زکات در کنار نماز، نشانه جامعیت اسلام

نشان آن است که رابطه با خداوند متعال از طریق نماز حاصل شده و رابطه با مخلوق خداوند از راه ادای زکات برقرار می شود. همراهی این دو به جهت اهمیت ویژه آنها است؛ زیرا نماز در آیات قرآن کریم و روایات اسلامی از جایگاه خاصی برخوردار است و زکات نیز در دین اسلام در بعد اقتصادی و اجتماعی و … بسیار اهمیت دارد و ذکر زکات در کنار نماز نشانه جامعیت اسلام و همه جانبه نگری دین مقدس اسلام است.

زکات در کنار صلاة بین آیات قرآن

در قرآن مجید بسیار درباره زکات سخن گفته شده و به آن امر تأکید شده و در موارد زیادی وقتی، امر به نماز کرده بلافاصله به زکات دستور داده است و این دو را ملزم و کنار یکدیگر ذکر کرده ؛ مثل اینکه می فرماید: «أقیموا الصلوة و ءاتوا الزکوة » [۱] نماز را بپا دارید و زکات را بدهید. این تقارن و تلازم (دستور و تأکید به زکات و نماز) اهمیت و ضرورت زکات را می فهماند و می رساند که نمی شود کسی نماز بخواند و زکات ندهد چنان که در روایات نیز به این مطلب توجه داده شده که هر کس زکات ندهد ، نماز او قبول نیست ؛ چنانکه امام محمد باقر علیه السلام می فرماید: خداوند تبارک و تعالی زکات را مقرون به نماز کرده می فرماید: «أقیموا الصلوة و ءاتوا الزکوة » فمن اقام الصلوه و لم یۆت الزکوه فکانه لم یقم الصلوه»[۲] یعنی پس هر کس نماز بخواند ولی زکات ندهد گویا نماز نخوانده است و خداوند یکی از نشانه های مۆمنان را دادن زکات ذکر کرده و می فرماید: «والذین هم للزکوة فاعلون»[۳] مۆمنان کسانی هستند که (دستور دادن) زکات را انجام می دهند و به زنان پیغمبر صلی الله علیه و آله می فرماید : «و اقمن الصلوه و آتین الزکوه و اطعن الله و رسوله» [۴] یعنی نماز به پای دارید و زکات دهید و خدا و رسول را اطاعت نمائید (که می رساند زنان پیغمبر نیز از دادن زکات معاف نیستند).

و در مورد مشرکین می فرماید: فان تابوا و اقاموا الصلوه و اتوا الزکوه فاخوانکم فی الدین»[۵] یعنی پس اگر آنان توبه کردند (از شرک و دشمنی) و نماز را به پا داشتند و زکات دادند ، برادران دینی شما می باشند.

چنانکه می بینیم پس از توبه ، مشرکین فقط نماز و زکات را میزان در برادر دینی شدن آنان معرفی کرده است و عبدالله بن سنان از امام صادق علیه السلام نقل می کند که وقتی (این آیه) نازل شد ، در ماه رمضان رسول اکرم صلی الله علیه و آله به منادی خود دستور دادند که اعلام کند «ای مردم خداوند متعال همچنان که نماز را بر شما واجب کرده ، زکات را نیز واجب نموده است و تا یک سال به آنها مهلت داد و در سال بعد چون ماه رمضان پایان یافت به منادی خود دستور داد که اعلام کند «ای مسلمانان زکات مال خود را بدهید تا اینکه نماز شما قبول گردد . پس آن حضرت مأمورین خود را جهت گرفتن زکات اعزام داشت و خداوند کسانی را که طلا و نقره را حبس کرده و زکات آنها را نمی دهند ، شدیدا نکوهش کرده و عذاب سختی برایشان بیان کرده است.[۶]

از آیات فوق و آنچه ذکر شده اهمیت زکات از دیدگاه قرآن روشن می گردد.

در قرآن کریم با این که پرداخت زکات به عنوان یک واجب مالی مورد تأکید قرار گرفته، اما به طور مشخص موارد وجوب آن معین نشده است و موارد وجوب آن در روایات بیان شده است

از آنچه گذشت می توان دریافت که در قرآن کریم؛ آمدن «زکات» در کنار «صلاة» نشان آن است که رابطه با خداوند متعال از طریق نماز حاصل شده و رابطه با مخلوق خداوند از راه ادای زکات برقرار می شود. همراهی این دو به جهت اهمیت ویژه آنها است؛ زیرا نماز در آیات قرآن کریم و روایات اسلامی از جایگاه خاصی برخوردار است و زکات نیز در دین اسلام در بعد اقتصادی و اجتماعی و … بسیار اهمیت دارد و ذکر زکات در کنار نماز نشانه جامعیت اسلام و همه جانبه نگری دین مقدس اسلام است.

باید توجه داشت آیاتی که درباره زکات در قرآن کریم آمده، همه مربوط به زکات واجب اصطلاحی فقهی نیست؛ بلکه زکات با معانی متفاوت و همراه با عناوین مختلف ذکر شده است؛ مانند زکات واجب، زکات به معنای انفاق و صدقه مستحبی، زکات به معنای پاکی. اگرچه اکثر آیات مربوط به زکات در مورد زکات مال - اعم از واجب یا مستحب- است.

صدقه

همچنین باید در نظر داشت که در صدر اسلام «زکات» در معنای لغوی (انفاق مال) به کار می رفته، نه در خصوص زکات واجب. علامه طباطبایی (ره) در ذیل آیه شریفه «إنما ولیکم الله و رسوله و الذین آمنوا الذین یقیمون الصلاة و یۆتون الزکاة و هم راکعون» (مائده، ۵۵) «سرپرست و ولی شما، تنها خداست و پیامبر او و آنها که ایمان آورده اند همانها که نماز را برپا می دارند، و در حال رکوع، زکات می دهند.») (بر اساس روایات متعددی از منابع شیعه و منابع اهل تسنن، این آیه شریفه در شأن امام علی (علیه السلام) نازل شده است)، می گوید: «اگر می بینید امروز وقتی زکات گفته می شود، ذهن منصرف به زکات واجب شده و صدقه به ذهن نمی آید، نه از این جهت است که بر حسب لغت عرب صدقه زکات نباشد، بلکه از این جهت است که در مدت هزار و چند سال گذشته از عمر اسلام، متشرعه و مسلمانان ، زکات را در واجب به کار برده ؛ وگرنه در صدر اسلام زکات به همان معنای لغوی خود بوده است و معنای لغوی زکات، اعم است از معنای مصطلح آن (زکات واجب فقهی)، و صدقه و انفاق مستحبی. در حقیقت زکات در لغت، مخصوصا اگر در کنار نماز قرار گیرد، به معنای انفاق مال در راه خدا و مرادف آن است، همان که همین مطلب از آیاتی که احوال پیامبران گذشته را حکایت می کنند به خوبی استفاده می شود، مانند این آیه که درباره حضرت ابراهیم و اسحاق و یعقوب می فرماید: «وأوحینا إلیهم فعل الخیرات وإقام الصلاة وإیتاء الزکاة » (انبیاء، ۷۳) «ما وحی کردیم به آنان کارهای نیک و نماز خواندن و زکات دادن را») و راجع به حضرت اسماعیل می فرماید: «و کان یأمر أهله بالصلاة و الزکاة و کان عند ربه مرضیا» (مریم، ۵۵) «اسماعیل چنان بود که همواره اهل خود را به نماز و زکات توصیه میکرد و در نزد خداوند پسندیده بود.»)

امام محمد باقر علیه السلام می فرماید: خداوند تبارک و تعالی زکات را مقرون به نماز کرده می فرماید: «اقیموا الصلوهو اتوا الزکوه» فمن اقام الصلوه و لم یۆت الزکوه فکانه لم یقم الصلوه» یعنی پس هر کس نماز بخواند ولی زکات ندهد گویا نماز نخوانده است و خداوند یکی از نشانه های مۆمنان را دادن زکات ذکر کرده و می فرماید: «والذینهم للزکوه فاعلون»

و درباره حضرت عیسی (علیه السلام) در گهواره می فرماید: «و أوصانی بالصلاة و الزکاة ما دمت حیا»(مریم، ۳۱) «و خدای من به من دستور داد که تا زندهام نماز و زکات را ترک نکنم»)

ناگفته پیداست که در شریعت ابراهیم و یعقوب و اسماعیل و عیسی (علیه السلام) زکات به آن معنایی که در اسلام است نبود.

همچنین در قرآن می خوانیم: «قد أفلح من تزکی و ذکر اسم ربه فصلی»(اعلی، ۱۵) «به تحقیق رستگاری یافت آن که تزکیه کرده و به یاد خدایش افتاده نماز گزارد») و «الذین لا یۆتون الزکاة و هم بالآخرة هم کافرون» (فصلت، ۷) «آنان که زکات را نمیپردازند، و آخرت را منکرند») و «و الذین هم للزکاة فاعلون» (مۆمنون، ۴) «آنهایی که دستور زکات را انجام میدهند») و آیات دیگری که در سوره های مکی و مخصوصا سوره هایی که در اوایل بعثت نازل شده مانند سوره «حم سجده» و امثال آن.

چه این سوره ها وقتی نازل شدند که اصولا زکات به معنای معروف و مصطلح فقهی هنوز واجب نشده بود، و لابد مسلمانان آن روز از کلمه زکاتی که در این آیات است، چیزی می فهمیده اند، بلکه این آیه مربوط به زکات: «خذ من أموالهم صدقة تطهرهم و تزکیهم بها و صل علیهم إن صلاتک سکن لهم»(توبه، ۱۰۳) دلالت دارد بر این که زکات مصطلح یکی از مصادیق صدقه است، و از این جهت آن را زکات گفته اند که صدقه است، و چون صدقه پاک کننده است، زکات هم از تزکیه و به معنای پاک کردن است.

در قرآن کریم با این که پرداخت زکات به عنوان یک واجب مالی مورد تأکید قرار گرفته، اما به طور مشخص موارد وجوب آن معین نشده است و موارد وجوب آن در روایات بیان شده است.

پی نوشت ها:

[۱]. سوره بقره، آیات ۴۳، ۸۲، ۱۱۰، ۱۷۷، و سوره نور آیات ۳۷، ۵۶ و سوره مجادله، آیه ۱۳ و سوره احزاب، آیه ۳۳، و سوره لقمان، آیه ۴، و سوره روم، آیه ۳۶ و ….