حکمت آفرینش انسان

پرسش :

چرا انسان آفریده شده است؟

پاسخ :

آیات و احادیثی که موضوع آنها حکمت آفرینش انسان است ، به سه دسته تقسیم می شوند :

دسته اول ، آیات و احادیثی که تأکید می کنند خلقت انسان ، بیهوده و عبث نیست ؛ بلکه دارای هدف و حکمت است ، مانند این آیه :

«أفحسبتم أنما خلقناکم عبثا وأنکم إلینا لا ترجعون .[۱]

آیا گمان برده اید که شما را بیهوده آفریده ایم و به سوی ما باز نمی گردید ؟!» .

دسته دوم ، احادیثی که دلالت دارند بر این که آفرینش انسان ، سودی برای آفریدگار ندارد ، مانند این حدیث :

لم تخلق الخلق لوحشة ، و لا استعملتهم لمنفعة .[۲]

آفریده ها را برای تنهایی نیافریدی ، و برای سودی هم آنها را به کار نگرفتی .

دسته سوم ، آیات و احادیثی که حکمت آفرینش انسان را بیان کرده اند که با تأمل در آنها می توان گفت که آفرینش انسان ، دارای پنج حکمت است . این حکمت ها عبارت اند از :

۱ . به کار گیری اندیشه و شناخت آفریدگار

قرآن کریم ، در ادامه تبیین مراحل آفرینش انسان ، تصریح می فرماید :

«هو الذی خلقکم من تراب ثم من نطفة ثم من علقة ثم یخرجکم طفلا ثم لتبلغوا أشدکم ثم لتکونوا شیوخا و منکم من یتوفی من قبل و لتبلغوا أجلا مسمی و لعلکم تعقلون .[۳]

او کسی است که شما را از خاک ، سپس از نطفه ، و سپس از خون بسته آفرید و شما را به صورت کودک در آورد تا شما را به کمال قوت برساند، و تا سالمند شوید ـ و از میان شما بعضی مرگ پیش رس می یابد ـ و تا [ در نهایت] به مدتی مقرر برسید ، و امید که در اندیشه فرو روید» .

همچنین در باره هدف و حکمت نهایی آفرینش جهان می فرماید :

«الله الذی خلق سبع سماوات و من الأرض مثلهن یتنزل الأمر بینهن لتعلموا أن الله علی کل شی ء قدیر و أن الله قد أحاط بکل شی ء علما .[۴]

خداوند ، کسی است که هفت آسمان را و زمین را به همان گونه [هفت زمین ]آفرید فرمان ، از میان آنها پدید می آید، تا بدانید که خداوند بر هر چیزی تواناست ، و به راستی که دانش او ، هر چیزی را در بر گرفته است» .

تأمل در این دو آیه شریف ، نشان می دهد که از نگاه قرآن ، فلسفه آفرینش انسان و جهان ، خداشناسی است ، چنان که امام حسین علیه السلام نیز می فرماید :

ما خلق العباد إلا لیعرفوه .[۵]

بندگان را نیافرید ، مگر برای این که او را بشناسند .

بدیهی است که شناخت خداوند متعال ، در گام نخست ، تنها از راه به کارگیری اندیشه و عقل ، میسر است .

این حکمت ، در حدیث قدسی معروف نیز بدین صورت آمده است :

کنت کنزا مخفیا ، فأحببت أن اعرف ، فخلقت الخلق لکی اعرف .[۶]

من ، گنج پنهان بودم و دوست داشتم که شناخته شوم. پس بندگان را آفریدم تا شناخته شوم .

گفتنی است که این حدیث ، در منابع حدیثی نیامده و همان طور که برخی گفته اند ، سند صحیحی ندارد و به همین جهت ، ابن تیمیه آن را از مجعولات می داند ؛[۷]لیکن بسیاری از منابع عرفانی و اخلاقی متأخر ، آن را نقل کرده اند[۸]و مضمون آن ، هماهنگ با قرآن و برخی احادیثی است که گذشت .

۲ . آزمایش انسان

حکمت دیگر خلقت انسان ، ابتلا و آزمایش است :

«الذی خلق الموت و الحیاة لیبلوکم أیکم أحسن عملا .[۹]

اوست که مرگ و زندگی را آفرید تا شما را بیازماید که کدامتان بهترین کردار را دارید» .

گفتنی است که آزمایش خداوند متعال به منظور آگاهی یافتن نیست ؛ بلکه حکمت آن ، شکوفا کردن استعدادهای انسان است ، چنان که از امام علی علیه السلام روایت شده :

ألا إن الله تعالی قد کشف الخلق کشفة ، لا أنه جهل ما أخفوه من مصون أسرارهم و مکنون ضمائرهم ، و لکن لیبلوهم أیهم أحسن عملا ، فیکون الثواب جزاء و العقاب بواء .[۱۰]

بدانید که خداوند متعال، از آفریده ها کاملا پرده برداشته است ، نه این که از آنچه آنها پنهان کرده اند ، از محفوظات رازهایشان و پنهان شده های درونشان ، بی خبر باشد. آری ! برای این که آنها را بیازماید تا این که کدامشان بهترین کردار را دارند تا بدین وسیله ثواب، پاداش و عقاب، کیفرش باشد .

شاید مقصود از آنچه در برخی احادیث آمده ، همین معنا باشد ، این که وقتی داوود علیه السلام از خداوند پرسید که : «پروردگارا ! چرا آفریده ها را پدید آوردی؟» ، چنین پاسخ آمد :

لما هم علیه .[۱۱]

برای آنچه آنان برآن ند (برای قابلیت هایی که دارند) .

یعنی هدف آفرینش آنها ، این است که استعدادهایی که شخصیت آنها بر اساس آن شکل گرفته ، شکوفا گردد و به منصه ظهور رسد .

۳ . عبادت خداوند متعال

حکمت دیگر آفرینش انسان ، که در قرآن بدان تصریح شده ، عبادت آفریدگار است :

«و ما خلقت الجن و الاءنس إلا لیعبدون .[۱۲]

جنیان و انسیان را نیافریدم ، مگر برای عبادت» .

به کارگیری اندیشه و شناخت آفریدگار ، در واقع ، مقدمه شکوفایی استعدادهای انسان است و شکوفایی استعدادهای وی ، در گرو فرمانبری او از خداوند متعال و عبادت اوست ، چنان که امام حسین علیه السلام می فرماید :

ما خلق العباد إلا لیعرفوه ، فاذا عرفوه عبدوه .[۱۳]

بندگان را نیافرید، مگر برای این که او را بشناسند و هر گاه او را بشناسند ، او را می پرستند .

۴ . رحمت الهی

چهارمین حکمت آفرینش انسان که در قرآن به آن ، اشاره و در احادیث ، بدان تصریح شده ،[۱۴]رسیدن به رحمت آفریدگار جهان است ، چنان که از امام صادق علیه السلام روایت شده :

خلقهم لیفعلوا ما یستوجبون به رحمته فیرحمهم .[۱۵]

آنها را آفرید تا کارهایی را که موجب رحمت خداوند است ، انجام دهند و [به خاطر آن کارها] بر ایشان رحمت آورد .

۵ . بازگشت به خدا

از نگاه قرآن ، حکمت غایی و فلسفه نهایی آفرینش انسان و جهان ، بازگشت به خداوند متعال است ، و اگر این هدف نباشد ، نه تنها آفرینش انسان ، بلکه آفرینش جهان ، باطل و بیهوده است . از این رو ، در تبیین هدفدار بودن خلقت انسان می فرماید :

«أفحسبتم أنما خلقناکم عبثا وأنکم إلینا لا ترجعون .[۱۶]

آیا گمان برده اید که ما شما را بیهوده آفریده ایم و به سوی ما باز نمی گردید؟» .

همچنین هدفدار بودن خلقت جهان را چنین تبیین می نماید :

«و ما خلقنا السماء و الأرض و ما بینهما باطلا ذلک ظن الذین کفروا فویل للذین کفروا من النار * أم نجعل الذین ءامنوا و عملوا الصالحات کالمفسدین فی الأرض أم نجعل المتقین کالفجار .[۱۷]

ما ، آسمان و زمین و میان آن دو را پوچ نیافریدیم. این ، گمان کسانی است که کافر شدند. پس وای بر کسانی که کافر شدند از آتش جهنم ! یا [ گمان می برید ]ما کسانی را که ایمان آوردند و کار نیک انجام دادند، همسان تباهکاران زمین قرار می دهیم و یا تقواپیشگان را همانند فاجران قرار می دهیم ؟!» .

و نیز می فرماید :

«أم حسب الذین اجترحوا السیئات أن نجعلهم کالذین ءامنوا و عملوا الصالحات سوآء محیاهم و مماتهم ساء ما یحکمون * و خلق الله السماوات و الأرض بالحق و لتجزی کل نفس بما کسبت و هم لا یظلمون .[۱۸]

آیا کسانی که مرتکب کارهای بد شده اند ، پنداشته اند که آنان را مانند کسانی قرار می دهیم که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده اند ، [ به طوری که ]زندگی و مرگشان یک سان است ؟! چه بد ، داوری می کنند ! و خدا ، آسمان ها و زمین را به حق آفریده است و تا کسی به [ موجب] آنچه به دست آورده، پاداش یابد و به آنان ، ستم نخواهد شد» .

با تأمل در این آیات و آیات مشابه آنها معلوم می شود که مقصود از بازگشت به خداوند متعال ، رستاخیز انسان و حضور وی در صحنه قیامت و دیدن دستاوردهای کارهای نیک خویش به صورت درجات بهشت ، و یا رو به رو شدن با حاصل کارهای ناروای خود در قالب درکات دوزخ است .

بنا بر این ، همه آنچه در تبیین حکمت آفرینش در قرآن و حدیث آمده ، مقدمه این هدف نهایی است .

به سخن دیگر ، حکمت آفرینش انسان ، این است که او با به کارگیری اندیشه و خرد ، با آفریدگار خود ، آشنا شود و با به کار بستن برنامه هایی که از طریق پیامبران خود برای سعادت دنیا و آخرت انسان ، ارائه کرده ، به سوی رحمت مطلق خداوند متعال ، ره سپار گردد و برای همیشه از بهترین زندگی ها برخوردار شود .

اما اگر فرمان خرد را نادیده گرفت و به جای پیروی از آن ، تسلیم هوس های حیوانی خود شد ، آینه دلش زنگار می گیرد ، خدا را فراموش می کند و بدین سان ،

از رحمت گسترده او دور می گردد و بدترین زندگی های ابدی را برای خود رقم می زند .

نکته قابل توجه ، این که : انسان کامل ، هیچ گاه خود را کامل نمی داند ؛ زیرا هر چه انسان کامل تر گردد ، بهتر می فهمد که کمال مطلق ، تنها برای آفریدگار جهان است ، و با توجه به این که کمال او بی نهایت است ، غیر او به هر درجه ای از کمال که برسد ، بی نهایت ناقص خواهد بود . از این روست که از امام علی علیه السلام می فرماید :

من کمال الإنسان و وفور فضله ، استشعاره بنفسه النقصان .[۱۹]

از کمال انسان و فراوانی فضیلتش ، همین بس که کاستی نفس خود را بداند .

و نیز به ایشان منسوب است که فرمود :

أتم الناس أعلمهم بنقصه .[۲۰]

کامل ترین مردمان، داناترین آنها به کاستی شان است .

و بدین سان ، انسان کامل ، به دلیل این که خود را بی نهایت ، ناقص می بیند و از سوی دیگر ، کمالاتش را از مبدأ کمال مطلق می داند ، هیچ گاه گرفتار خودپسندی نمی گردد .

[۱]وفی بعض المصادر : نضر بن الصباح .

[۲]مؤمنون : آیه ۱۱۵ .

[۳]غافر: آیه ۶۷- نیز، ر . ک: ص۱۰۵ (انسان/فصل چهارم/آفرینش انسان برای خرد ورزی و شناخت خدا).

[۴]طلاق : آیه ۱۲ .

[۵]ر . ک : ص ۱۱۴ ح ۱۰۱ .

[۶]ر . ک : ص ۱۰۶ ح ۸۶ .

[۷]تذکرة الموضوعات : ص ۱۱ .

[۸]ر.ک : اخلاق ناصری : ص ۳۴ ، کامل بهایی : ج ۱ ص ۵ و ۳۴ ، نفائس الفنون : ص ۱۷۱ ، مشارق أنوار الیقین : ص ۲۷ ، جامع الأسرار : ص ۱۰۲ ، ۱۴۴ ، ۱۵۹ ، ۱۶۲ ، ۱۶۴ و ۶۰۱ ، نص النصوص : ص ۹۱ ، ۹۳ ، ۲۶۶ ، ۳۰۳ ، ۳۱۵ ، ۳۸۲ ، ۴۰۸ ، ۴۱۵ ، ۴۱۸ ، ۴۳۸ ، ۴۴۵ و ۴۵۱ ، ظن ، ص ۲۶۳ ، نقد النقود : ص ۶۳۹ ، ۶۶۲ ، ۶۶۵ و ۶۸۲ ، الاثنتا عشرة مسألة : ص ۱۵۹ و ۱۶۲ ، إحقاق الحق : ج ۱ ص ۴۳۱ ، مجالس المؤمنین : ج ۲ ص ۱۵۹ ، شرح اصول الکافی ، ملا صالح مازندرانی : ص ۲۴۹ ، ۲۷۸ و ۳۶۵ ، مفاتیح الغیب : ص ۲۹۳ ، روضة المتقین : ج ۲ ص ۷۱۰ و ج ۸ ص ۱۶۲ ، زاد المسالک : ص ۱۹ ، کلمات مکنونه : ص ۳۳ ، تعلیقات علی أثولوجیا : ص ۹۶ ، بحار الأنوار : ج ۸۷ ص ۱۹۹ و ۳۴۴ .