شب یلدا چقدر طولانی تر است؟

امیر نیک رو

۱۸ آذر ۱۴۰۴ | ۱۲:۰۲ زمان مورد نیاز برای مطالعه: ۵ دقیقه

شب یلدا برای ایرانیان از بهترین مناسبت های سال است که مانند نوروز، هزاران سال همچنان رنگ و بوی خود را حفظ کرده است اما به جز ریشه های فرهنگی، باید دید در شب چله، از نظر نجومی چه چیزی در آسمان روی می دهد که باعث دیرینگی این جشن ایرانی بر اساس دقیق ترین تقویم جهان شده است.

شب یلدا چقدر طولانی است؟

طولانی بودن شب یلدا را باید در مقایسه با شب های دیگر در نظر گرفت. به طور کلی با توجه به تغییر تدریجی طول روز و شب از زمان انقلاب تابستانی، انسان ها تغییرات محسوسی از نظر طولانی تر شدن شب احساس نمی کنند. به ویژه اینکه این تغییرات در عرض های جغرافیایی میانی، در مقیاس ثانیه خواهد بود. برای مثال در ایران شب یلدای امسال نسبت به شب های پیش و پس از آن حدود ۱ ثانیه بلندتر است. از جمله یکم دی در تهران طول شب ۱۴ ساعت و ۱۵ دقیقه و ۳۵ ثانیه خواهد بود که ۲ ثانیه از روز قبل و ۱ ثانیه از روز بعد بیشتر است و زمان کافی برای وقت گذاشتن و برپایی جشن یلدا وجود دارد.

مسیر حرکت خورشید در آسمان زمین در زمان های مختلف سال تغییر می کند.
Credit: Gyorgy Soponyai

شب یلدا چند دقیقه بیشتر است؟

از دیدگاه نجومی و مکانیک سماوی، شب یلدا طولانی ترین شب سال محسوب می شود. بدین ترتیب کوتاه ترین روز سال در ایران حدود ۹ ساعت و ۴۵ دقیقه طول می کشد و این یعنی طول روز در انقلاب زمستانی ۸ ساعت و ۴۹ دقیقه کوتاه تر از روز انقلاب تابستانی است. پس از کوتاه ترین روز سال، روزها به تدریج بلندتر و شب ها کوتاه تر می شوند تا به اعتدال بهاری برسند. در هنگام اعتدال بهاری و البته هنگام اعتدال پاییزی که روز اول پاییز روی می دهد، ساعات شب و روز تقریبا یکسان است و هر کدام حدود ۱۲ ساعت طول می کشد. اما در انقلاب تابستانی است که تعداد ساعات روز به اوج خود می رسد.

طلوع خورشید انقلاب زمستانی در برج نجومی رادکان، خراسان رضوی. بسیاری از بناهای تاریخی، کاربری نجومی دارند.
Credit: Majid Elahi

در شب یلدا شاید بسیاری از ساکنان زمین تغییر محسوسی در طول شب و روز احساس نکنند اما هر چه به عرض های جغرافیایی شمالی نزدیک تر شویم این تغییر برای افراد محسوس تر خواهد بود. در هنگام انقلاب زمستانی با پیشروی به سمت قطب شمال، نور روز به طور چشمگیری کاهش پیدا می کند. برای نمونه مردم در سنگاپور، تنها در ۱۳۷ کیلومتری شمال استوا، به سختی تفاوت را تشخیص می دهند چون ساعات حضور نور روز فقط ۹ دقیقه کمتر از زمان انقلاب تابستانی است. بنابراین تقریبا یک روز در تمام طول سال ۱۲ ساعته است.

در عرض های جغرافیایی بالاتر مانند پاریس هنگام انقلاب زمساتی طول روز کمتر از مناطق نزدیک استواست و حدود ۸ ساعت خواهد بود اما با رفتن به عرض های جغرافیایی باز هم بیشتر مانند نروژ، طول روز بسیار کوتاه تر و تنها حدود ۶ ساعت است و حتی فراتر از آن در آلاسکا طول روز تنها به حدود ۴ ساعت می رسد.

طول شب یلدا در شهرهای مختلف ایران چقدر است؟

طول شب یلدا در شهرهای مختلف ایران تقریبا به هم نزدیک است. در جدول زیر، فهرست طول شب یلدا در مراکز مختلف استان های ایران آورده شده است.

ردیف | استان | نام مرکز | طول شب یلدا
---|---|---|---
۱ | مرکزی | اراک | ۱۴:۰۷:۰۹
۲ | اردبیل | اردبیل | ۱۴:۲۹:۵۲
۳ | آذربایجان غربی | ارومیه | ۱۴:۲۵:۵۲
۴ | اصفهان | اصفهان | ۱۳:۵۹:۵۷
۵ | خوزستان | اهواز | ۱۳:۵۳:۱۹
۶ | ایلام | ایلام | ۱۴:۰۴:۴۹
۷ | خراسان شمالی | بجنورد | ۱۴:۲۵:۲۵
۸ | هرمزگان | بندرعباس | ۱۳:۳۴:۲۱
۹ | بوشهر | بوشهر | ۱۳:۴۲:۰۵
۱۰ | خراسان جنوبی | بیرجند | ۱۴:۰۰:۵۴
۱۱ | آذربایجان شرقی | تبریز | ۱۴:۲۸:۵۲
۱۲ | تهران | تهران | ۱۴:۱۵:۳۵
۱۳ | لرستان | خرم آباد | ۱۴:۰۴:۰۳
۱۴ | گیلان | رشت | ۱۴:۲۴:۱۷
۱۵ | سیستان و بلوچستان | زاهدان | ۱۳:۴۴:۴۴
۱۶ | زنجان | زنجان | ۱۴:۲۰:۵۵
۱۷ | مازندران | ساری | ۱۴:۲۰:۲۰
۱۸ | سمنان | سمنان | ۱۴:۱۴:۵۷
۱۹ | کردستان | سنندج | ۱۴:۱۳:۳۲
۲۹ | چهارمحال و بختیاری | شهرکرد | ۱۳:۵۸:۱۵
۲۱ | فارس | شیراز | ۱۳:۴۵:۱۸
۲۲ | قزوین | قزوین | ۱۴:۱۸:۴۶
۲۳ | قم | قم | ۱۳:۰۹:۵۹
۲۴ | البرز | کرج | ۱۴:۱۶:۲۰
۲۵ | کرمان | کرمان | ۱۳:۴۸:۲۶
۲۶ | کرمانشاه | کرمانشاه | ۱۴:۰۸:۲۲
۲۷ | گلستان | گرگان | ۱۴:۲۱:۵۰
۲۸ | خراسان رضوی | مشهد | ۱۴:۱۸:۵۱
۲۹ | همدان | همدان | ۱۴:۱۰:۴۸
۳۰ | کهگیلویه بویراحمد | یاسوج | ۱۳:۵۰:۱۵
۳۱ | یزد | یزد | ۱۳:۵۶:۰۶

شب یلدا چه زمانی است؟

در فرهنگ ایرانی جشن های زیادی وجود دارد و جشن شب چله یا شب یلدا هم از رسوم کهنی است که از گذشته های باستانی تا امروز ادامه دارد. جشن این شب از غروب ۳۰ آذر یعنی آخرین روز پاییز آغاز می شود و تا طلوع خورشید در ۱ دی ادامه دارد. یلدا شب پیروزی نور بر تاریکی است. شبی که خانواده ها و دوستان گرد هم جمع می شوند و در سرمای آغازین زمستان، محفلی گرم را رقم می زنند.

آجیل مخلوط چهار مغز بارجیل - 250 گرم

۷۲۵,۰۰۰

تومان

آجیل مخلوط چهار مغز بارجیل - 1000 گرم

۲,۸۱۸,۰۰۰

تومان

محصولات بارجیل

مشاهده همه

سفره شب یلدا
Credit: Jasmin Merdan, Getty images

این دورهمی ها وقتی جذاب تر می شود که بدانیم این رسم کهن با پدیده ای در آسمان هم مرتبط است: انقلاب زمستانی. زمانی که طول روز شروع به پیشی گرفتن از طول شب می کند و زمین از گذرگاه مهمی در مدار فضایی خود می گذرد.

در حقیقت گاهشمار ایرانی بسیار بر علم نجوم و مکانیک سماوی استوار است و به همین دلیل، دقیق ترین تقویم جهان به شمار می رود. بنابراین طبیعی است که بسیاری از رویدادهای نجومی بر اساس این تقویم گرامی داشته می شوند؛ از جمله سربرآوردن نور روز از پس طولانی ترین شب سال که شب یلدا نام گرفته است.

در سال ۱۴۰۳ خورشیدی (۲۰۲۴ میلادی) لحظه ی دقیق انقلاب زمستانی روز ۱ دی ساعت ۱۲:۵۰ به وقت تهران (۲۱ دسامبر ساعت ۹:۲۰ صبح به وقت گرینویچ) خواهد بود، اما بیشتر مردم بر کل روز انقلاب زمستانی و شب پیش از آن یعنی شب یلدا تمرکز می کنند که با تعطیلات و جشن ها در بسیاری از فرهنگ ها در سراسر جهان همراه است.

مخلوط میوه خشک بارجیل - 500 گرم

مشاهده کالا

انقلاب زمستانی و شب یلدا

اگر حرکت زمین به دور خورشید را در نظر بگیریم، با علم مکانیک سماوی، می دانیم که محور گردش زمین به دور خودش نسبت به صفحه ی گردش به دور خورشید، حدود ۲۳٫۵ درجه انحراف دارد و همین انحراف باعث تغییرات طول روز و شکل گیری فصل ها می شود.

در حقیقت ثابت بودن جهت انحراف محور زمین، باعث می شود تا نیمکره های شمالی و جنوبی در طول سال نور خورشید را به شکل یکسان دریافت نکنند و بدین ترتیب در نیمی از سال، نور بیشتری به نیمکره ی شمالی می تابد و در نیمه ی دیگر سال، این نیمکره ی جنوبی است که نور بیشتری دریافت می کند. در برخی ماه های سال هم نور رسیده به دو نیمکره تقریبا برابر است. با این تغییرات، طول روز در زمان های مختلف سال برای هر نیمکره متفاوت خواهد بود و فصل ها ایجاد می شوند و همچنین در روزهایی از سال طول روز یا شب به بیش ترین و کم ترین میزان خود می رسد.

انحراف محور زمین و مدار آن به دور خورشید
Credit: Dutton Institute/Penn State

در طول تابستان در نیمکره ی شمالی، قطب شمال زمین به سمت خورشید متمایل می شود و بنابراین این بخش از زمین نور مستقیم خورشید را دریافت می کند و روز در آن زمان طولانی تری خواهد داشت. اما در طول زمستان در نیمکره ی شمالی، قطب شمال از خورشید دورتر می شود و در نتیجه ساعات نور روز کمتر می شود.

تغییرات فصل ها در نقاط خاصی از مدار زمین به دور خورشید انجام می شود. زمان هایی که به ترتیب اعتدال بهاری، انقلاب تابستانی، اعتدال پاییزی و انقلاب زمستانی نام گرفته اند. «انقلاب زمستانی» (Winter Solstice) در نقطه ای اتفاق می افتد که دور بودن نیمکره ی شمالی از خورشید به حداکثر می رسد و خورشید در پایین ترین حد خود در آسمان زمین قرار می گیرد. این همان چیزی است که کوتاه ترین روز و طولانی ترین شب سال را شکل می دهد.

جمع بندی

علاوه بر اهمیت فرهنگی و آیینی، شب یلدا از دیدگاه نجومی هم نقطه عطفی در چرخه ی سالانه زمین و خورشید است. این شب پایان پاییز و آغازگر زمستان است و نشان دهنده ی پیوند عمیق فرهنگ های مختلف به ویژه فرهنگ ایرانی با علم نجوم به شمار می رود.

عکس کاور: درختان انار زیر آسمان شب
Credit: Parisa Bajelan, Sky&Telescope

منابع: