داشت، ولی در چند روز بهار آنقدر برگ بر درختان ظاهر می شود که بیابان ها و کوه ها و مناطق مختلف زمین را پر می کند؛ و همه اینها به اراده نافذ پروردگار و امر مطاع او در سراسر جهان است».
سپس امام(علیه السلام) در ادامه این سخن به شگفتی های میوه ها و هسته ها، و مرگ و حیات گیاهان در هر سال، و تلقیح و بارور شدن قسمت های ماده از طریق آمیزش با قسمت های نر، و همچنین دارو های شفابخشی که از انواع گیاهان گرفته می شود، و دانه ها و گیاهانی که هر کدام غذای یکی از حیوانات محسوب می گردد، اشاره فرموده؛ و پیرامون هر کدام شرح جالبی بیان می کند که ذکر همه آنها در این مختصر نمی گنجد و علاقه مندان می توانند به حدیث طولانی فوق مراجعه کنند.(1)
این بحث دامنه دار را ناچاریم در اینجا جمع کنیم؛ و آن را با چند شعر ناب توحیدی پایان دهیم که اگر عنان قلم رها گردد باید کتاب ها در این زمینه نگاشت.
آفرینش همه تنبیه خداوند دل است * * * دل ندارد که ندارد به خداوند اقرار
کوه و دریا و درختان همه در تسبیح اند * * * نه همه مستمعی فهم کند این اسرار!
عقل حیران شود از خوشه زرین عنب * * * فهم عاجز شود از حقه یاقوت انار
بندهای رطب از نخل فرو آویزند * * * نخل بندان قضا و قدر شیرین کار!
تا نه تاریک بود سایه انبوه درخت * * * زیر هر برگ چراغی بنهد از گل نار
ژاله بر لاله فرود آمده نزدیک سحر * * * راست چون عارض گلبوی عرق کرده یار!
گو نظر بازکن و خلقت نارنج ببین * * * ای که باور نکنی «فی الشجر الاخضر نار»
پاک و بی عیب خدائی که به تقدیر عزیز * * * ماه و خورشید مسخر کند و لیل و نهار. (2)،(3)

مطالب مرتبط:

• اسرار خلقت «گیاهان» در بیان امام صادق(ع)؟!




• برکات و فوائد «گیاهان» برای انسان؟!




• آفرینش گیاهان و آفریدگاری دانا




• منظور از «زوجیّت» گیاهان؟!




• معنای واژه «ثَمَر»

https://makarem.ir/maaref/l/0411696