معنای ارباب در لغت و قرآن

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف

کلیدواژه: توحید، شرک، صاحب، مالک، پروردگار، مربی، تربیت، ربوبیت، ارباب، رب.

پرسش: معنای کلمه «ارباب» چیست؟ آیا در قرآن کلمه «ارباب» به کار رفته است؟

پاسخ اجمالی: «ارباب» در لغت، جمع رب است به معنای تربیت و پرورش. رب وقتی به صورت مطلق به کار رود، از نام های خدای تعالی است و در این مفهوم، نمی توان آن را جمع بست.
واژه «ارباب»، در چهار آیه از آیات قرآن کریم به کار رفته است و در آن موارد یک پیام واحد دارد و آن گسستن از «ارباب» و خدایان و صاحب اختیاران دروغین و پیوستن به توحید است.

فهرست مندرجات

۱ - معنای لغوی
۲ - کاربرد قرآنی
۳ - پانویس
۴ - منبع

۱ - معنای لغوی

[ویرایش]

«ارباب» در اصل واژه ای عربی و جمع «رب» است. «رب» در ریشه اصلی به معنای تربیت و پرورش است؛ یعنی ایجاد کردن حالتی پس از حالتی دیگر در چیزی تا به حد نهایی و تمام و کمال آن برسد.

[۱]

بدین ترتیب «رب» در ریشه لغوی، مفهومی مصدری دارد که به طور استعاره به جای فاعل به کار رفته است؛

[۲]

یعنی در کاربرد عرفی، به صورت استعاره برای پرورش دهنده و کسی که فرآیند رشد چیزی را بر عهده می گیرد و آن را به تدریج به سمت کمال و رشد مطلوب ارتقا می دهد، به کار رفته است و در نتیجه مفهوم اسم فاعل یافته است.
در این مفهوم استعاره ای، برای رب معانی گوناگونی را برشمرده اند. برخی از این معانی عبارت اند از: سیّد (آقا و رئیس)،

صاحب.

«رب» وقتی به صورت مطلق به کار رود، از نام های خدای تعالی است و در این مفهوم، نمی توان آن را جمع بست.

[۷]

[۸]

[۹]

اما به شکل مضاف، قابل کاربرد برای دیگر موجودات نیز می باشد: «رب الدار» و «رب الفرس»، چنان که جناب عبدالمطلب به ابرهه گفته بود: «انا رب الابل و للبیت رب یمنعه (سیمنعه)؛

[۱۰]

[۱۱]

من صاحب شترانم، کعبه هم صاحبی دارد که از آن حفاظت خواهد کرد.»
در صورتی که «رب» برای موجودی غیر از خداوند متعال به کار رود، قابل جمع بستن است. بدین ترتیب، در کاربرد عرفی، معنا و مفهوم «ارباب» عبارت است از: صاحبان، مالکان و پرورندگان.

[۱۲]

[۱۳]

البته ارباب در زبان فارسی، با اغماض از معانی جمع آن، به رئیس ده و مالک و بزرگ گفته می شود و در نتیجه به صورت مفرد استعمال می گردد.

[۱۴]

۲ - کاربرد قرآنی

[ویرایش]

واژه «ارباب»، در چهار آیه از آیات قرآن به کار رفته است:
• «قل یا اهل الکتاب تعالوا الی کلمة سواء بیننا و بینکم الا نعبد الا الله و لا نشرک به شیئا و لا یتخذ بعضنا بعضا اربابا من دون الله؛

[۱۵]

بگو: ای اهل کتاب! بیایید به سوی سخنی که میان ما و شما یکسان است که جز خداوند یگانه را نپرستیم و چیزی را همتای او قرار ندهیم و بعضی از ما، بعضی دیگر را (غیر از خدای یگانه) به خدایی نپذیرد.»
• «و لا یامرکم ان تتخذوا الملائکة و النبیین اربابا ا یامرکم بالکفر بعد اذ انتم مسلمون»؛

[۱۶]

و به شما دستور نمی دهد که فرشتگان و پیامبران را پروردگار خود قرار دهید، آیا پس از آن که مسلمان گشته اید، شما را به کفر فرمان می دهد؟»
• «اتخذوا احبارهم و رهبانهم اربابا من دون الله و المسیح ابن مریم و ما امروا الا لیعبدوا الها واحدا؛

[۱۷]

آنان احبار و راهبانشان را به جای خداوند می پرستیدند و نیز مسیح بن مریم را. حال آن که فرمانی جز این به آنان داده نشده بود که خدای یگانه را بپرستند.»
• «یا صاحبی السجن ا ارباب متفرقون خیر ام الله الواحد القهار؛

[۱۸]

ای دوستان زندانی من! آیا خدایان پراکنده بهترند، یا خداوند یکتای پیروز؟!»
آیات بالا، یک پیام مشترک دارند. همان پیامی که پاسخ فطرت انسانی هم هست؛ این پیام واحد، گسستن از «ارباب» و خدایان و صاحب اختیاران دروغین و پیوستن به توحید است. به دیگر سخن؛ مضمون مشترک آیات ذکر شده، ایمان به ربوبیت تکوینی و تشریعی و دوری از «پرستش» دیگر موجودات (هر چند مقدس و باارزش) است.
از آن جا که «ارباب» در لغت، جمع رب است، «ارباب گرایی» آن خواهد بود که انسان، ربوبیت موجوداتی جز خدای عز و جل را پذیرا باشد و از پذیرش توحید در ربوبیت الهی سر باز زند. بنابراین، به هر اندازه انسان در کانون نورانی توحید ربوبی بیشتر قرار گرفت، به همان اندازه از شرک و گرایش به ارباب و موجودات بی مقدار دیگر دوری گزیده است و بر عکس هر گامی که انسان از ربوبیت الهی فاصله گرفت، به ربوبیت موجودی غیر پروردگار عالم در وادی «ارباب گرایی» در غلتیده است.