خبرگزاری تسنیم، رهبر معظم انقلاب در سخنرانی اول فروردین سال ۱۳۹۱ طبق محاسبات کارشناسان کشورمان –بر اساس آمار آمریکایی ها- اعلام کردند که این کشور امروز حدود سی و چند میلیارد بشکه نفت ذخیره دارد و نفتش تا سال ۲۰۲۱ تمام خواهد شد. این در حالی است که سال ۲۰۲۳ میلادی هم آمد و از آن روز نه تنها نفت آمریکا تمام نشد، بلکه رشد تولیدش بیشتر شد و این کشور به یکی از صادرکنندگان نفت تبدیل شد. برخی دلیل عدم تحقق این پیش بینی را دایره ی محدود مشاوران و کارشناسان محل رجوع رهبر انقلاب می دانند. این در حالی است که بررسی ها نشان می دهند تا زمان این سخنرانی، هیچ کار کارشناسی جدی ای در کشور، رشد تولید نفت شیل آمریکا و اثرش بر اقتصاد و سیاست ایران را پیش بینی نکرده بود. بلکه قاطبه ی آثار کارشناسی (اعم از مقالات علمی-پژوهشی و گزارش های کارشناسی) نیز موید اظهارات رهبر انقلاب بودند.

ماجرای نفت شیل

امروز دیگر پاسخ این پرسش که «چرا نفت آمریکا تمام نشد؟» روشن است. اکتشاف و به صرفه شدن استخراج نفت شیل (Shale oil) که نوعی نفت نامتعارف است، آمریکا را به یکی از تولیدکنندگان اصلی نفت و صادرکننده ی این محصول تبدیل کرد. تولید نفت شیل تا پیش از سال ۲۰۰۴ بسیار ناچیز و پرهزینه بود اما به مرور بیشتر شد؛ تا جایی که در سال ۲۰۰۸ به نزدیک نیم میلیون بشکه در آمریکا رسید. در سال ۲۰۱۲ (یعنی زمان سخنرانی رهبر انقلاب) این رقم بیش از سه برابر شد و به ۱٫۷ میلیون بشکه در روز افزایش یافت. موسسه نفت آمریکا (American Petroleum Institute) در آوریل ۲۰۱۱ یک فکت شیت منتشر کرد و در آن میزان ذخایر نفت شیل این کشور را برآورد کرد. بر اساس برآورد این نهاد پژوهشی آمریکایی در فروردین سال ۱۳۹۰، این کشور ۸۰۰ میلیارد بشکه نفت داشت؛ در حالی که ذخایر اثبات شده ی نفت در عربستان سعودی در آن روز معادل تنها ۲۶۷ میلیارد بشکه بود. بنابراین در زمان سخنرانی رهبر انقلاب، هم تولید نفت شیل داشت به مرور بیشتر می شد و هم در برخی گزارش های کارشناسی به زبان انگلیسی، برآوردهایی از ذخایر نفت شیل آمریکا ارائه می شد.

برآوردهای آن روز

با این حال، تا پیش از ۲۰۱۲ (زمان سخنرانی رهبر انقلاب) در مقالات علمی-پژوهشی داخلی و گزارش های جدی کارشناسی داخلی در مورد رشد تولید نفت شیل در آمریکا، برآورد جهش تولید نفت در این کشور و بررسی آثار آن بر اقتصاد و سیاست در ایران وجود نداشت. بلکه اتفاقا کارهایی منتشر می شد که موید سخنرانی رهبر انقلاب است. به طور مثال آماری که دکتر سیدجعفر حسینی و استادشان در مقاله علمی-پژوهشی «نگاهی به علل شکل گیری اقتصاد سیاسی نفت و گاز در خلیج فارس و …» به نقل از شرکت نفت و گاز بریتانیایی چندملیتی بریتیش پترولیوم (BP) استفاده کردند، فرضیه اتمام نفت آمریکا تا پیش از ۲۰۲۱ را تایید می کند. بر اساس این آمارها، ذخایر نفت خام آمریکا ۲۸۴۰۰ میلیون بشکه بوده است؛ یعنی حتی کمتر از آمار مورد استفاده در سخنرانی های رهبر انقلاب. مصرف سالانه این کشور در سال ۲۰۰۹، تقریبا ۶۸۲۰ میلیون بشکه در سال بود. واردات نفت آمریکا در سال ۲۰۰۹ نیز تقریبا ۳۶۵۰ میلیون بشکه بود. بنابراین با این آمارها و با توجه به افزایش سال به سال مصرف همگام با رشد اقتصادی این کشور، اتمام ذخایر نفت آمریکا تا سال ۲۰۲۱ منطقی به نظر می رسید.

از دست رفتن نقش ایران

از دیگر پژوهش های مشابه می توان به مقاله ی الهه کولایی -استاد اصلاح طلب دانشگاه تهران- اشاره کرد. او در سال ۱۳۸۹ در یک مقاله علمی-پژوهشی با عنوان «نقش ایران در امنیت انرژی در منطقه و جهان» تاکید می کند که «نفت و گاز ایران، همانند دهه های گذشته، به عنوان عاملی موثر در تامین امنیت انرژی در منطقه و جهان مطرح است. حضور موثر آمریکا در خلیج فارس و به ویژه در عراق و نیز افغانستان، اهمیت ایران را در تامین امنیت انرژی در این منطقه ی استراتژیک جهان، اعتبار بیشتری بخشیده است.» کولایی درست زمانی این حرف را مطرح کرده است که اتفاقا تولید نفت شیل در آمریکا، در حال اوج گیری هست و عملا نقش ایران در تامین امنیت انرژی منطقه و جهان در حال از دست رفتن است. اگر آن روز، دیگر کارشناسان در می یافتند که واقعیت، ۱۸۰ درجه خلاف نظر کارشناسی کولایی است، احتمالا می شد اثر تحریم ها را بسیار کاهش داد. ادعای اهمیت نفت و گاز ایران و رو به پایان بودن ذخایر آمریکا، محدود به همین دو مقاله نیستند، بلکه اغلب کارهای کارشناسی همسو با همین دیدگاه ها بودند. چه اینکه مقالات علمی-پژوهشی داوری می شوند و چاپ چنین مقالاتی نشان می دهد داوران نیز با متن مقالات موافق بودند.

نظر اغلب کارشناسان

البته نفت شیل در این سال ها شناخته شده بود اما این که آمریکا ذخایر قابل توجهی دارد، استخراجش صرفه ی اقتصادی دارد و به زودی تولید نفت شیل در آمریکا به نقطه ی عطف خود می رسد، مطرح نبود. به طور مثال نشریه ی اکتشاف و تحلیل (نشریه ی فنی تخصصی شرکت ملی نفت ایران) در شماره ۵۰ خود (مهرماه ۱۳۸۷) میزان «احتمالی» ذخایر نفت شیل آمریکا را برآورد کرده است؛ اما این موارد همه در حد احتمالات بودند؛ مشابه آنچه امروز در مورد میدان گازی چالوس مطرح است. بنابراین اظهارات رهبر معظم انقلاب در فروردین ماه سال ۱۳۹۱، نه بر اساس مشورت گرفتن از چند مشاور محدود، بلکه بر اساس قاطبه ی نظرات کارشناسی موجود بود. همان طور که پیش تر نیز در مقدمه ی یادداشت ذکر شد، در دهه ی ۱۳۸۰ کار کارشناسی جدی ای به زبان فارسی نمی توان یافت که رشد تولید نفت شیل در آمریکا را برآورد و اثرش بر سیاست و اقتصاد در ایران را بررسی کرده باشد. بنابراین اظهارات رهبر انقلاب نیز مبتنی بر نظرات کارشناسی غالب در آن سال بود.

دانیال داودی

انتهای پیام/