به گزارش مشرق، در طول تاریخ، درگیری های نظامی عمدتا در چارچوب تقابل مستقیم فیزیکی و با استفاده از نیروهای مسلح مرسوم تعریف می شدند. مرزها خط مقدم بودند، توپ ها و تانک ها ابزار اصلی تعیین کننده معادلات میدان نبرد به شمار می رفتند، و هدف نهایی، اشغال سرزمین یا شکست کامل ارتش دشمن بود.

با این حال، تحولات سریع فناوری های اطلاعاتی و ارتباطی در دو دهه اخیر، مفهوم سنتی «جنگ» را به کلی متحول ساخته است. امروز، دشمنان دیگر تنها از مرزهای فیزیکی عبور نمی کنند؛ آنها از کانال های نامرئی داده ها، امواج اینترنت و زیرساخت های دیجیتال نفوذ می کنند.

به عبارت دقیق تر، بخشی از بستر درگیری از میدان های باز نبرد به فضای مجازی و رسانه ای منتقل شده است. این پدیده نوظهور با عنوان «جنگ ترکیبی» یا «جنگ شناختی» شناخته می شود.

تعریف جنگ ترکیبی و ابعاد آن

جنگ ترکیبی به راهبردی اطلاق می شود که در آن، بازیگران دولتی و غیردولتی به طور هماهنگ از ترکیبی از ابزارهای متعارف (نظامی)، نامتعارف (چریکی و تروریستی)، جرایم سازمان یافته سایبری و عملیات تأثیرگذار اطلاعاتی (رسانه ای و دیپلماتیک) برای دستیابی به اهداف خود استفاده می کنند.

در این الگو، مرز میان صلح و جنگ، جبهه داخلی و خارجی، و عامل نظامی و غیرنظامی به طور سیستماتیک محو می شود. هدف نهایی در جنگ ترکیبی، «تسلط بر ادراک» است. دشمن به دنبال آن است که با تخریب اعتماد عمومی به نهادهای حاکمیتی، ایجاد تفرقه قومی-مذهبی و تضعیف اراده ملی، فروپاشی را از درون رقم بزند، بی آنکه لاجرم نیازی به اشغال فیزیکی سرزمین باشد.

فضای مجازی به مثابه بهترین بستر برای این نوع جنگ عمل می کند، چرا که هزینه ورود به آن پایین، سرعت انتشار اطلاعات در آن بسیار بالاست و رهگیری منشأ حملات با پیچیدگی های حقوقی و فنی متعددی همراه است.

تفاوت الگوی جنگ سایبری؛ حمله به قصد فلج کردن زندگی

جدیدترین و بارزترین مصداق این تغییر ماهیت تهدید، تحولات نظامی-سایبری در خاورمیانه از اواخر فوریه ۲۰۲۶ است. در این بازه زمانی، یک عملیات ترکیبی هماهنگ علیه ایران آغاز شد که در آن، ضربات موشکی و حملات هوایی دقیق با یک فروپاشی برنامه ریزی شده شبکه ای همراه شد.

براساس گزارش های نهادهای امنیت سایبری جهانی، از همان ساعات اولیه عملیات موسوم به «عملیات خشم حماسی» در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، زیرساخت اینترنت ایران هدف یک لایه حملات ترکیبی قرار گرفت.

گزارش ها نیز نشان داد که دسترسی به اینترنت در ایران در نخستین ساعات درگیری از سطح عادی سقوط کرد. نکته حائز اهمیت آن است که این قطعی صرفا ناشی از بمباران فیزیکی تأسیسات نبود، بلکه نتیجه حملات سایبری دقیق و گسترده ای بود که همزمان با ضربات نظامی اجرا شد.

این الگو نشان می دهد که اکنون عملیات سایبری دیگر یک اقدام «پشتیبان» نیست، بلکه به عنوان یک رکن هم سطح با حملات کینتیک (فیزیکی) طراحی و اجرا می شود. مختل کردن شبکه بانکی کشور نمونه بارزی از این موضوع است.

با توجه به بانک هایی که مورد حمله جدی سایبری قرار گرفتند می توان گفت که دشمن عملا با حمله به شبکه بانکی به دنبال ایجاد چالش در پرداخت حقوق نیروهای مسلح و کارمندان دولت بود.

حمله به نرم افزارهای روزمره؛ نفوذ به حریم خصوصی

یکی از تاکتیک های برجسته در جنگ شناختی مدرن، هدف قرار دادن ابزارهای دیجیتالی است که مردم به آنها اعتماد دارند. در جریان بحران اخیر، گزارش های متعددی منتشر شد مبنی بر اینکه اپلیکیشن های مذهبی و کاربردی محبوب در ایران، مانند اپلیکیشن تقویم بادصبا که بیش از ۵ میلیون نصب در گوگل پلی دارد، مورد نفوذ قرار گرفته اند.

این اپلیکیشن ها که کاربران برای اطلاع از اوقات شرعی و امور روزمره خود به آنها اتکا دارند، به جای سرورهای دولتی، به عنوان ابزاری برای ارسال پیام های روانی استفاده شدند. کاربران این اپلیکیشن به جای نوتیفیکیشن های معمول، پیام هایی با مضمون «کمک فرا رسیده» و فراخوان هایی برای سرنگونی نظام دریافت کردند.

این اقدام یک تهاجم در جنگ روانی محسوب می شود. دیگر خبری از پخش اعلامیه های کاغذی از هواپیما نیست. امروز، سلاح، «اعتماد» کاربر به گوشی هوشمندش است.

هماهنگی سیستماتیک ساختارهای تروریستی با حملات سایبری

دومین مؤلفه اصلی در تغییر ماهیت تهدید، از بین رفتن مرز سنتی میان «هکرهای دولتی»، «گروه های هکتیویست» و «سلول های عملیاتی تروریستی» است. امروز در فضای جنگ ترکیبی، شاهد یک زنجیره فرماندهی منسجم هستیم که در آن، یک یگان سایبری اطلاعات را جمع آوری می کند، یک گروه هکتیویست آن را در فضای عمومی پخش می کند تا جو روانی ایجاد کند، و در نهایت یک شبکه تروریستی از همان داده ها برای هدف گیری فیزیکی افراد یا تأسیسات استفاده می نماید.

سلاح سازی هوش مصنوعی و دیپ فیک در جنگ داخلی

افزون بر هک و نفوذ، سلاح جدید دشمن در جنگ ترکیبی، استفاده از فناوری های هوش مصنوعی برای جعل واقعیت است. در بحران اخیر، حجم عظیمی از محتوای تولید شده توسط هوش مصنوعی در شبکه های اجتماعی منتشر شد. ویدیوهای دیپ فیک که لحظات فروریختن ساختمان ها را نشان می دادند، در حالی دست به دست می شدند که در واقعیت هرگز رخ نداده بودند و عمدتا از بازی های ویدیویی نظامی (مثل Arma ۳) یا مولدهای ویدیویی مانند Veo ۳ گوگل برداشت شده بودند.

هدف از این جریان سازی، «تخریب حافظه جمعی» و «تضعیف باورپذیری هرگونه روایت رسمی» بود. وقتی جامعه ای با سیل عظیم اخبار جعلی، شایعات ضدونقیض و تصاویر ساختگی مواجه می شود، به تدریج توانایی تشخیص درست از نادرست را از دست می دهد.

این وضعیت که به «فرسایش حقیقت» معروف است، بهترین بستر را برای نفوذ اپوزیسیون خارج از کشور و گروه های تروریستی داخلی برای القای این باور فراهم می کند که «نظام توانایی اداره کشور را از دست داده است».

بهانه سازی علیه یک الزام دفاعی

گذار از جنگ کلاسیک به جنگ شناختی-شبکه ای، معادلات امنیت ملی را به کلی تغییر داده است. در شرایط خاص جنگی، همانطور که شواهد اخیر نشان می دهد، اینترنت بین المللی به یک «کریدور نظامی» برای دشمن تبدیل می شود؛ نه برای انتقال سرباز، بلکه برای انتقال هراس، جعل واقعیت و هماهنگی آشوب.

تجربه کشورهای دیگر و گزارش های نهادهای بین المللی امنیت سایبری به وضوح نشان می دهد که در لحظه برخورد موشک ها، حفظ شبکه ملی و محدودسازی هوشمند دسترسی به بسترهای خارجی، نه یک انتخاب سیاسی، بلکه یک ضرورت دفاعی برای جلوگیری از فروپاشی امنیت روانی و حتی فیزیکی جامعه است.