خبرگزاری مهر- گروه دین و اندیشه: بعد از قرآن کریم، حدیث دومین منبع و سند دین شناسی و تعیین کننده راه سعادت انسان ها است. تکیه بر این منبع حیات بخش در برخی حوزه های دین پژوهی همچون فقه و بخش هایی از اخلاق بیشتر و گسترده تر است؛ زیرا اصول این دانش ها در قرآن به اجمال و اشاره آمده و تفصیل آن را باید در حدیث یافت.

حضرت آیت الله خامنه ای همواره در ابتدای درس خارج فقه خود که تا پیش از کرونا، چندین سال منظم برگزار گردید به قرائت و تبیین و شرح یک حدیث می پرداختند.احادیثی که با مضامین اخلاقی و اجتماعی و قابل استفاده برای عموم جامعه است و شرح حضرت آیت الله خامنه ای بر احادیث نیز حاوی نکات نو و کاربردی در سبک زندگی اسلامی است.

رهبر معظم انقلاب اسلامی در ابتدای جلسه درس خارج فقه ۱۹ فروردین ماه ۱۳۹۳ با استناد به روایتی از امام صادق (ع) می پردازند که در ادامه فیلم و متن این جلسه تقدیم مخاطبان می شود:

قال قال قیس بن عاصم و فدت مع جماعة من بنی تمیم إلی النبی صلی الله علیه وآله فدخلت و عنده الصلصال بن الدلهمس فقلت یا نبی الله عظنا موعظة ننتفع بها فانا قوم نعمر فی البریة فقال رسول الله صلی الله علیه وآله:

یا قیس، ان مع العز ذلا و ان مع الحیاة موتا و ان مع الدنیا آخرة و ان لکل شیء حسیبا و علی کل شیء رقیبا و ان لکل حسنة ثوابا و لکل اجل کتابا و لکل اجل کتابا و انه لا بد لک یا قیس من قرین یدفن معک و هو حی و تدفن معه و انت میت فان کان کریما اکرمک و ان کان لئیما اسلمک ثم لا یحشر الا معک و لا تبعث الا معه و لا تسال الا عنه فلا تجعله الا صالحا فانه ان صلح آنست به وان فسد لا تستوحش الا منه و هو فعلک

قیس بن عاصم می گوید: با عده ای از بنی تمیم بر رسول خدا وارد شدم. پس عرض کردم: «ای نبی خدا! ما را نصیحتی کنید که از آن استفاده کنیم، چون ما قومی هستیم که در بیابانها زندگی می کنیم. رسول خدا فرمود: ای قیس! با هر عزتی ذلتی است و با زندگی دنیا مرگ است. و با دنیا آخرت است. و هر چیزی حسابگری دارد و بر هر چیز مراقبی است. و برای هر خوبی، پاداشی است و برای هر بدی، عقابی است. و برای هر سرآمدی یک تقدیر مسلمی است. و ای قیس! تو ناچار هستی از قرینی که با تو دفن می شود و او زنده است و تو با او دفن می شوی درحالیکه تو مرده ای. پس اگر آن قرین تو بزرگوار باشد، تو را گرامی می دارد، و اگر لئیم باشد، تو را وا می گذارد و به دادت نمی رسد. پس او با تو محشور می شود و تو هم مبعوث نمی شوی مگر با او؛ و سوال نمی شوی مگر از او؛ پس قرار مده او را مگر قرین صالحی. پس اگر خوب بود، با او مأنوس و دلخوش می شوی و اگر بد باشد، هیچ مشکلی برای تو نیست جز از ناحیه ی او؛ و آن قرین، فعل و کردار تو است.

روایت دیگری که شیخ صدوق در مجلس [اول] پس از ذکر سند بیان می فرماید این است:

قال قیس بن عاصم وفدت مع جماعة من بنی تمیم الی النبی صلی الله علیه وآله فدخلت و عنده الصلصال بن الدلهمس فقلت یا نبی الله عظنا موعظة ننتفع بها فانا قوم نعمر فی البریة

قیس بن عاصم می گوید: [ای نبی خدا!] ما در بیابان ها زندگی می کنیم، دسترسی به شما نداریم، یک نصیحتی بکنید که از آن استفاده کنیم و آن را وسیله ی زندگی خودمان قرار بدهیم. حالا حضرت می خواهند به کسی که درخواست نصیحت کرده است و دسترسی هم ندارد یا کم دسترسی دارد، یک چیز جامعی را بگویند. حاصل آنچه پیغمبر می فرمایند، این است که برو سراغ عمل، عمل صالح؛ این حاصل فرمایش پیغمبر است.

فقال رسول الله صلی الله علیه وآله: یا قیس! ان مع العز ذلا و ان مع الحیاة موتا

زندگی این جوری است: در آن عزت هست، ذلت هست؛ بعد هم زندگی هست و مرگ هست. زندگی و مرگ هر دو حقیقت های متساوی و متوازی اند. شما حالا زندگی را می بینید، مرگ را هم ببین، بدان که مرگ هم هست؛ که این چیزی است که انسان آن را دیر احساس می کند.

و ان مع الدنیا آخرة

و بدان [به جز] این زندگی دم دستی که شما داری، یک زندگی دیگر هم آن طرف هست.

و ان لکل شیء حسیبا و علی کل شیء رقیبا

و بدان هر چیزی حسابگری دارد؛ هر کاری که می کنی بیحساب و کتاب نیست. هر حرکت تو، هر حرف تو، هر اقدام تو، یک حسابگری دارد که اینها را محاسبه می کند، ضبط می کند، نگه می دارد. و کسی هست، چشم بینایی هست که از همه ی جزئیات و ریز و درشت کار تو مراقبت می کند.

و ان لکل حسنة ثوابا و لکل سیئة عقابا

و بدان هر کار خوبی که تو بکنی یک پاداشی دارد برو برگرد ندارد و پشت سر هر کار بدی که بکنی، یک عقابی هست، که اگر توبه نکردی و آن را پاک نکردی، این عقاب روی آن سوار است، و قطعی است که این عقاب دنبال کار بد خواهد بود.

و لکل اجل کتابا

و هر سرآمدی یک تقدیر مسلمی دارد؛ این جور نیست که آدم خیال کند همه چیز بی حساب و کتاب است؛ نه، معلوم است که شما کی باید از دنیا بروی، کی باید فلان حادثه برائت پیش بیاید؛ همه ی این سرآمدها کتاب دارد، یعنی نوشته و تقدیر شده است.

و انه لا بد لک یا قیس من قرین یدفن معک

و بدان که وقتی بعد از مرگ تو را در خاک دفن می کنند، یک رفیق و قرینی هم داری که او را هم با تو دفن می کنند؛ بدون برو برگرد.

و هو حی، و تدفن معه و انت میت

و آن قرینی که با تو در خاک دفن می شود، زنده است، درحالی که تو مرده ای.

فان کان کریما اکرمک

پس [چون] این قرین زنده است و تو مرده ای، همه کار از دست او نسبت به تو بر می آید؛ اگر چنانچه او شریف باشد -کریم یعنی شریف، بزرگوار، گرامی- تو را اکرام خواهد کرد، به تو محبت خواهد کرد، رفتار خوبی خواهد داشت.

و ان کان لئیما اسلمک

و اما اگر این قرینی که با تو دفن می شود، لئیم بود، موجود پستی بود، موجود بدی بود، تو را تسلیم خواهد کرد؛ یعنی تو را واگذار خواهد کرد به آنچه سرنوشت خودت است؛ رهایت می کند، به دادت نمی رسد.

ثم لا یحشر الا معک

همین قرین در روز قیامت هم با تو محشور خواهد شد.

و لا تبعث الا معه و لا تسال الا عنه

و تو هم مبعوث نمی شوی مگر با این قرین؛ همه جا با تو است؛ هم در قبر، هم در برزخ، هم در قیامت.

و همه ی سوال و جوابهای تو و مؤاخذه های تو در روز قیامت مربوط می شود به همین قرینی که با تو همراه است.

فلا تجعله الا صالحا

پس این قرینی را که در مرگ با تو همراه است، در قبر با تو همراه است، در قیامت با تو همراه است و مؤاخذه ای که از تو می کنند درباره ی او می کنند، قرار مده، مگر قرین صالحی؛

فانه ان صلح آنست به

اگر خوب بود تو با او مأنوس می شوی، به او دلخوش می شوی و در کنار او به تو خوش می گذرد؛

و ان فسد لا تستوحش الا منه

و [اما] اگر این رفیق و قرین بد باشد، فاسد باشد، هیچ مشکلی برای تو جز از ناحیه ی او وجود نخواهد داشت. پس ببین این قرین چقدر اهمیت دارد؛ این قرین کیست؟

و هو فعلک

این قرین، فعل تو است؛ کاری که تو انجام می دهی. ما خیال می کنیم یک کلمه ای که از زبان ما خارج شد، خارج شد، رفت، باد هوا شد. این جوری نیست؛ این عمل ما است، قرین ما است، با ما هست و خدای متعال براساس هویت و حقیقت و ماهیت این عمل یا این حرف، با ما رفتار خواهد کرد. [اگر] کذب باشد، افترا باشد، تهمت باشد، افساد باشد، دوبه هم زنی باشد، خیانت باشد، یک جور است؛ [اگر] نصیحت باشد، موعظه باشد، هدایت باشد، ارشاد باشد، رفع هم وغم از کسی باشد، یک جور دیگر است. دو جور می شود حرف زد، دو جور می شود عمل کرد؛ این عمل شما است و با شما است. عمل شما، حرف شما است، اقدام شما است، کار شبانه روزی شما است که با شما همراه است؛ در قبر هم با شما همراه است، در قیامت هم با شما همراه است، مؤاخذه ی شما هم مربوط به او است.