به گزارش خبرنگار مهر، فضل در لغت، به معنای افزونی و زیادتی در چیزی است. راغب گفته: «الفضل : الزیادة عن الاقتصاد »[۱] است. از آنجا که انسان مستقلا از خود چیزی ندارد، همه داشته های مادی و معنوی او، فضل الهی هستند. با این حال، مقدار بهره مندی بندگان از مواهب الهی یکسان نیست. حتی پیامبران نیز برخی بر برخی دیگر برتری دارند؛ چنانکه قرآن کریم می فرماید: «تلک الرسل فضلنا بعضهم علی بعض منهم من کلم الله و رفع بعضهم درجات و آتینا عیسی ابن مریم البینات و أیدناه بروح القدس؛ [۲] برخی از آن پیامبران را بر برخی دیگر برتری بخشیدیم. از آنان کسی بود که خدا با او سخن گفت و درجات بعضی از آنان را بالا برد؛ و به عیسی پسر مریم دلایل آشکار دادیم، و او را به وسیله روح القدس تأیید کردیم.»از آنجا که انسان، موجودی نیازمند و مواهب الهی بی پایان هستند، فضل الهی نیز بی پایان است. پس از خدا می خواهیم که درهای فضل خود را بر ما بگشاید و می گوئیم: «اللهم افتح لی فیه أبواب فضلک؛ [۳] ای خدا در این روز به روی من درهای فضل و کرمت بگشا.»

امام جواد (علیه السلام) انواع فضلیت ها را برشمرده و می فرماید: «الفضائل أربعة أجناس أحدها الحکمة و قوامها فی الفکرة و الثانی العفة و قوامها فی الشهوة و الثالث القوة و قوامها فی الغضب و الرابع العدل و قوامه فی اعتدال قوی النفس؛ [۴] فضائل چهار جنس است: یکی از آن حکمت است و جایگاه آن در تفکر است و دوم عفت است و جای آن در شهوت است، و سوم قوت است و قوام او در غضب است، و چهارم عدل است و قوام او در اعتدال قوای نفس است.»هر یک از این جنس های برتری را به اختصار بررسی می کنیم.

جنس فضائل فکری

هر برتری که به تفکر و اندیشیدن مربوط می شود، نوعی از موهبت های الهی است. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) با رسالت خود، هدایای بزرگی را به سوی مردم آورد که یکی از آنها حکمت است. قرآن کریم می فرماید: «هو الذی بعث فی الأمین رسولا منهم یتلوا علیهم ءایاته و یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمة و إن کانوا من قبل لفی ضلال مبین؛ [۵] اوست آن کس که در میان بی سوادان، فرستاده ای از خودشان برانگیخت، تا آیات او را بر آنان بخواند و پاکشان گرداند و کتاب و حکمت به ایشان بیاموزد، و [آنان ] قطعا پیش از آن در گمراهی آشکاری بودند.» دانش و فهم درست از حقایق عالم، تأثیر ویژه ای بر هدایت انسان دارد. تعداد فراوان حکمت هایی که از اهل بیت (علیهم السلام) به دست ما رسیده است نشان دهنده اهمیت حکمت در هدایت ماست.

جنس خویشتن داری

هواهای نفسانی، همانند مرکب چموشی هستند که بسیاری از افراد را سرنگون کرده اند. قدرت کنترل این مرکب چموش، به عنوان یکی از الطالف الهی و از جمله فضیلت هاست که میزان آن در افراد گوناگون، متفاوت است. خویشتن داری انسان شکل های گوناگونی دارد. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بیشترین سهم از این فضیلت را دارا بودند چنانکه درباره ایشان نقل شده است که: «و کان أعف الناس؛ [۶] و عفیف ترین مردم بود.» در سخت ترین شرایط جنگ احد، کسی به پیامبر اکرم پیشنهاد داد که قوم خود را نفرین کند ولی ایشان در حق قوم خود دعا کردند و عرض کردند: «اللهم اهد قومی فإنهم لا یعلمون؛ [۷] خدایا قوم مرا هدایت کن زیرا آنها ناآگاهند.»

فضایلی از جنس قوی بودن

برخی از فضائل از جنس قوی بودن هستند که مهمترین آنها جسارت درونی در مقابله با موانع است. ویژگی هایی از این جنس، مصادیق متعددی دارند. از قدرت جسمی و روحی مبارزه با دشمنان، تا عزم و تصمیم راسخ در انجام امور و… همگی نمونه هایی از آن هستند. قرآن کریم، حضرت موسی (علیه السلام) را از زبان دختر حضرت شعیب (علیه السلام) اینچنین معرفی می کند: «قالت إحداهما یا أبت استأجره إن خیر من استأجرت القوی الأمین؛ [۸] یکی از آن دو [دختر] گفت: ای پدر، او را استخدام کن، چرا که بهترین کسی است که استخدام می کنی: هم نیرومند [و هم] درخور اعتماد است.» قوت و عزم درونی حضرت موسی (علیه السلام) بیش از قدرت جسمی ایشان مورد توجه است.

رشد متناسب همه فضائل

در مورد معنای عدل گفته شده است: «العدل هو أن یعطی ما علیه؛ [۹] عدل این است که به هر چیز، آنچه شایسته آن است عطا شود.» از جمله برتری های انسان های کامل نسبت به دیگران و حتی نسبت به یکدیگر، جدای از میزان هر فضیلت، تناسب در فضیلت ها است. به عنوان نمونه، کسی که در میدان جنگ، در مواجهه با دشمن، بهترین عملکرد را دارد به همان نسبت نیز باید بهترین فرد در مهربانی نسبت‬ به ضعیفان باشد. تناسب رشد فضائل، کمال و موهبتی ویژه است.

برکات بی حد

در دعای روز هجدهم این ماه مبارک، برکت های سحرهای این ماه را، و در دعای روز نوزدهم بهره بیشتر از برکات این ماه را درخواست کردیم. در دعای امروز هم، برکات الهی را از هر گونه ای که باشد درخواست می کنیم و می گوئیم: «و أنزل علی فیه برکاتک؛ [۱۰] و بر من برکاتت را نازل فرما.»

موفقیت در کسب رضای الهی

در دعای روز دوم، نزدیک شدن به رضایت خدا، در دعای روز نهم سوق یافتن همه جانبه به سوی رضای الهی و در دعای روز بیست و یکم راهنمایی به سوی رضایت خدای متعال را درخواست کردیم. در دعای امروز نیز موفقیت در کسب رضایت خدا را می خواهیم و می گوئیم: «و وفقنی فیه لموجبات مرضاتک؛ [۱۱] و مرا بر موجبات رضا و خوشنودیت موفق بدار.»

خانه ای در وسط بهشت ها

بهشت موعود، باغ ها و بهشت های فراوانی را در دل خود جای داده است که هر کدام از آنها رنگ و بوی خود را دارد. مؤمن باید بلندهمت باشد و هنگام دعا در بارگاه معبود بخشنده بی نیاز و مهربان، بیشترین و بهترین ها را بخواهد. پس، از او می خواهیم که ما از همه بهشت ها بهره مند کند و می گوئیم: «و أسکنی فیه بحبوحات جناتک؛ [۱۲] و در وسط بهشت هایت مرا مسکن ده.»

مقام اضطرار

حالا که به سرعت به انتهای ماه مهمانی خدا نزدیک می شویم، احساس می کنیم که همچون غریقی که در حال غرق شدن است داریم فرصت ها را از دست می دهیم راه چاره ای نیافته ایم و اصطلاحا مضطر شده ایم. پس، خدا را با تمام وجود صدا می زنیم و می گوئیم: «یا مجیب دعوة المضطرین؛ [۱۳] ای پذیرنده دعای انسان های مضطر پریشان.»

پی نوشت:

[۱]. حسین بن محمد راغب اصفهانی، مفردات ألفاظ القرآن (دار الشامیة: بیروت، ۱۴۱۲)، ۶۳۹.

[۲]. سوره بقره، آیه ۲۵۳.

[۳]. مفاتیح الجنان، دعای روز بیست و دوم.

[۴]. جعفر سبحانی تبریزی و علی بن عیسی اربلی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة (بنی هاشمی: تبریز، ۱۳۸۱)، ج ۲, ۳۴۸.

[۵]. سوره جمعه، آیه ۲.

[۶]. عباس قمی، سفینة البحار و مدینة الحکم و الآثار مع تطبیق النصوص الواردة فیها علی بحار الأنوار (اسوه: قم، ۱۴۱۴)، ج ۲, ۶۹۸.

[۷]. فضل بن حسن طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی (دار الکتب الإسلامیة: تهران، بی تا)، ۸۳.

[۸]. سوره قصص، آیه ۲۶.

[۹]. حسین بن محمد راغب اصفهانی، مفردات ألفاظ القرآن (دار الشامیة: بیروت، ۱۴۱۲)، ۲۳۶.

[۱۰]. مفاتیح الجنان، دعای روز بیست و دوم.

[۱۱]. همان.

[۱۲]. همان.

[۱۳]. همان.