به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، گذر از جاده سنگلاخ فرهنگ تنها از عهده کسانی برمی آید که بر رویش جوانه ها از میان این همه سختی، باور دارند؛ چنانکه جبران خلیل جبران در «نامه های عاشقانه یک پیامبر» نوشته است: «اگر گیاهان یقین دارند که بهار خواهد آمد، چرا ما انسان ها باور نداریم که روزی خواهیم توانست به هر آنچه می خواهیم، دست یابیم؟».

نگاهی کوتاه به زندگی جبار عسگرزاده که او را عمدتا با نام جبار باغچه بان می شناسیم، مرور زندگی مردی است که به این جمله نویسنده لبنانی باور داشت و بر همین اساس، به بسیاری حیات دوباره بخشید و البته این زایایی و تولد دوباره، آسان به دست نیامد. نام باغچه بان با آموزش در این کشور گره خورده است. او بنیانگذار روشی نو در تدریس به کودکان به ویژه ناشنوایان بود؛ روشی که اول بار در مدارس تبریز آغاز شد و پس از آن، با استقبال فرهنگ دوستان در دیکر نقاط کشور مانند شیراز ادامه یافت. با این حال، باغچه بان هرچند در امر آموزش سرآمد هم عصران خود است، از حیث خلق آثار ادبی برای گروه سنی کودک و نوجوان نیز پیشروست.

ادبیات کودک و نوجوان در ایران همچون دیگر نقاط جهان، ریشه در ادبیات شفاهی، قصه ها و مثل ها دارد؛ ادبیاتی که تلاش دارد در قالب جان بخشیدن به شخصیت هایی که عمدتا از میان حیوانات انتخاب شده اند(فابل ها)، نکات اخلاقی را به مخاطب یادآور شود. این بخش از ادبیات، صرفا مخصوص کودکان نبود؛ یعنی نویسنده با هدف آموزش به مخاطب کودک و نوجوان اثر را خلق نکرده، مخاطب این قصص بزرگسالان و کودکان بودند.

این گونه ادبی از اواخر قرن ۱۹ و به صورت پررنگ تر از قرن بیستم میلادی راه خود را از ادبیات بزرگسال جدا کرد و رفته رفته با ورود نویسندگان صاحب سب و خوش ذوقی چون هانس کریستین اندرسن از دانمارک، کارلو کلودی از ایتالیا با «پینوکیو»، لوئیس کارول از انگلستان با «آلیس در سرزمین عجایب» و برادران گریم از آلمان با مجموعه ای دو جلدی از قصه های شفاهی، قدم به دنیای جدیدی گذاشت؛ جهانی که رفته رفته با ورود علم روانشناسی به این عرصه پخته تر شد و کم کم هویتی مستقل یافت.

در ایران اما اولین تلاش ها همانند بسیاری دیگر از تحولات فرهنگی و اجتماعی از تبریز آغاز شد. تبریز که دروازه ایران به دنیای غرب به شمار می رفت، با وجود تحصیل کردگانی که دنیای غرب را دیده بودند، در تاریخ معاصر ایران نقشی غیر قابل انکار در حرکت قطار تجدد و تحول خواهی دارد. در خیل بزرگانی که اولین قدم را برای تحول و شکوفایی برداشتند، نام جبار باغچه بان همیشه به عنوان خادم فرهنگ و ادب این سرزمین می درخشد. باغچه بان به دلیل بهره بردن از روش ابتکاری در تدریس، در سال ۱۲۹۹ به موجب حکم ریاست فرهنگ تبریز به آن شهر رفت و مشغول به کار شد. او در سال ۱۳۰۳ به دستور «فیوضات» رئیس فرهنگ وقت، اولین کودکستان ایرانی در تبریز را با نام «باغچه اطفال» تأسیس کرد و از همان زمان نام فامیل خود را از عسکرزاده به باغچه بان تغییر داد؛ با این منظور که همان گونه که معلمین دبستان و دبیرستان ها، آموزگار و دبیر نامیده می شوند، مربیان کودکستان ها هم باغچه بان نامیده شوند.

بین دانش آموزان اولین کلاس درس باغچه بان، سه کرولال هم بودند که وجود همین سه کرولال او را به فکر ایجاد مدرسه مخصوصی برای کودکان کرولال انداخت و به دنبال این فکر در سال ۱۳۰۵ خورشیدی در باغچه اطفال کلاسی برای تعلیم و تربیت کرولال ها تأسیس کرد و برای سه کودک یک سال تدریس کرد تا اینکه دکتر محسنی رئیس فرهنگ، اعانه باغچه اطفال را قطع کرد و باغچه بان مصمم در سال ۱۳۰۶ خورشیدی باغچه اطفال را بدون دریافت اعانه اداره کرد.

از دیگر دغدغه های باغچه بان، تربیت و تعلیم دختران همپای پسران بود؛ به همین منظور گروهی از اهالی فرهنگ را برای تشکیل انجمن نسوان دعوت کرد؛ هرچند این امر هرگز محقق نشد، اما نشان دهنده عزم مردی بود که به تأثیر تربیت دختران در ساختن نسلی نو امید و باور داشت.

از دیگر فعالیت های باغچه بان تلاش برای توان بخشی به کودکان ناشنوا یا کم شنوا بود؛ به همین منظور در سال ۱۳۱۲ به تهران آمد دبستانی را ویژه این دسته از کودکان را در تهران تأسیس کرد و در همان سال دستگاهی اختراع کرد که ناشنوایان از طریق دندان و حس استخوانی قادر به شنیدن می شدند این دستگاه پس از تکمیل شدن به نام «تلفن گنگ» در اداره ثبت اختراعات به ثبت رسید.

در سال ۱۳۲۲ جمعیتی به نام جمعیت حمایت از کودکان کرولال را تأسیس کرد و در سال ۱۳۲۳ امتیاز مجله زبان به نام او صادر شد و اولین شماره آن در اول بهمن ۱۳۲۳ انتشار یافت. او طی سال ها تعلیم و تربیت به کودکان به روشی دست یافت که امروزه آن را روش ترکیبی می گویند. مهم آنکه روش آموزشی جبار باغچه بان همچنان نو و تازه می نماید و می تواند الگویی برای مربیان و آموزگاران امروز باشد. سرانجام میرزا جبار عسکرزاده (باغچه بان) در روز چهارم آذر ماه سال ۱۳۴۵ درگذشت.

زنده یاد باغچه بان در کنار راه اندازی مدارس نوین، مبدع روش های جدید تدریس نیز هست؛ روش هایی که به عقیده او کمک می کند تا کودک مراحل آموزش را بهتر طی کند. از جمله این روش ها، خلق نمایشنامه هایی «چون گرگ و چوپان» در آبان سال ۱۳۰۸، «پیر و ترب» با نگاهی به یک افسانه روسی در سال۱۳۱۱ و «خانم خزوک» با نگاهی به افسانه قدیمی خاله سوسکه در سال ۱۳۰۷ اشاره کرد؛ آثاری که بعد اخلاقی در آنها پررنگ بوده و تلاش دارند در قالب شخصیت هایی که به ذهن کودکان نزدیک اند، امر آموزش را به صورت غیرمستقیم دنبال کنند. کتاب های باغچه بان زبانی ساده و قابل فهم برای کودکان دارند و در عین حال تلاش دارند تا امر خشک آموزش را برای کودک، شیرین تر و جذاب تر کنند. اگر در گذشته این امر بر عهده حکایات سعدی و دیگر آثار ادبیات تعلیمی بود، باغچه بان تلاش کرد تا این مسیر را با خلق آثاری ملموس ادامه دهد.

این اولین تلاش ها برای هویت بخشی به ادبیات کودک و نوجوان در ایران بود؛ ادبیاتی که بعدها با ورود ترجمه از برترین آثار جهانی و ناشران کارکشته ای چون فرانکلین به این حوزه قوام یافت و با حضور نویسندگانی که هرکدام خشتی بر این بنای رفیع نهادند، رفته رفته هویتی مستقل برای خود ساخت؛ به طوری که امروز از آن با عنوان تنها برگ برنده ایران در عرصه نشر جهانی یاد می کنند.

انتهای پیام/