شریف | یه جستجوی عمیق

روایات معرف «فطرت و وجدان» به عنوان منبع کسب معرفت

پرسش :

آیا در روایات اسلامی به «فطرت و وجدان» به عنوان منبع شناخت اشاره شده است؟

پاسخ اجمالی:

در روایات به «فطرت و وجدان» به عنوان منبع شناخت اشارات فراوانی شده است. برای مثال پیامبر(ص) می فرماید: «هر نوزادی بر فطرت توحید و اسلام متولد می شود تا این که در آینده سرنوشتش تغییر یابد». امام صادق(ع) منظور از فطرت را در سوره «روم» توحید و اسلام می داند. امام باقر(ع) نیز می فرماید: «خداوند مردم را با معرفت به خودش آفرید».

پاسخ تفصیلی:

وجود این منبع شناخت در نهاد آدمی از مسائلی است که در روایات اسلامی اشارات فراوانی به آن شده است. به عنوان نمونه به احادیث زیر توجه کنید:
۱. پیغمبر اکرم(صلی الله علیه وآله) در حدیث معروفی می فرماید: «کل مولود یولد علی الفطرة حتی یکون ابواه یهودانه و ینصرانه» (۱)؛ (هر نوزادی بر فطرت [توحید و اسلام] متولد می شود؛ و این فطرت همچنان ادامه دارد تا پدر و مادر او را به آیین یهود و نصرانیت بار آورند).
این حدیث به خوبی دلالت دارد که نه تنها توحید، بلکه اصول اساسی اسلام در درون فطرت همه انسان ها وجود دارد.(۲)
۲. در حدیث دیگری از امام صادق(علیه السلام) می خوانیم که شخصی از آیه «فطرة الله التی فطر الناس علیها» سؤال کرد؟ امام(علیه السلام) در پاسخ فرمود: «التوحید»(۳)؛ (فطرت همان توحید است).
۳. در حدیث دیگری از همان حضرت می خوانیم که در پاسخ چنین سؤالی فرمود: «هی الاسلام» (۴)؛ (فطرت اسلام است).
۴. در حدیث دیگری از امام باقر(علیه السلام) آمده است که فرمود: «فطرهم علی المعرفة به» (۵)؛ (خداوند مردم را با معرفت به خودش آفرید).
۵. در تفسیر آیه «صبغة الله ومن أحسن من الله صبغة» نیز روایات متعددی داریم. از امام صادق(علیه السلام) داریم که می گوید: «منظور از «صبغة الله؛ (رنگ الهی) همان اسلام است).(۶)
۶. در حدیث قدسی آمده است که خداوند می فرماید: «خلقت عبادی حنفاء» ، در مجمع البحرین بعد از ذکر این حدیث می گوید: «یعنی مستعد برای قبول حق» سپس آن را با حدیث «کل مولود یولد علی الفطرة» برابر می شمرد.
این نکته نیز قابل توجه است که در آیات قرآن و روایات اسلامی کارهای نیک به عنوان «معروف»؛ (شناخته شده) تعبیر شده، لذا امر به معروف گفته می شود؛ و از کارهای زشت و قبیح به عنوان «منکر»؛ (ناشناخته) تعبیر شده است. این نشان می دهد که مفاهیم فضائل اخلاقی چیزی است که با روح انسان آشنا، و برای او شناخته شده است؛ به عکس، قبایح و زشتی ها که مورد تنفر و انزجار او و برای او ناشناخته است.(۷)