محمود حبیبی٭

قوام حقیقت حیات انسانی به اصل عدالت است. دادگری همانند اصل توحید ریشه در نظام تکوین دارد همچنان که پیامبر اکرم (ع) فرمودند: «بالعدل قامت السماوات و الارض» یعنی اینکه آسمان ها و زمین، با عدالت، پا برجا می مانند، بنابراین نادیده انگاشتن قسط و عدل، مخالفت با نظام طبیعی و اهتمام به آن هماهنگی با نظام هستی است. عدالت در لغت به معنای مساوات، ضدجور و عدم افراط و تفریط می باشد و در اصطلاح عبارت است از رعایت استحقاق و شایستگی ها، تعریف عدالت به این معنا تعبیر رایج متفکران مسلمان است، لذا آنان عدالت را معنا نموده اند. « إعطاء کل ذی حق حقه»
در این یادداشت به تحلیل و بررسی مفهوم عدالت اجتماعی از نگاه قرآن می پردازیم.
۱- عدالت ریشه در فطرت انسان دارد: از نگاه قرآن، عدل به مثابه صفت و ملکه انسانی و اجتماعی، ریشه در فطرت انسان ها دارد. بدین معنا که در وجود آدمی، گرایش به عدالت و عدالتخواهی، مبارزه با ظلم و بی عدالتی نهادینه شده است. این حقیقتی است که سرشت انسان به آن خو گرفته، همچنان که آیه ۷ سوره مبارکه انفطار می فرماید: «الذی خلقک فسواک فعدلک» آفرینش انسان و هماهنگی و تعادل میان اعضای او، جلوه ای از لطف و عنایت خداوند است. آنگاه اعتدال و عدالت را در وجود تو محقق ساخت. یعنی آفرینش و خلقت تو بر مدار اعتدال استوار گردید. با این توصیف چون عدالت ریشه در فطرت آدمی دارد باعث ثبات و آرامش انسان بوده و اساسا تغییرناپذیر است. به علاوه استقرار عدالت و قیام به قسط و عدل ذاتا موجب آرامش و سکون انسان می گردد.
۲ - تحقق قسط و عدل در جامعه، فلسفه اساسی رسالت پیامبران: خداوند در آیه ۲۵ سوره حدید می فرماید: «لقد أرسلنا رسلنا بالبینات و أنزلنا معهم الکتاب و المیزان لیقوم الناس بالقسط و ….ما پیامبران را با دلایل روشن فرستادیم و با آنها، کتاب آسمانی و میزان شناسایی حق از باطل را نازل کردیم تا مردم، قیام به عدالت کنند.

بر این اساس اقامه قسط و عدل در جامعه از نگاه قرآن تا به آنجا اهمیت دارد که خداوند هدف از بعثت پیامبران و ارسال رسل را استقرار عدالت و مبارزه با ظلم ستیزی دانسته است.
۳- جلوگیری از تحریف و تاخیر در اجرای عدالت: خداوند در آیه ۱۳۵ سوره نساء می فرماید: یا أیها الذین آمنوا کونوا قوامین بالقسط شهداء لله ولو علی أنفسکم أو الوالدین والأقربین إن یکن غنیا أو فقیرا فالله أولی بهما فلا تتبعوا الهوی أن تعدلوا وإن تلووا أو تعرضوا فإن الله کان بما تعملون خبیرا. ای کسانی که ایمان آورده اید! کاملا قیام به عدالت کنید! برای خدا شهادت دهید، اگر چه این گواهی به زیان خود شما، یا پدر و مادر و نزدیکان شما بوده باشد! چرا که اگر آنها غنی یا فقیر باشند، خداوند سزاوارتر است که از آنان حمایت کند. بنابراین از هوی و هوس پیروی نکنید که از حق، منحرف خواهید شد! و اگر حق را تحریف کنید، یا از اظهار آن، اعراض نمایید، خداوند به آنچه انجام می دهید، آگاه است.
در خصوص این آیه دو نکته را باید توجه داشت:
الف - و إن تلووا: کلمه «تلووا» از ریشه «لی» به معنای پیچاندن و تاب دادن است که مراد از آن در این آیه تلاش برای واژگونی حق و قلب حقیقت است. همچنین تحریف در اجرای حق می تواند از مصادیق فعل تلووا در قرآن کریم باشد.
ب - أو تعرضوا: این واژه قرآنی بدان معناست که اشخاص جامعه نباید از اقامه قسط و عدل رویگردان شوند.
بر این اساس بنیان های قسط و عدل در جامعه باید استوار گردد. همچنین یکایک آحاد جامعه مکلف هستند نسبت به ظلم و بی عدالتی احساس مسوولیت نموده و بی تفاوت نباشند.
۴ - قضاوت و داوری براساس قسط و عدل: آیه ۵۸ سوره نساء در زمینه اهمیت قضاوت و داوری با محوریت «عدالت» می فرماید:
إن الله یأمرکم أن تودوا الأمانات إلی أهلها و إذا حکمتم بین الناس أن تحکموا بالعدل …. همانا خداوند فرمان تان می دهد که امانت ها را به صاحبانش بدهید و هرگاه میان مردم داوری کردید، به عدل حکم کنید. به علاوه آیه ۲۶ سوره ص در همین زمینه می فرماید: یا داود إنا جعلناک خلیفه فی الأرض فاحکم بین الناس بالحق و لا تتبع الهوی فیضلک عن سبیل الله …
ای داود! همانا ما تو را در زمین جانشین قرار دادیم، پس میان مردم به حق داوری کن و از هواها و هوس ها پیروی نکن که تو را از راه خدا منحرف می کند. همچنین آیه ۲۹ سوره اعراف می فرماید: قل أمر ربی بالقسط ….. بگو: پروردگار من شما را به عدل و درستی امر کرده است.
۵- عدالت در گفتار حتی علیه خود و بستگان: مطابق آیه ۱۵۲ سوره مبارکه انعام، با دیگران باید بر مدار «حق و عدالت» سخن گفت. و إذا قلتم فاعدلوا و لو کان ذا قربی و بعهد الله أوفوا ذلکم وصاکم به لعلکم تذکرون هنگامی که سخنی می گویید، عدالت را رعایت نمایید، حتی اگر در مورد نزدیکان (شما) بوده باشد و به پیمان خدا وفا کنید، این چیزی است که خداوند شما را به آن سفارش می کند، تا متذکر شوید. به علاوه آیه ۱۳۵ سوره نساء می فرماید: «قوامین بالقسط شهداء لله و لو علی أنفسکم أو الوالدین و الأقربین "ای کسانی که ایمان آورده اید ! قیام به عدالت کنید! برای خدا شهادت دهید، اگر چه این گواهی به زیان خود شما، یا پدر و مادر و نزدیکان شما بوده باشد.
۶- رفتار توام با عدالت حتی نسبت به دشمنان: خداوند در آیه ۸ سوره نساء می فرماید: یا أیها الذین آمنوا کونوا قوامین لله شهداء بالقسط و لا یجرمنکم شنآن قوم علی ألا تعدلوا اعدلوا هو أقرب للتقوی و اتقوالله إن الله خبیر بما تعملون
ای کسانی که ایمان آورده اید! همواره برای خدا با تمام وجود قیام کنید و به انصاف و عدالت گواهی دهید و هرگز دشمنی با قومی، شما را به بی عدالتی وادار نکند. به عدالت رفتار کنید که به تقوا نزدیک تر است و از خداوند پروا کنید که همانا خدا به آنچه انجام می دهید آگاه است.
۷ - برقراری صلح در بین مردم براساس عدالت: آیه ۹ سوره مبارکه حجرات درخصوص ضرورت برقراری صلح و رفع مخاصمه بین مردم می فرماید:
و إن طائفتان من المومنین اقتتلوا فأصلحوا بینهما فإن بغت إحداهما علی الأخری فقاتلوا التی تبغی حتی تفی ء إلی أمر الله فإن فاءت فأصلحوا بینهما بالعدل و أقسطوا إن الله یحب المقسطین و اگر دو گروه از مومنان به نزاع و جنگ پرداختند، پس میان آنان صلح و آشتی برقرار کنید. سپس اگر یکی از دو گروه بر دیگری تجاوز کرد، با متجاوز بجنگید تا به فرمان خداوند بازگردد. پس اگر متجاوز بازگشت و دست از تجاوز برداشت، میان آن دو گروه به عدالت رفتار کنید زیرا خداوند عدالت پیشگان را دوست دارد.
۸ - قانون مداری گامی به سوی عدالت: از نگاه قرآن، تحقق عدالت با قانون مداری پیوند ناگسستنی دارد، بر این اساس، قانون مداری از ضروریات اولیه حکمرانی دینی در مکتب اسلام است. قرآن نیز پیامبر را مامور برپایی عدالت بر اساس قانون دانسته است: همچنان که آیه ۱۵ سوره شوری می فرماید: فلذلک فادع و استقم کما أمرت و لا تتبع أهواءهم و قل آمنت بما أنزل الله من کتاب و أمرت لأعدل بینکم الله ربنا و ربکم لنا أعمالنا و لکم أعمالکم لا حجه بیننا و بینکم الله یجمع بیننا و إلیه المصیر. پس ای پیامبر آنان را به راه حق دعوت کن و بر آن پایداری نما آن گونه که فرمان یافته ای و خواسته های آنان را پیروی مکن و به آنان بگو به هر کتابی که خدا نازل کرده است، ایمان دارم و فرمان یافته ام تا میان شما به عدالت حکم کنم. با این توصیف لازمه تحقق عدالت، حرکت بر مدار قانون است و تنها در صورتی می توان بنیان های قسط و عدل را در جامعه استوار نمود که رهبران و حاکمان آن جامعه پایبند به قانون باشند.
۹ - عدل و احسان در کنار یکدیگر: آیه ۹۰ سوره نحل مبین پیوند ناگسستنی بین تحقق عدالت و احسان و نیکوکاری در جامعه دارد: إن الله یأمر بالعدل و الإحسان و إیتاء ذی القربی و ینهی عن الفحشاء و المنکر و البغی یعظکم لعلکم تذکرون. همانا خداوند مردم را به عدل و احسان و دادن حق خویشاوندان، فرمان می دهد و از کارهای زشت و ناپسند و تجاوز، نهی می فرماید. او شما را موعظه می کند باشد که متذکر شوید.
با این توصیف براساس آیات نورانی قرآن کریم: اولا: حاکم و دست اندرکاران جامعه باید بسترهای لازم را برای نهادینه شدن «عدالت اجتماعی» در همه سطوح فراهم نمایند.
ثانیا: تمام برنامه های اقتصادی و اجتماعی و سیاسی و فرهنگی حکمرانان باید منجر به «تحقق عدالت» شده و پایه های آن را در جامعه استوار تر نماید.
ثالثا: قیام به عدالت و احساس مسوولیت در برابر ظلم باید در جامعه به یک فرهنگ عمومی تبدیل شود و همه آحاد ملت باید در برابر ظلم و بی عدالتی به همنوعان خود احساس مسوولیت نمایند.
٭ نایب رییس اسکودا

https://www.etemadnewspaper.ir/fa/Main/Detail/۱۹۴۹۲۳/٪D۹٪۸۵٪D۹٪۸۱٪D۹٪۸۷٪D۹٪۸۸٪D۹٪۸۵-٪D۸٪B۹٪D۸٪AF٪D۸٪A۷٪D۹٪۸۴٪D۸٪AA-٪D۸٪A۷٪D۸٪AC٪D۸٪AA٪D۹٪۸۵٪D۸٪A۷٪D۸٪B۹٪DB٪۸C-٪D۸٪A۷٪D۸٪B۲-٪D۹٪۸۶٪DA٪AF٪D۸٪A۷٪D۹٪۸۷-٪D۹٪۸۲٪D۸٪B۱٪D۸٪A۲٪D۹٪۸۶-