به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، سیدمحمود جوادی، پژوهشگر به مناسبت فرارسیدن سالروز شهادت امیرالمؤمنین، امام علی (ع)، در یادداشتی که برای انتشار در اختیار خبرگزاری تسنیم قرار داده، نوشته است:

دنیا با همه زیبایی ها و زشتی هایش و اشکال مختلف تضادهایی که در آن وجود دارد، از دید دنیاپرستان دار بقا و از دید مومنان و زاهدان سرای ابتلا و فنا بوده و هست. دنیایی که از روز قدم نهادن حضرت آدم علیه السلام در آن تا امروز شاهد آمد و رفت انبیاء، صالحان، پادشاهان، ستمگران، دانشمندان، خوبان، مجرمان و … و … است، به مانند مائده ای است که برای مدت کوتاهی برای ما گسترانده شده تا از نعمت های مادی و معنوی آن به اندازه میل و ظرفیت خود بهره مند شویم و سپس از آن عبور کنیم.

این عروس هزار داماد از دیرباز تا کنون نزد دنیاپرستان عشرتگاهی برای کامیابی ها و تجربه کردن لذت های فراوان و بی پایان بوده است و برای زاهدان کاشانه ای تنگ و آزاردهنده که باید در آن مورد ابتلا و امتحان قرار بگیردند. دنیا، سرایی است که جستن از چنگ دام هایش دشوار و دویدن دنبال لذت ها و سراب های بی پایانش ویرانگر و بدفرجام است.

با این حال توجه کردن به دنیا نه آن قدر مذموم است که باید به طور مطلق از آن دوری جست و در آن رهبانیت پیشه کرد و نه پشت کردن به آن ممدوح است که تصور شود هدف از قرار گرفتن ما در این دنیا محروم کردن خود از نعمت های آن است، پس نباید از لذت های مشروع آن بهره مند شد.

سخنی مشهور و منسوب به امام علی علیه السلام که در آن خوب زیستن در دنیا و توجه به آخرت را به طور همزمان تشویق و ترغیب می کند، وجود دارد که می فرماید: «إعمل لدنیاک کأنک تعیش أبدا، و اعمل لآخرتک کأنک تموت غدا»؛ چنان برای دنیا کار کن که گویا جاودانه خواهی ماند و برای آخرتت چنان کار کن که انگار فردا خواهی مرد. البته مشابه این سخن در برخی متون و کتاب ها به رسول خدا (ص) و امام حسن مجتبی علیه السلام نیز نسبت داده شده است که نشان می دهد نگاه معصومین علیهم السلام به دنیا نگاهی کاملا منطقی، متعادل و یکسان است و تناقضی میان فرمایشات ایشان در این زمینه وجود ندارد.

تعریف دنیا

امام علی علیه السلام با تأسی از قرآن کریم در بخشی از نهج البلاغه آنجا که ایجاب می کند، این چنین دنیا را می ستاید: «إن الدنیا دار صدق لمن صدقها، ودار عافیة لمن فهم عنها، ودار غنی لمن تزود منها، ودار موعظة لمن اتعظ بها. مسجد أحباء الله، ومصلی ملائکة الله، ومهبط وحی الله، ومتجر أولیاء الله.اکتسبوا فیها الرحمة، وربحوا فیها الجنة» (حکمت ۱۳۱)؛ دنیا سرای صدق و راستی است برای آن کس که به راستی با آن رفتار کند و جایگاه عافیت است برای کسی که از آن چیزی بفهمد و سرای بی نیازی است برای آن کس که از آن توشه برگیرد، و محل موعظه و اندرز است برای کسی که از آن اندرز گیرد. دنیا مسجد دوستان خدا و نمازگاه فرشتگان پروردگار و محل نزول وحی الهی و تجارتخانه اولیای الهی است. آنان در دنیا رحمت خدا را به دست آورده و بهشت را سود بردند).

همان گونه که دنیا از نظر امیرالمومنین علی علیه السلام مسجد دوستان خدا و نمازگاه فرشتگان پروردگار و محل نزول وحی الهی و تجارتخانه اولیای الهی است، آن حضرت مارا از غرق شدن در امور دنیا برحذر می دارد و نسبت به معایب آن آگاه می سازد.

امام علی علیه السلام در خطبه ۸۲ نهج البلاغه در توصیف دنیا می فرماید: «ما أصف من دار أولها عناء، وآخرها فناء! فی حلالها حساب، و فی حرامها عقاب. من استغنی فیها فتن و من افتقر فیها حزن، و من ساعاها فاتته و من قعد عنها واتته، و من أبصر بها بصرته و من أبصر إلیها أعمته»؛ چگونه خانه دنیا را توصیف کنم که ابتدای آن سختی و مشقت، و پایان آن نابودی است در حلال دنیا حساب، و در حرام آن عذاب است. کسی که ثروتمند گردد فریب می خورد، و آن کس که نیازمند باشد اندوهناک است، و تلاش کننده دنیا به آن نرسد، و به رها کننده آن، روی آورد. کسی که با چشم بصیرت به آن بنگرد او را آگاهی بخشد، و آن کس که چشم به دنیا دوزد کور دلش می کند.

توصیف معایب دنیا

امام علیه السلام همچنین در آغاز فراز سوم خطبه ۸۳ یا خطبۀ غراء ضمن توصیف برخی از معایب دنیا، مردم را از آن بر حذر می دارد و می فرماید: «فإن الدنیا رنق مشربها ردغ مشرعها یونق منظرها و یوبق مخبرها، غرور حائل و ضوء آفل و ظل زائل و سناد مائل، حتی إذا أنس نافرها و اطمأن ناکرها قمصت بأرجلها و قنصت بأحبلها و أقصدت بأسهمها و أعلقت المرء أوهاق المنیة قائدة له إلی ضنک المضجع و وحشة المرجع و معاینة المحل و ثواب العمل. و کذلک الخلف بعقب السلف، لا تقلع المنیة اختراما و لا یرعوی الباقون اجتراما، یحتذون مثالا و یمضون أرسالا إلی غایة الانتهاء و صیور الفناء»؛

دنیا آبشخوری تیره است و گل آلود. ظاهرش دلفریب است و باطنش هلاک کننده. فریبی است زودگذر و فروغی است غروب کننده و سایه ای است ناپایدار و زوال یابنده و تکیه گاهی است فرو ریزنده. فریبندگی کند تا انس گیرد به او، کسی که از آن گریزان است و دل بندد به او، آنکه او را ناخوش دارد. آن گاه چموشی کند و لگد پراکند و دامهای خود بگسترد و تیرهای خود در کمان راند و آدمی را در کمند مرگ افکند و به خوابگاهی تنگ و بازگشتگاهی دهشت آورش کشد تا به عیان پاداش اعمال نیک و کیفر کردارهای بد خویش بنگرد. و این چنین اند کسانی که پس از این می آیند و جانشین گذشتگان می شوند، زیرا مرگ از هلاک کردنشان باز نایستد و بازماندگان نیز از ارتکاب گناه دست باز ندارند و از کرده پشیمان نشوند، بلکه از رفتار پیشینیان پیروی کنند و پی در پی می گذرند و می روند تا به سر منزل فنا رسند.

امام علی علیه السلام همان گونه که مردم را- طبق دستور قرآن که می فرماید: «ولا تنس نصیبک من الدنیا» (آیه۷۷ سوره قصص) - به بهره مندی در دنیا را ترغیب می کند و در عین حال آنان را از افتادن در دام آن برحذر می دارد، خود را در درجه اول به سطحی ممتاز و دست نیافتنی در زمینه زهد و دوری از زرق وبرق دنیا رسانده تا الگوی زنده ای در ساده زیستی باشد و نیز بهانه ای دست دشمنان خود ندهد تا آنها نگویند او مردم را به ساده زیستی تشویق می کند اما خود به توصیه ها و گفته های خود عمل نمی کند.

نکوهش دنیا

دنیایی که انسان را در دام خود گرفتار کند و به آرزوهای دراز بفریبد و او را از خدا جدا کند، از نظر امیر المومنین علی علیه السلام غیر قابل قبول و مطرود است و در باره اش در بخشی از نامه ی شماره ۴۵ نهج البلاغه چنین می فرماید: إلیک عنی یا دنیا، فحبلک علی غاربک، قد انسللت من مخالبک و أفلت من حبائلک و اجتنبت الذهاب فی مداحضک؛ (ای دنیا از من دور شو! زیرا من زمام تو را به گردنت انداخته، خود را از چنگ تو بیرون کشیده و از دام هایت گریخته و از گام نهادن در لغزش گاه های تو دوری گزیده ام.)

امیر مؤمنان در نهج البلاغه در باب نکوهش دنیا، بسیار زیبا و بلیغ و هنرمندانه سخن می گوید؛ زیرا مردم ۲۳ سال پس از وفات پیغمبر، شدیدا گرفتار و اسیر زرق و برق دنیا شده بودند، و این دست گره گشا سعی می‌کند گرههای این کمند را از دست و پای آن ها بازکند. در واقع امیر مؤمنان علیه السلام که به عنوان پیشوای آزادگان خود را از بند اسارت دنیا رهانیده و در طول زندگی خود پیوسته آن را خوار و حقیر شمرده، در واقع کاملا دنیا را طرد کرده و به روشنی بیان می کند که او را به این دنیا نیازی نیست و فریب کاری های دنیا در او تأثیری ندارد؛ زیرا آن را سه طلاقه کرده است: «یا دنیا یا دنیا إلیک عنی أ بی تعرضت أم إلی تشوقت لا حان حینک هیهات غری غیری لا حاجة لی فیک قد طلقتک ثلاثا لا رجعة فیها». در واقع این تعبیر پیشوای پارسایان، علی علیه السلام بیانگر ترک کامل دنیای مذموم و کنایه از نهایت نکوهیدگی و زشتی آن است.

امام علی(ع) می فرمایند: به دنیا به دید بی اعتنایی که بی میل به آن هستید نگاه کنید زیرا به خدا سوگند به زودی ساکنان زمین نقل مکان می کنند و آنان که با خوش گذرانی با کمال آسایش بسر می برند به سخت ترین شرایط گرفتار می آیند. جوانی ای که رفته به انسان باز نمی گردد و کسی نمی داند برای آینده چه بر سرش خواهد آمد که منتظر آن باشد. شادی در دنیا با غم آلوده است، نیروی بدن به طرف ضعف و سستی می گراید بنابراین فراوان بودن شادی آفرینان شما را مغرور نگرداند زیرا شگفت انگیزان به شما وفا نخواهند کرد. خدا رحمت کند کسی را که فکـر کـنـد و پند بگیرد و بینا شود. آنچه در دنیا وجـود دارد به زودی مثل ایـن است کـه قبل نبوده است و آنچه از آخرت وجود دارد به زودی مثـل باقیها خواهد بود.



فرازهایی از کلام امیرالمومنین در باب دنیا



«خذ من الدنیا ما أتاک، و تول عما تولی عنک، فإن أنت لم تفعل فأجمل فی الطلب.» (نهج البلاغه، حکمت ۳۹۳) از دنیا همان قدر بگیر که به تو می‌رسد و آنچه از تو رو گرداند، نادیده بگیر و اگر نمی‌توانی چنین باشی لااقل خواسته ات را کمتر کن.

«إذا أقبلت الدنیا علی أحد أعارته محاسن غیره، و اذا أدبرت عنه سلبته محاسن نفسه.» (مروج الذهب، ج ۳، ص ۴۳۴) اگر دنیا به کسی رو کند، خوبی های دیگران را به طور موقت به او می‌دهد، و زمانی که به کسی پشت کند، امتیازات و نیکی های خود او را هم از او می گیرد.

«من طلب الدنیا طلبه الموت حتی یخرجه عنها، و من طلب الآخرة طلبته الدنیا حتی یستوفی رزقه منها.». (العقد الفرید، ج ۳، ص ۱۵۷) آن که دنبال دنیا رود مرگ دنبالش می رود تا او را از دنیا ببرد و آن که طالب آخرت است دنیا در طلبش می رود تا رزقش را به او برساند.

«لایترک الناس شیئا من أمر دینهم لاستصلاح دنیاهم الا فتح الله علیهم ما هو أضر منه.» (نهج البلاغه، حکمت ۱۰۶) مردم چیزی از امور دینشان را برای نفع دنیایشان ترک نمی‌کنند مگر آن که خداوند زیان بارتر از آن را به رویشان خواهد گشود.

«من أصبح علی الدنیا حزینا فقد أصبح لقضاء الله ساخطا …و من لهج قلبه بحب الدنیا التاط قلبه منها بثلاث: هم لا یغبه، و حرص لا یترکه، و أمل لا یدرکه.» (تذکرة الخواص، ص ۱۴۴) کسی که به خاطر دنیا اندوهگین باشد از قضا و قدر الهی ناخشنود است …و آن که دلش با دوستی دنیا پیوند خورده باشد قلبش به سه چیز آلوده گردد: اندوهی که از او جدا نشود، حرصی که او را ترک نگوید و آرزویی که هیچگاه به آن نخواهد رسید.

«مثل الدنیا کمثل الحیة، لین مسها، و السم الناقع فی جوفها، یهوی إلیها الغر الجاهل، و یحذرها ذواللب العاقل.» (نهج البلاغه، حکمت ۱۱۹) دنیا همانند مار است، لمس کردن آن، نرم و ملایم است اما درونش از زهر آکنده است، لذا فریب خورده نادان به آن میل پیدا می کند و هوشیار عاقل از آن حذر می کند.

«احذروا الدنیا فإنها غذارة غرارة خدوع، معطیة منوع، ملبسة نزوع، لایدوم رخاؤها، ولا ینقضی عناؤها، و لا یرکد بلاؤها.». (همان، خطبه ۲۲۰) از زرق و برق دنیا بر حذر باشید که دنیا خیانتکاری است فریبنده و نیرنگباز، بخشندهای است منع کننده، پوشندهای است برهنه سازنده، آرامش آن بی دوام، مشکلاتش بی پایان، و بلاهایش قطع ناشدنی است.



«من کانت الدنیا همه کثر فی القیامة غمه.» (شرح ابن ابی الحدید، ج ۲۰، ص ۲۱۱) کسی که دنیا همتش باشد در قیامت اندوهش بسیار گردد.



«من کانت الدنیا همه اشتدت حسرته عند فراقها.» (مستدرک نهج البلاغه، ص ۱۶۵) آن که دنیا همتش باشد به هنگام جدایی از آن، حسرتش شدید خواهد بود.

«الدنیا سم یأکله من لا یعرفه.» (غررالحکم، ج ۱، ص ۶۹) دنیا، زهری کشنده است هر که نشناسدش آن را می‌خورد.

«المغبون من شغل بالدنیا، وفاته حظه من الآخرة.» (همان، ص ۱۰۶) زیانکار کسی است که سرگرم دنیا شده و بهرهاش از آخرت از دستش رفته است.



«إیاک و الوله بالدنیا، فإنها تورثک الشقاء و البلاء، و تحدوک علی بیع البقاء بالفناء.» (نهج البلاغه، خطبه ۲۸)

بر تو باد به دوری از شیفتگی به دنیا، زیرا که تو را به بدبختی و گرفتاری می اندازد و تو را به طرف فروختن آخرت به سرای نیستی می راند.

انتهای پیام/