به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، یکی از اعیاد بزرگ مسلمانان عید قربان است که در آن حاجیان به پاس زیارت خانه خدا موظف هستند که قربانی انجام دهند و به دیگر مسلمانان نیز توصیه شده که حتی با قرض کردن در این کار شریک شوند به عنوان نمونه رسول خدا صلی الله علیه وآله در پاسخ سؤال فردی که پرسید: یا رسول الله! عید أضحی فرا می رسد و من بهای قربانی ندارم؛ پس آیا اجازه دارم قرض بگیرم و قربانی کنم؟ حضرت فرمود: قرض بگیر و قربانی کن؛ زیرا آن قرضی است ادا شدنی (یعنی این قرض را خداوند سبحان ادا می کند چون در جهت رضای اوست)[۱].

اهمیت قربانی آن زمانی بیشتر مشخص می شود که خدای متعال آن را در کنار کعبه که نماد توحید است قرار داده و از آن به عنوان قوام دهنده جامعه یاد می کند و می فرماید: «جعل الله الکعبة البیت الحرام قیاما للناس والشهر الحرام والهدی والقلائد[مائده/۹۷] خدا، [زیارت] کعبه، آن خانه با حرمت، و ماه های حرام، و قربانی های بی نشان، و قربانی های نشان دار را وسیله قوام و برپایی مردم قرار داد.»

آیات قرآن حکایت از این دارد که اولین قربانی توسط فرزندان حضرت آدم سلام الله علیه انجام شد آنچنان که خدای متعال در مورد آن می فرماید: «واتل علیهم نبأ ابنی آدم بالحق إذ قربا قربانا فتقبل من أحدهما ولم یتقبل من الآخر[مائده/۲۷] و داستان دو پسر آدم را به درستی بر ایشان بخوان، هنگامی که [هر یک از آن دو،] قربانی ای پیش داشتند. پس، از یکی از آن دو پذیرفته شد و از دیگری پذیرفته نشد.» و بعد از آن در دیگر امت ها جریان پیدا کرد آنچنان که قرآن مجید به این موضوع اشاره کرده و می فرماید: «ولکل أمة جعلنا منسکا لیذکروا اسم الله علی ما رزقهم من بهیمة الأنعام[حج/۳۴] برای هر امتی قربانگاهی قرار دادیم، تا نام خدا را (به هنگام قربانی) بر چهارپایانی که به آنان روزی داده ایم ببرند.» اما آنچه که سبب شد که عید قربان به عنوان یک مراسم ویژه در مراسم حج مسلمانان نمود پیدا کند موضوع قربانی کردن حضرت اسماعیل توسط حضرت ابراهیم سلام الله علیهما است.

خدای متعال در آیات ۱۰۲ تا ۱۰۶ سوره صافات به بخشی از زندگی حضرت ابراهیم علیه السلام اشاره کرده و از آن به عنوان یک آزمایش آشکار یاد می کند و می فرماید:«فلما بلغ معه السعی قال یا بنی إنی أری فی المنام أنی أذبحک فانظر ماذا تری قال یا أبت افعل ما تؤمر ستجدنی إن شاء الله من الصابرین*فلما أسلما وتله للجبین*ونادیناه أن یا إبراهیم*قد صدقت الرؤیا إنا کذلک نجزی المحسنین*إن هذا لهو البلاء المبین [صافات/۱۰۲-۱۰۵]هنگامی که با او به مقام سعی و کوشش رسید، گفت: «پسرم! من در خواب دیدم که تو را ذبح می کنم، نظر تو چیست؟» گفت «پدرم! هر چه دستور داری اجرا کن، به خواست خدا مرا از صابران خواهی یافت!»* چون هر دو تسلیم شدند و او را به پیشانی افکند،*او را ندا دادیم که: «ای ابراهیم!* آن رؤیا را تحقق بخشیدی (و به مأموریت خود عمل کردی)!» ما اینگونه، نیکوکاران را جزا می دهیم!* این مسلما همان امتحان آشکار است!»

در این ماجرا حضرت ابراهیم علیه السلام موظف می شود که فرزند خویش را در راه خدای متعال قربانی کند، این قربانی کردن حضرت اسماعیل سلام الله علیه نماد رفع تعلق حضرت ابراهیم خلیل نسبت به تمام ماسوی الله است و نمودی از تسلیم بودن محض آن حضرت در مقابل خدای متعال است، از این رو تمام افرادی که در مراسم توحیدی حج حضور داشته اند موظف هستند در روز دهم ذی الحجه، اقدام به قربانی کنند.

در حقیقت مراسم قربانی، آموزه ای است که نشان می دهد که یک فرد موحد باید همه دارایی ها و امکاناتش را به عنوان یک امانت الهی در راه خدای متعال هزینه کند، قربانی کردن نمادی از قطع دلبستگی و وابستگی ها و جلوه ای از ایثار مال و جان در راه محبوب واقعی و رضای خداوند متعال است؛ البته آنچه که از قربانی کردن و رسیدن به مقام قرب الهی به وسیله ذبح گوسفند، لحاظ شده قطع علقه های روحی و مالی است که باعث تقوای قلب و طهارت نفس می شود و انسانی که توانست از تعلقات خود را برهاند می تواند در وادی خدمت به جامعه قدم بگذارد و جامعه را صلاح و آبادانی بکشاند به همین خاطر است که در آیه قرآن از قربانی به عنوان قوام دهنده زندگی انسان یاد شده است.

با نگاهی دیگر می توان اینگونه گفت که ذبح قربانی نمادی از ذبح هواهای نفسانی در پیشگاه خدای متعال است، آنچنان که امام صادق علیه السلام در این زمینه می فرماید: «هنگام قربانی، گلوی هوای نفس و طمع را قطع کن»[۲]، حکیم متاله رفیعی قزوینی، در بیانی شیوا به تببین این موضوع پرداخته و می فرماید: «قربانی در روز عید، صورتی دارد و باطنی؛ صورت آن کشتن حیوانی با صفات و ویژگی های خاصی است و باطن آن، کشتن نفس حیوانی است؛ زیرا انسان در مرتبه نفس حیوانی، با حیوان فرقی ندارد قربانی روز عید، اشاره به ذبح نفس حیوانی است، نه عقلانی.

اگر اسماعیل علیه السلام ذبح می شد، لازم می آمد انسان قربانی شود؛ اما آنچه باید در سیر و سلوک محو شود، مقام حیوانیت است، نه مقام عقلانیت؛ زیرا مانعی در ساحت مقدس عقل، وجود ندارد؛ اما در قوه حیوانی مانع سیر إلی الله زیاد است. در فقه مسأله ای مطرح است که اگر حاجی قربانی نداشته باشد، باید ده روز روزه بگیرد (سه روز در حج و هفت روز پس از رسیدن به وطن). خود این اشاره است به اینکه اگر قدرت محو کردن جنبه حیوانیت خود را ندارید؛ پس دست کم با روزه گرفتن، مقام حیوانی را تضعیف و ناتوان کنید. همان گونه که قوای عقلانی خود را قوی و نیرومند می کنید، نفس های خود را بکشید که فرمود: «فاقتلوا انفسکم». مقام حیوانی را بکشید، نه روح و عقل را. تویی که نمی توانی حیوانیت خود را بکشی، به جای آن حیوانیت که در وجود تو است، حیوان دیگری را بکش که حکایت این معنا را بکند در منا توجه به این معنا داشته باش که اگر حیوانیت خود را می یافتیم، آن را سر می بریدیم و می کشتیم؛ حالا این حیوان را به جای او می کشم.»[۳]

در آیات و روایات، هدف دیگری نیز برای قربانی بیان شده است و آن کمک به نیازمندان جامعه است، که خدای متعال در این زمینه می فرماید: «والبدن جعلناها لکم من شعائر الله لکم فیها خیر فاذکروا اسم الله علیها صواف فإذا وجبت جنوبها فکلوا منها وأطعموا القانع والمعتر کذلک سخرناها لکم لعلکم تشکرون[حج/۳۶] و شترهای چاق و فربه را (در مراسم حج) برای شما از شعائر الهی قرار دادیم؛ در آنها برای شما خیر و برکت است؛ نام خدا را (هنگام قربانی کردن) در حالی که به صف ایستاده اند بر آنها ببرید؛ و هنگامی که پهلوهایشان آرام گرفت (و جان دادند)، از گوشت آنها بخورید، و مستمندان قانع و فقیران را نیز از آن اطعام کنید! این گونه ما آنها را مسخرتان ساختیم، تا شکر خدا را بجا آورید.» و یا در حدیثی رسول خدا صلی الله علیه وآله می فرماید: «خداوند قربانی را مقرر و واجب کرده تا بینوایان و مسکینان از گوشت شان استفاده کنند و سیر شوند؛ پس آنها را اطعام کنید.»[۴]

البته قربانی کردن در اسلام فلسفه های مختلف دیگری نیز دارد که پرداختن به آنها نیازمند وقت و نوشتار طولانی تری است که از اهداف این نوشتار خارج است، اما با توجه به این دو نکته ای که بیان شد به خوبی می توان نگاه جامعه اسلام را به این موضوع مشاهده کرد.

* حجت الاسلام محمدعلی کمالی نسب استاد حوزه علمیه قم



پی نوشت:

[۱]. بحار الأنوار،علامه مجلسی، دار إحیاء التراث العربی،بیروت، ج۹۶، ص: ۲۹۷

[۲]. شرح مصباح الشریعة، شهید ثانی، ترجمه عبد الرزاق گیلانی، پیام حق، ص: ۱۶۴

[۳]. پیش درآمدی بر فرهنگ نامه اسرار و معارف حج، حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تهران: مشعر، ١٣٨٧، ج۱،ص۲۶۸،به نقل از اسرار و معارف حج، ابوالحسن رفیعی قزوینی، ص۴۰_ ۴۱.

[۴]. بحار الأنوار؛ ج۹۶ ؛ ص۲۹۶.

انتهای پیام/