به گزارش خبرنگار فرهنگی باشگاه خبرنگاران پویا، گرچه نهاد مسجد، هم از سوی فرهنگ عامه شیعه در عصر غیبت مورد پذیرش قرار نگرفت و هم از سوی مدرنیته پس زده شد اما هنوز هم موازی با سایر نهادهای تاریخی-مذهبی (مانند تکایا و حسینیه ها و …) و در مقابله با نهادهای مدرن (فرهنگسراها و سراهای محله و..)، در حال حیات و نقش آفرینی است، چرا که اصالت و ظرفیتی بسیار بیش از آن دو دارد.

با وجود تلاش و تأکید مستمر ائمه شیعه علیهم السلام برای حفظ حضور اجتماعی شیعیان و اتصال ایشان به جماعت عامه؛ اما شیعه به مرور از متن جماعت مسلمین بریده گشت و آغاز این انفصال هم با رویگردانی از مسجد رقم خورد و خسارات حسرتباری بر جریان انسانی و فرهنگ شیعی وارد ساخت که از مهم ترین آنها، یکی جدایی از صفوف وحدت و جماعت اسلامی (که نماز جمعه و جماعات نماد آن است) و دیگری دور شدن فرهنگ عامهی شیعه از برخی سنت های اصیل اسلامی، و سومی هم فاصله گیری جریان علمی و حوزوی شیعه از صحنه جامعه و نیازهای عینی مردم بود.

البته نمی توان فشار حکومت های وقت را برای مقابله با حضور و ظهور و بروز اجتماعی شیعیان کم تأثیر دانست اما غفلت شیعه از این پایگاه اصیل اجتماعی قابل چشم پوشی نیست و حتی در برهه هایی همچون عصر صفوی که شیعه از غیبت و مهجوریت درآمده و به حکومت رسیده، باز هم به مسجد روی نکرد و به نهادسازیهای موازی با مسجد پرداخت.

باری، اساسا یک جریان ویرایشگر دینی-اجتماعی نمی تواند نسبت به احیای نام ها و نهادهای ناب و اصیل اسلامی بی تفاوت باشد و از همین رو است که فاخرترین ویرایش اجتماعی در تاریخ معاصر - و بلکه اعصار - ایران، یعنی انقلاب اسلامی، گرچه از مرکز مدارس علمی شیعه - حوزه - برخاست و صفیر سفرای آن در دانشگاه هم طنین انداخت اما هیچیک - نه طلبه و نه دانشجو -، هیچکدام - نه حوزه و نه دانشگاه - را چشمه این ویرایش و پایگاه این انقلاب قرار ندادند، بلکه هر دو با هوشمندی تحسینبرانگیزی که نشان از خودآگاهی تاریخی داشت، مسجد را اصیل و اجتماعی ترین بستر برای این اصلاح و اقدام راقی برشمردند و به هم و به مردم پیوستند و حقیقتی غنی و متین اما طوفانی به نام انقلاب اسلامی رقم زدند و در واقع، ظرفیت این نهاد تاریخی-سنتی را در آفرینش حاکمیت نوین اسلامی به نمایش گذاشتند.

و اما مسجد قبا که به حق نشان «پایگاه انقلاب» را بر سینه تاریخ ساز خود دارد، در امتداد همان درد و این دغدغه، در سال ۵۳ شمسی و پس از تعطیلی حسینیه ارشاد بنا شد.

رودخانه خروشان نهضت اسلامی، از «هیئت های مؤتلفهی اسلامی» تا «نهضت آزادی ایران» و سایر جریان ها و عموم مردم، دوشادوش هم، خشتخشت خاطره های قبا را آفریدند و آن را به کانون جوشش فکر روشن اسلامی و خیز و خروش مردمی تبدیل کردند: یک آبگیر اندیشه ورزی عمومی، یک باشگاه تضارب آرا و گفت وگوی دینی، یک پایگاه اسلام سیاسی-اجتماعی که فراتر از مرزبندی های حزبی، منبری شد برای هر که درد و درکی عمیق از وضع ایران اسلامی آن روز، و فکر و اندیشه ای فاخر برای فرداها داشت.

آری! هویت تاریخی مسجد قبای تهران این است و حفظ آن، بخشی به روایت صحیح از تاریخ آن است و بخشی دیگر هم به تلاش برای بقا و بالندگی این هویت. امروز، اما مسجد قبا دیگر نه پایگاه انقلاب است و نه باشگاه اندیشه ورزی، و نه بسیج مردمی به سوی نیازهای نهضت و انقلاب اسلامی در عرصه های مختلف. هرچند که «صندوق قرض الحسنه» «ستاد جهیزیه» و «مدرسه علمیه خواهران» قبا، هر سه انصافا خدمات شایان توجهی در عرصه محرومیت زدایی اقتصادی یا عقیدتی دارند اما امید و انتظاری که از مسجد قبا می رود، بسی فراتر و فاخرتر از این خدمات است.

سالروز تأسیس مسجد قبا، فرصتی است تا کمی به جایگاه نهاد مسجد در جامعه سازی و آینده این نهاد و خصوصا مسجد قبا بیاندیشیم. صدر اسلام و تمدن اسلامی، دوران مبارزات نهضت و روزهای پیروزی انقلاب و سالهای جنگ تحمیلی، همه تصویرها و تجربه های پیروزمندانه ای از «مسجد تراز» پیش روی ما گذاشته که می تواند مایه ای برای ساخت آینده و پشتوانه ای برای اصلاح و ارتقای مساجد قرار گیرد.

باور ما و آنچه این روزها به فکر و ذکر و ذائقه جمعی از جوانان و اهالی مسجد و محله قبا تبدیل شده این است که نهاد مسجد، نقشی کانونی در طرح راهبردی اسلام برای ایجاد «حیات طیبه» داشته و این ظرفیت را دارد که گنجیه اندیشه، و نیروگاه عزم و انگیزه، و عرصه رفتار و افعال و اقدام انسان را بر محور کلمه توحید - که نماز عصاره آن است - و توحید کلمه - که جماعت، آینهی آن است -، به زایش و رشد و رویش برساند.

شعاری که دور نیست تا به شعور جمعی اهالی فرهیخته مسجد و محله قبا فراگیر شود، این است که مسجد باید قلب تپنده و کانون جوشش و رویش حیات نوین اسلامی ما باشد، باید بتواند که فکر و ذکر مؤمنین و خصوصا جوانان را با اندیشه ناب و گفتمان نوین اسلامی مشغول کرده و انگیزه و عزم و اقدام ایشان را با جلوه ی جماعت، به سوی معماری زیست پاک توحیدی در دنیا راهبری کند؛ باید از آفرینش ذهنیت های نوین ایمانی آغاز کرده و آنگاه ایشان را به سوی سبکی شریعت پی از زندگی، و حاکمیتی نوین و فطرت مدار و ولایت محور رهنمون شود؛ گو اینکه روزانه در پنج نوبت - نماز جماعت - به تمرین چنین گونه ای از حیات جمعی مأمور شده ایم و این همه، تبلور همان «مردمسالاری دینی» است که قلب مکتب امام را تشکیل می دهد.

مسجد قبا، دیروز پایگاه انقلاب بود و امروز، آینهی تمام نمایی از بیم ها و امیدهای انقلاب است؛ بیم از بزرگان با سن و سابقه ای که به جای آرامش در مصدر مشاوره و موعظه، در مسیر اجرا ایستاده و کنار نمی روند و امید به جوانانی که با ارزشگذاری به داشته های فرهنگی-تاریخی خویش و عبرت گیری از بزرگان و احترام به ایشان، عزم راسخی کردهاند برای ارتقای مسجد قبا به الگویی از حاکمیت نوین اسلامی.

*حجت الاسلام امید فشندی، دانش آموخته دانشگاه شریف و طلبه حوزه علمیه بقیةالله (عج)

انتهای پیام/