به گزارش خبرگزاری مهر، متن زیر نوشتاری از حجت الاسلام حسین عشاقی عضو هیأت علمی گروه فلسفه پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی است که در ادامه می خوانید؛

«إنما یستجیب الذین یسمعون و الموتی یبعثهم الله ثم إلیه یرجعون» (۳۶ انعام).

تنها کسانی (دعوت تو را) می پذیرند که می شنوند؛ و مردگان را خدا بر خواهد انگیخت سپس به سوی او باز گردانیده می شوند.

از آیاتی که دلالت دارد بر اینکه همه گناهکاران حتی کفار و منافقان در روز قیامت بعد از گرفتاری به عذاب درخور، توبه کرده و آگاهانه ایمان می آورند و از درد و رنج عذاب جهنم رهایی یافته و در نهایت با فنای فی الله به نعمت بی کران الهی نائل می شوند آیه فوق الذکر است.

توضیح اینکه در ابتدای این آیه خداوند با «انما»، که دال بر حصر است، بیان می کند کسانی که دعوت تو را می پذیرند فقط کسانی هستند که گوش شان می شنود؛ روشن است که شنوایی در اینجا شنوایی ظاهری که با گوش معمولی صداها را می شنود نیست زیرا قریب به اتفاق مردم از شنوایی ظاهری برخوردارند ولی با این حال، خدا اکثر مردم را گرفتار کری می داند «أم تحسب أن أکثرهم یسمعون أو یعقلون إن هم إلا کالأنعام بل هم أضل سبیلا» (۴۴ فرقان)؛ پس این شنوائی، شنوائی ظاهری نیست؛ بلکه مراد شنوائی معنوی است که با آن درک حقایق معنوی می شود؛ و روشن است شنوائی معنوی مستند به حیات معنوی است؛ چون حیات است که مایه هر نوع آگاهی است و شنوائی معنوی باید مستند به حیات معنوی باشد؛ پس مفاد آیه مورد بحث این است که تنها کسانی دعوت پیامبر را می پذیرند که گوش فهم شان حقایق معنوی را بشنود؛ تا بتوانند درک درستی از دعوت پیامبر داشته باشند؛ اما سایر افراد جامعه که از حیات معنوی محرومند، مرده و ناشنوا هستند.

و از اینجا روشن می شود که در جمله «الموتی یبعثهم الله» مراد از «الموتی» مردگانی هستند که از حیات معنوی محروم اند؛ و مراد از بعث آنها هم بعثی است که این مردگان محروم از حیات معنوی را به چنین حیات معنوی می رساند نه اینکه مراد بعث از قبور ظاهری باشد؛ زیرا بعث از قبور ظاهری مربوط به همه است چه مؤمن و چه کافر؛ ولی ظاهر این آیه این است چنین بعثی به مردگان محروم از حیات معنوی اختصاص دارد نه به همه.

پس معنی جمله «الموتی یبعثهم الله» این است که خداوند مردگان محروم از حیات معنوی را به حیات معنوی، مبعوث می کند؛ یعنی خداوند به مقتضای اسم «مصلح» (کفعمی، المصباح ص ۳۵۷). که بر اساس آن خداوند اولین و آخرین را صالح می سازد (باسمک الذی یصلح به الأولون و الآخرون) شرایط زنده شدن به حیات معنوی را برایشان در سایر عوالم فراهم می سازد تا دعوت پیامبر را بتوانند بشنوند و درک کنند؛ و با ایمان آگاهانه و توبه حقیقی مؤمن گشته و از نعمت بی کران خداوند بهره مند شود و نهایتا با فنای انانیت شان در حضرت حق به تبع فنای حقیقت محمدیه به رجوع الی الله نائل گردند «ثم إلیه یرجعون».

از مهم ترین این شرایط، مسئله عذاب آنها است؛ که خود بزرگترین عامل بیداری و راه یابی آنها به حیات معنوی است لذا خداوند در مورد جهنم یان می فرماید: «و أما الذین فسقوا فمأواهم النار کلما أرادوا أن یخرجوا منها أعیدوا فیها و قیل لهم ذوقوا عذاب النار الذی کنتم به تکذبون- و لنذیقنهم من العذاب الأدنی دون العذاب الأکبر لعلهم یرجعون» (۲۰ و ۲۱ سجده) که بخوبی تعبیر «لعلهم یرجعون» در آخر این دو آیه روشن می کند که عذاب اهل جهنم برای برگشت آنها از راه خطایی است که در دنیا داشته اند و اینک همراه خود به آخرت آورده اند.

و از شرایط دیگر رسیدن به این بعث معنوی، مسئله جلسات مناظراتی است که خداوند در آخرت برای درک درست حقایق توسط اهل جهنم بپا می کند تا آنها حقانیت حق را آگاهانه بفهمند «و یوم ینادیهم فیقول أین شرکائی الذین کنتم تزعمون- و نزعنا من کل أمه شهیدا فقلنا هاتوا برهانکم فعلموا أن الحق لله و ضل عنهم ما کانوا یفترون» (۷۴ و ۷۵ قصص). و شرایط دیگری که بیانش مجال واسع می خواهد؛ بنابراین همه اهل دوزخ با چنین بعثی به حیات معنوی خواهند رسید و در آنجا است که دعوت پیامبر را با گوش زنده به حیات معنوی شنیده و می فمهند و ایمان می آورند و نجات می یابند و همراه قافله حقیقت محمدیه و با فنای آنحضرت در حضرت حق مخاطب به خطاب «فادخلی فی عبادی- و ادخلی جنتی» شده و به جنت ذات نائل می شوند؛ لذا در آخر همین آیه مورد بحث می گوید «ثم إلیه یرجعون».