مهر | فرهنگی و هنری | چهارشنبه، ۱۰ دی ۱۴۰۴ - ۰۹:۱۲

گنجینه کتابخانه ملی مشتمل بر بیش از چهل و یک هزار نسخۀ خطی و و بیش از سی و پنج هزار کتاب چاپ سنگی، یکی از ارزشمندترین مجموعه های ایران و جهان است .

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی: هومن یوسفدهی، پژوهشگر تاریخ و ادبیات و متن پژوه، مدیرکل کتاب های خطی و نادر و دبیر اجرایی هفدهمین آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی است.
با او درباره نسخه های خطی کتابخانه ملی به گفتگو نشستیم که مشروح آن را در ادامه می خوانید:
سازمان اسناد و کتابخانه ملی چه تعداد نسخه خطی در اختیار دارد؟
گنجینه کتابخانه ملی مشتمل بر بیش از چهل و یک هزار نسخۀ خطی و و بیش از سی و پنج هزار کتاب چاپ سنگی، یکی از ارزشمندترین مجموعه های ایران و جهان است .
تنوع موضوعی در نسخه های خطی، چاپ سنگی و نادر کتابخانه ملی ایران درخور توجه و قابل تحسین است و مهمترین موضوعات آن عبارتند از: قرآن و دعا، فقه و حدیث، اخلاق و عرفان، نجوم، تقویم، طب، جانورشناسی، تاریخ، ادبیات، فلسفه و منطق، دانش نامه و لغت نامه، فیزیک و جغرافیا.
این کتابخانه همچنین دارای مجموعه ارزشمندی از تابلوهای نقاشی و خوشنویسی، قطعات و مرقعات و نگاره ها، آلات و ادوات نگارش، مهر و قلمدان و طومار و … است.
قدیمی ترین این نسخه ها کدامند؟
کهن ترین نسخه خطی که در کتابخانة ملی ایران نگهداری می شود مجموعه هفت رساله با عناوین «عجایب احکام امیرالمؤمنین»، «ذکرالخلائف و عنوان المعارف»، «رساله الی احمد ابن ابی داود»، «الادب الصغیر»، «ذخائر الحکمه»، «جاویدان خرد»، «رساله فی کتمان السر و حفظ اللسان» است که تاریخ کتابت آن ۴۲۰ ق.
و به خط نسخ کهن است.
چه تعداد از این نسخه ها اسکن یا چاپ عکسی شده اند و پژوهشگران به چه صورتی می توانند از آنها استفاده کنند؟
اکثر نسخ خطی این کتابخانه طی سال های متمادی اسکن و دیجیتال سازی شده و برخی از آنها نیز به صورت چاپ عکسی منتشر شده اند.
پژوهشگران به دو طریق حضوری و غیرحضوری (سایت و ایمیل سازمان) می توانند نسخ این کتابخانه را مشاهده و دریافت کنند.
نسخه های خطی به چه صورت هایی به کتابخانه می رسند؟
نسخه های خطی از طرق مختلف از جمله خریداری از اشخاص و مجموعه داران و نیز وقف و اهدا فراهم می شود.
برخی دارندگان نسخ خطی هم، چون امکان نگهداری از آنها را در شرایط مناسب از نظر نور، دما و رطوبت ندارند، مجموعه های خود را به طور امانی به مخزن کتابخانه ملی می سپارند.
کتاب های نادر منظور چه کتاب هایی است؟
مانند چه کتاب هایی؟
چه نمونه هایی در کتابخانه ملی داریم؟
کتاب های نادر به کتاب هایی اطلاق می شوند که دومی ندارند؛ مثلا از نظر محتوا منحصر به فردند یا به خط خود شاعر و مؤلف اند یا از نظر هنری بی نظیرند.
برخی از مهمترین آثار موجود در کتابخانه ملی ایران عبارتند از:
دیوان حافظ به خط نستعلیق عالی سلطانعلی مشهدی با دو نگاره از شاهکارهای هنری عصر تیموری (کتابت: ۸۷۸ ق.)؛
مثنوی معنوی نزدیک به زمان حیات مؤلف (کتابت ۷۱۵ تا ۷۱۶ ق)؛
کلیات سعدی (کتابت: ۷۸۴ ق.) که در سال ۱۳۹۴ از سوی کمیته حافظه جهانی یونسکو به ثبت رسید؛
شاهنامه فردوسی مشتمل بر حدود یک چهارم اثر (کتابت: قرن هشتم)؛
کتاب الجامع لاقوال القدماء و المتحدثین من الاطباء و المتفلسفین فی الادویه المفرده تألیف ابوبکر حامد بن سمجون اندلسی (م.
۴۰۰ ق) در علم داروشناسی (کتابت قرن هفتم)؛
الامالی شیخ صدوق به خط ابن سکون (کتابت: ۵۶۳ ق)؛
قرآن کریم به خط زین العابدین قزوینی (کتابت: ۱۲۱۹ ق) که به دستور فرمانروای فارس حسینعلی میرزا فرمانفرما کتابت شده و تزئینات بی نظیر آن در هر صفحه متفاوت با صفحات قبل و بعد است؛
نهج البلاغه به خط محمد بن ابی القاسم بن موسی بن خلیل (کتابت: ۵۲۱ ق.) که از قدیمی ترین نسخه های کامل نهج البلاغه به شمار می رود؛
یکی از کوچکترین قرآن های هشت ضلعی تاریخ دارجهان (کتابت: ۷۸۴ ق).
همکاری کتابخانه ملی با دیگر کتابخانه ها و یا موزه ها در ایران و جهان به چه صورت است؟
همکاری بین کتابخانه ملی ایران و سایر کتابخانه های کشور عموما به صورت مبادله و اهدا صورت می گیرد، ولی از آنجا که سازمان اسناد و کتابخانه ملی وظیفه سیاست گذاری در حوزه کتابداری و نیز حفاظت و نگهداری و سازماندهی میراث مکتوب را بر عهده دارد، مشاوره و خدمات تخصصی را در این زمینه ها ارائه می دهد.
این سازمان همچنین شیوه نامه ها و آیین نامه های مورد نیاز کتابخانه ها را در اختیار آنها قرار می دهد در صورت لزوم دوره های تخصصی را در همۀ زمینه های مرتبط با کتاب شناسی، نسخه شناسی، کتاب آرایی، فهرست نویسی، مرمت و نگهداری برگزار می کند.
همکاری با کتابخانه های خارج از کشور نیز عموما در قالب تفاهم نامه فی ما بین و در موضوعات مورد علاقه و درخواست طرفین است.
از تکنولوژی های امروز در این حوزه چه استفاده ای می شود؟
در همه حوزه های مربوط به نسخ خطی از حفاظت و نگهداری و مرمت گرفته تا حوزه دیجیتال سازی، اطلاع رسانی و فهرست نویسی از فناوری های نوین استفاده شده است؛ البته بر کسی پوشیده نیست، با سرعتی که فناوری در حال پیشرفت است، به روز شدن و به روز ماندن برای نهادهای دولتی با توجه شرایط فعلی کاری بس دشوار است.
شما دبیر اجرایی هفدهمین آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی هستید، درباره آن برنامه هم توضیحی بفرمایید.
هفدهمین جشنواره حامیان نسخ خطی با شعار «میراث دیروز، اندیشه امروز» دوشنبه ۲۷ بهمن ۱۴۰۴ مشترکا توسط «سازمان اسناد و کتابخانه ملی» و «کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی» برگزار می شود.
شانزده دوره «آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی» از سال ۱۳۷۹ تا ۱۳۸۳ به صورت سالانه و سپس تا سال ۱۳۹۷ به صورت دوسالانه برگزار شد.
چند دوره این آیین به اهتمام مجلس شورای اسلامی و پس از آن توسط سازمان اسناد و کتابخانه ملی برگزار شد.
در پی شیوع بیماری همه گیر کرونا و مهیا نبودن شرایط، برگزاری این آیین چند سالی به تعویق افتاد.
تا اینکه در سال جاری امکان برگزاری مشترک «هفدهمین آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی» توسط دو نهاد فوق فراهم و مقرر شد آثار منتشره و فعالیت های انجام شده در حوزه نسخ خطی در بازه زمانی شش ساله ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۲ مورد بررسی قرار گیرد.
امور مربوط به هفدهمین آیین با تشکیل دو کمیته علمی و اجرایی و کارگروه های ویژه به طور مرتب پیگیری شده و مراسم اصلی آن ان شاء الله در ۲۷ بهمن ۱۴۰۴ برگزار خواهد شد.