به گزارش خبرنگار فرهنگی باشگاه خبرنگاران پویا، اولین نشست تخصصی جمعیت در دوران محدودیت های کرونایی در طی این هفته برگزار شد. در این نشست که خانم دکتر اردبیلی و دکتر حسین مروتی حضور داشتند به بررسی مسائلی از قبیل آخرین وضعیت نرخ رشد، سطح جانشینی، نرخ باروری و زاد و ولد و مرگ و میر براساس آمارهای رسمی در کشور، اخذ الگوهای مطلوب در راستای سیاست های جمعیتی، راهبردهای افزایش نرخ باروری، خرافه های حمل شده از طرف نهادهای سیاستی و بهداشتی بر جامعه که باعث کاهش جمعیت شده است، پارادایمهای حاکم برنگاه افزایش فرزندآوری و به مبحثی راجع به زنان پرداختند. مشروح گزارش این نشست در ذیل قابل مطالعه است.

حسین مروتی: اولین سرشماری جمعیت در سال ۳۵۵هجری انجام گرفت و بعد از آن تا سال ۱۳۸۵ هر ۱۰ سال یک سرشماری داشتیم. در سال ۱۳۴۵مشخص شد که رشد جمعیت۱/۳ دهم درصد است. اگر رشد جمعیت۱/۳ دهم درصد بوده باشد در سال ۱۳۵۵ رشد جمعیت به ۷/۲ دهم درصد می رسد که مقداری از آن به شروع کنترل جمعیت در برهه ای از طاغوت مربوط می شود. در سرشماری سال ۱۳۴۵ تعداد فرزندی که هر مادر به دنیا می آورد، ۱/۶ دهم فرزند محاسبه شد و در بازه ۱۳۴۵- ۱۳۵۰ به ۷/۵ فرزند می رسد.

در برهه انقلاب اسلامی، کنترل جمعیت تاحدودی متوقف شد اما در سال ۱۳۶۵ مجددا با افزایش باروری مواجه شدیم و نرخ باروری به ۴/۶ فرزند رسید و رشد جمعیت هم به ۹/۳- از این تعداد، خود متخصصین قائلند که ۷ تا ۸ دهم اش مربوط به مهاجرین بوده است یعنی پناهندگان افغانی و معاودین عراقی یعنی ایرانیانی که ساکن عراق بودند و صدام قبل از جنگ آن ها را از عراق بیرون کرد. اگر این ۷ دهم درصد را از مجموع آمار کم کنیم می رسیم به همان ۱/۳ درصد که قبل از انقلاب هم سابقه داشته است و بسیاری از حرف هایی که راجع به انفجار جمعیتی مطرح می شود را نمی توان به تغییر خاص باروری مادران ایرانی برگرداند بلکه همان نرخ سابق است.

در سال۱۳۷۰ هم سرشماری جزئی انجام شد. در سال ۱۳۶۸ تصمیم گرفته بودند که رشد ۴/۶ را به ۴ بچه به ازای هر مادر تا سال ۹۰ برسانند؛ اما خیلی زود به هدفی که خواستند رسیدند و در سال ۱۳۷۱ این چهار فرزند محقق شد و بعد از این، این افق را کمتر کردند و رساندند به ۳ فرزند که قانون تنظیم خانواده در همین زمان تصویب شد و تصمیم گرفته شد به فررزند سوم دفترچه بیمه داده نشود.

تعهد ایران در کنفرانس قاهره برای کاهش باروری

در سال ۱۳۷۳ عده ای از دولت ایران در گروه icpdکنفرانس بین المللی جمعیت و توسعه قاهره شرکت کرده و متعهد شدند که رشد جمعیت را به صفر برسانند و این در صورتی محقق می شد که هر زن در طول بارداری خود کمتر از ۱/۲ فرزند به دنیا بیاورد. در سال ۱۳۷۹ این خواسته محقق شده و نرخ باروری به حد جانشینی یعنی ۱/۲ رسید و این شروعی است بر ورود به فاز بحران جمعیت.

از سال ۱۹۹۴ تا ۲۰۰۴ یک بازه ۲۰ ساله قرارداد icpd اعتبار داشته است. از سال ۲۰۰۰ که صندوق توسعه هزاره وجود دارد، ۱۵ سال اعتبار داشته است و تا ۲۰۱۵ ادامه پیدا کرد و همه این پیامدها و اتفاقات به علت صندوق توسعه پایدار ۲۰۳۰ از ۲۰۱۵ تا ۲۰۳۰ دوباره تمدید شد. خود این صندوق پایدار ۲۰۳۰ در همه جریان کنفرانس توسعه جمعیت قاهره هست و همه کسانی که در این برهه زمانی در ایران مسئول بودند، کمتر بچه داشتن را به نفع توسعه و یک مطلوبیت ذاتی برای ایران قلمداد می کردند.

کاهش نرخ رشد جمعیت از سال ۱۳۹۵

در سرشماری سال ۱۳۹۵ رشد جمعیت ایران به ۲۴/۱ صدم درصد رسید یعنی سالانه یک درصد به جمعیت کشور اضافه می شد، در این سال نرخ رشد جمعیت به ۸/۱ دهم تا ۹/۱ دهم رسید. هر چند مرکز آمار نرخ رشد جمعیت را از سال۱۳۹۰ تا ۱۳۹۵، ۱/۲ صدم اعلام کرده بود که باز هم زیر حد جانشینی است یعنی یک زوج خودشان را هم جایگزین نمی کنند و به مرور زمان طبق حرف جمعیت شناسان ظرف دو نسل رشد جمعیت ایران به صفر و بعد از آن منفی خواهد شد. بعد از سرشماری سال ۱۳۹۵ رشد جمعیت به شدت کم شد و الان رشد جمعیت کمتر از ۱ درصد است و نرخ باروری هم به ۷/۱ دهم فرزند رسیده است و علی القاعده بحث کرونا هم این مسئله را تشدید خواهد کرد و شرایط را بدتر از آن که هست رقم می زند.

گویا مرگ و میر سالانه نیز قریب به ۳۰۰ هزار نفر است و تعداد زاد و ولد نیز در سال ۱۳۹۴ از یک و نیم میلیون نفر عبور کرد و در حال حاضر به کمتر از یک میلیون و دویست هزار نفر رسیده است و بدین معناست که ظرف ۴ سال ۴۰۰ هزار نفر از موالید در کشورمان کاسته شده و این شیب خیلی تندی برای کم شدن موالید در کشورمان است.

کم شدن موالید دلایل متعددی دارد اما یکی از دلایل مهم بحث اقتصادی است که خانواده ها به همین دلیل بحث فرزند آوری را به تعویق می اندازند و امسال هم علی القاعده بدتر خواهد شد. از جمله شواهد متقن بر این مسئله گواهی داروسازها است بر هجوم مردم ایران به سمت تهیه خرید قرص های ضد بارداری.

روندهای جهانی نرخ رشد جمعیت و تاثیر سبک زندگی مدرن

خانم اردبیلی: بنده به روندهای جهانی نرخ رشد جمعیت اشاره می کنم. ما یک کشور منفک از روند جهانی نبودیم و کند بودن رشد جمعیت یک روند جهانی است. در ۱۰۰ سال و یا شاید ۱۵۰ سال اخیر در تمام کشورهای دنیا به تبع توسعه مدرنیستی، با افزایش شاخص های سلامت و رفاه، مرگ و میرها کم شد و در ابتدا نرخ رشد جمعیت بالا رفت و بعد از این هم خود این موضوع و هم خود سبک زندگی که همراه با مدرنیته آمد به همراه نگاه امانیستی به انسان و لذت جویی مادی، حضور زنان در بازارهای اشتغال، تحصیلات زنان، بالا رفتن رفاه، سبک زندگی و … جوامع را به سمت کاهش نرخ باروری سوق داد تا جایی که هر خانواده از ۷فرزند به دو فرزند رسیدند.

اتفاق ویژه ای که برای کشور ما افتاد، این بود که سرعت روند کاهش جمعیت بیش از سایر نقاط جهان بود.گرچه سرشماری سال ۱۳۶۵ در نسبت با سال ۱۳۵۵ نشانگر رشد ۵۰درصدی جمعیت است اما شروع کاهش نرخ باروری از سال ۶۳-۶۴ آغاز شده بود و ما سیاست های ضد باروری را از سال ۶۸-۶۹ شروع کردیم. گویی ما با یک شکاف ۵ ساله از اتفاقی که در جهان در زمینه جمعیت رخ داد عقب بودیم. اگر ما آن اتفاق را درک می کردیم و با آنچه که در دنیا اتفاق افتاده بود تطبیق می دادیم اصلا نیازی نبود که وارد این حجم سیاست های سنگین کاهش باروری شویم.

در این مقایسه تطبیقی با آنچه در کشورهای جهان در حوزه جمعیت گذشت، ما بالاترین کاهش نرخ باروری را در جهان داریم؛ یعنی اینکه متوسط فرزندآوری یک خانم از حدود هفت فرزند برسد به زیر نرخ جایگزین در بسیاری از کشورها اتفاق افتاده است اما در کشورهای دیگر ۷۰ تا ۱۰۰ سال به طول انجامیده است اما در کشور ما در حدود یک دهه بلکه ۱۵ سال نرخ باروری از ۸/۶ به حدود ۲ و بعد از آن به زیر دو درصد رسید.

ایران در معرض بدترین هرم سنی جمعیت است

سرعت کاهش شدید رشد باروری نشانگر دو معناست، اولا، سیاست گذار ما در حالی که سیلی در کشور آغاز می شد، بر این امر دمید و منجر به افزایش سرعت سیل کاهش جمعیت شد، این اتفاق باعث شد که ما در آینده ای نه چندان دور، یکی از بدترین هرم های سنی جمعیت را که در هیچ کجای جهان سابقه ندارد تجربه کنیم. دوما، وقتی ما سیاست هایکاهش جمعیتی در سال ۶۹-۷۰ را آغاز کردیم، در همان سال به سیاست های کاهش جمعیتی رسیدیم و به خاطر اینکه این سیاست ها در کشور ما خطی است و یک هوشمندی سیاستی اتفاق نیفتاده است، سیاست هایی که واقعا زمان مند بوده و مستند به یک شاخصی هستند را زمان مند نمی دانیم. مقام معظم رهبریم مثالی زدند به این منظور که شما وقتی شیر آب را باز می کنید سدتان که پر شد باید شیر آب را ببندید. ما وقتی که شیر آب را باز کردیم با بارندگی خود سد پر شده بود اما شیر آب را کسی نبست و ۲۰ سال بعد از آن شیر آب باز ماند. کاری که باید کرد این است که این زمان بندی سیاستی و این هوشمندی سیاستی را باید رعایت کنیم.

نکته بعدی که موثر بر روند کاهش جمعیتی است، بیماری کروناست؛ آماری که تا کنون اعلان شده است نرخ باروری سال ۱۳۹۸ ۷/۱ شده است. من با اطمینان عرض می کنم که ما قطعا زیر ۷/۱ و حتی ممکن است زیر ۶/۱ باشیم؛ چون تصویر فرزند آوری زوجین ما از شواهدی که از جامعه به دست می آید، از اسفند ماه ۱۳۹۸ حتی تصمیم های قطعی فرزند آوری به تعویق افتاده است. بعضی معتقدند، اشکالی ندارد که تصمیم فرزندآوری مان کاهش پیدا کرده است زیرا این در کلیت سنی جبران می شود یعنی در کشور بحرانی اتفاق می افتد اما سال بعدش موالید بیشتر می شود. این ادعا در حالی است که پیک جمعیت سنی ما افراد نیمه اول دهه ۱۳۶۰ هستند که ما امید ویژه ای برای تعدیل هرم سنی در آینده به آن ها داریم؛ همه این افراد در آستانه چهل سالگی هستند و اگر تصمیم فرزندآوری خود را دو سال به تعویق بیندازند به منزله ملغی شدن فرزند آوری آنهاست، علاوه بر اینکه بالای سن ۴۰ سال شانس فرزندآوری خانم ها مقداری کاسته می شود و در این بین، ماجرای کرونا نیز ممکن است ۱۸ ماه تا دو سال به طول بی انجامد.

دلایل اصلی به تعویق انداختن فرزند آوری

یکی از دلایل، اقتصادی است. بسیاری از مشاغل یا در آمدشان کم شده و یا مشاغل با ثبات پایین، در هم ریخته و از سوی دیگر، نسبت به پیش آمدهای شش ماه آینده دچار بی اطمینانی هستند و ترجیح می دهند اقداماتی که مستلزم سرمایه گذاری بلند مدت است نظیر فرزندآوری را به تعویق بیاندازند. دلیل دیگر، ذهنیتی است که راجع به بارداری زن و حضور در مراکز درمانی برای پیگیری های حین بارداری وجود دارد.

بنده معتقدم که هر دو دلیل مذکور بواسطه سیاست گذاری صحیح و مشارکت های مردمی امکان برطرف شدن دارند. اگر ما تصور می کردیم در طی چهار سال گذشته ۳۷۰ هزار از موالیدمان ککاسته شده است، امروزه این اتفاق بسیار سریعتر رخ می دهد و تبعاتش بعدها دامن گیر کشور خواهد شد. ما از آذر و دی امسال با کاهش موالید روبرو خواهیم شد و برای امسال یک انعکاس سه ماهه دارد اما در سال ۱۴۰۰ انعکاس شدیدتری خواهد داشت و اگر بخواهیم همان موقع به فکر سیاست گذاری و چاره اندیشی بیافتیم در حکم نوش داروی پس از مرگ سهراب خواهد بود.

انتهای پیام/