غزل چیست و قالب آن چگونه است؟ – ادبیات به زبان ساده
غزل در لغت به معنی «سخن گفتن با معشوق و عشق ورزی با او، حکایت از جوانی و حدیث صحبت و عشق» است. قالب غزل قالبی با موضوعات معمولاً عاشقانه است که پنج تا دوازده بیت دارد و مصراع اول آن با مصراع های زوج آن هم قافیه است. در آموزش های قبلی از مجموعه مطالب زبان و ادبیات فارسی مجله فرادرس با وزن شعر فارسی و آرایه های ادبی آشنا شدیم. در این آموزش، به محبوب ترین و رایج ترین قالب شعر فارسی، یعنی قالب غزل می پردازیم. در این مطلب از مجله فرادرس بررسی می کنیم ساختار و موضوعات و اناوع قالب غزل چیست و تفاوت آن با قصیده را نیز بررسی می کنیم. انتهای مطلب نیز پرسش هایی چهارگزینه ای را برای محک زدن یادگیری شما قرار داده ایم.
آنچه در این مطلب می آموزید:
*
با جایگاه قافیه در مصراع های غزل آشنا می شوید.
- انواع بیت در غزل مانند بیت مطلع و مقطع و... را یاد خواهید گرفت.
- یاد می گیرید غزل دارای چه موضوعاتی است.
- تفاوت غزل و قصیده را با مثال یاد می گیرید.
- با انواع غزل مانند غزل عاشقانه، تلفیقی، ملی و... آشنا خواهید شد.
*
- ساختار غزل، موضوعات غزل و انواع این قالب شعری را یاد خواهید گرفت.
فهرست مطالب این نوشته
معرفی فیلم آموزش ادبیات فارسی پایه یازدهم فرادرس
معرفی فیلم آموزش ادبیات فارسی پایه دوازدهم فرادرس
سوالات رایج درباره غزل در ادبیات
تخلص مربوط به کدام بخش از غزل می شود؟
نمایش همه
غزل چیست؟
غزل یکی از قالب های کهن شعر فارسی با موضوعات عاشقانه و عارفانه است که ابیات آن بین پنج تا دوازده عدد است و مصراع های زوج آن با مصراع اول آن هم قافیه هستند. البته شاعرانی نیز هستند که غزلیاتی بیشتر از دوازده بیت دارند. اما معمول است که شعری با تعداد ابیات کمتر از پنج تا را غزل نمی شماریم. لازم به ذکر است که تعداد ابیات غزل به سلیقه سراینده بستگی دارد. مثلاً می توان گفت تقریباً غزل های حافظ یکی دو بیت کوتاه تر از غزل های سعدی هستند.
قالب شعر غزل چیست؟
ابیات غزل هم وزن هستند و قافیه و ردیف مصراع های زوج با قافیه و ردیف مصراع اولِ بیت اول هم خوانی دارند.
فیلم مجموعه آموزش ادبیات فارسی و نگارش دوره متوسطه – درس، تمرین، حل مثال و تست در فرادرس
مطلع غزل
بیت اول غزل را مَطلَع (به معنی آغاز کلام) می نامند. مطلع باید صراحت داشته باشد و معنا و مفهوم کاملی را به شنونده منتقل کند. غزلیاتی با دو یا سه بیت مطلع نیز وجود دارند که قافیه همه مصرع های این ابیات با هم هم خوانی دارد.
در غزل زیر از بیدل دهلوی یک بیت اول مطلع است.
در راه عشق توشه امنی نبرده ام
از دیر تا به کعبه همین سنگ خورده ام
هستی جنون معامله صبح و شبنم است
اشکی چکیده تا رگ آهی فشرده ام
محمل کش تصور خلد انتظار کیست
گامی ست آرزو که به راهی سپرده ام
پیری هزار رنگ ملالم ز مو دماند
تا روشنت شود چقدر سالخورده ام
امروز نامه ام ز بر یار می رسد
من گام قاصد از تپش دل شمرده ام
در یاد جلوه ای که بهشت تصور است
آهی نکرد گل که به باغش نبرده ام
اجزای من قلمرو نیرنگ ناز اوست
نقاش خامه گیر ز موی سترده ام
خجلت چو شمع کشته ز داغم نمی رود
آیینه زنگ بسته ز وضع فسرد ه ام
گامی به جلوه آی و ز رنگم برآرگرد
از خویش رفتنی به خرامت سپرده ام
در خاک تربتم نفسی می زند غبار
بیدل هنوز زنده عشقم ، نمرده ام
در غزل زیر از سعدی سه بیت اول مطلع هستند.
بر آنم گر تو باز آیی که در پایت کنم جانی
و زین کمتر نشاید کرد در پای تو قربانی
امید از بخت می دارم بقای عمر چندانی
کز ابر لطف باز آید به خاک تشنه بارانی
میان عاشق و معشوق اگر باشد بیابانی
درخت ارغوان روید به جای هر مغیلانی
مگر لیلی نمی داند که بی دیدار میمونش
فراخای جهان تنگ است بر مجنون چو زندانی
دریغا عهد آسانی که مقدارش ندانستم
ندانی قدر وصل الا که درمانی به هجرانی
نه در زلف پریشانت من تنها گرفتارم
که دل در بند او دارد به هر مویی پریشانی
چه فتنه ست این که در چشمت به غارت می برد دل ها
تویی در عهد ما گر هست در شیراز فتانی
نشاید خون سعدی را به باطل ریختن حقا
بیا سهل است اگر داری به خط خواجه فرمانی
زمان رفته باز آید ولیکن صبر می باید
که مستخلص نمی گردد بهاری بی زمستانی
مقطع غزل
مَقطَع (به معنی پایان سخن) آخرین بیت غزل است. در این بیت شاعر معمولاً تخلص خود را می آورد یا خود را خطاب می کند. البته در مواردی نیز مقطع غزل ربط معنایی با شعر ندارد و در مدح شاعر یا کسی دیگر می آید. گاهی نیز شاعر در مقطع مصراعی را از شعر دیگر شاعران تضمین می کند.
فیلم مجموعه آموزش ادبیات فارسی و نگارش دوره متوسطه – درس، تمرین، حل مثال و تست در فرادرس
در مقطع غزل زیر، حافظ خود را خطاب قرار داده است.
یوسف گم گشته بازآید به کنعان غم مخور
کلبه احزان شود روزی گلستان غم مخور
ای دل غمدیده حالت به شود دل بد مکن
وین سر شوریده باز آید به سامان غم مخور
گر بهار عمر باشد باز بر تخت چمن
چتر گل در سر کشی ای مرغ خوشخوان غم مخور
دور گردون گر دو روزی بر مراد ما نرفت
دائما یکسان نباشد حال دوران غم مخور
هان مشو نومید چون واقف نه ای از سر غیب
باشد اندر پرده بازی های پنهان غم مخور
ای دل ار سیل فنا بنیاد هستی بر کند
چون تو را نوح است کشتیبان ز طوفان غم مخور
در بیابان گر به شوق کعبه خواهی زد قدم
سرزنش ها گر کند خار مغیلان غم مخور
گرچه منزل بس خطرناک است و مقصد بس بعید
هیچ راهی نیست کان را نیست پایان غم مخور
حال ما در فرقت جانان و ابرام رقیب
جمله می داند خدای حال گردان غم مخور
حافظا در کنج فقر و خلوت شب های تار
تا بود وردت دعا و درس قرآن غم مخور
بیت الغزل
بهترین و برجسته ترین بیت غزل را بیت الغزل یا شاه بیت می نامند. ابیات زیر نمونه هایی از شاه بیت های چند غزل فارسی هستند.
از دشمنان برند شکایت به دوستان
چون دوست دشمن است شکایت کجا بریم
«سعدی»
موی سپید را فلکم رایگان نداد
این رشته را به نقد جوانی خریده ام
«رهی معیری»
کجاست گوشه آسوده ای که چون نعلین
خیال پوچ دو عالم برون در ماند
«صائب تبریزی»
بیچاره آهویی که صید پنجه شیری است
بیچاره تر شیری که صید چشم آهویی
«فاضل نظری»
هرگز نمیرد آن که دلش زنده شد به عشق
ثبت است بر جریده عالم دوام ما
«حافظ»
من از روییدن خار سر دیوار دانستم
که ناکس کس نمی گردد بدین بالا نشینی ها
«صائب تبریزی»
خنک آن قماربازی که بباخت آنچه بودش
بنماند هیچش الّا هوس قمار دیگر
«مولوی»
انواع بیت ها در قالب غزل
موضوعات غزل چه هستند؟
در غزل به موضوعاتی با زمینه عاشقانه (مجازی و حقیقی)، عرفانی، اخلاقی، فلسفی، فداکارانه، خداجویانه و امثال این ها اشاره می شود. آنچه که به عنوان محرک اصلی سرودن غزل می توان به آن اشاره کرد عواطف و احساسات شاعر است چنان که در غزلیات سعدی و حافظ و وحشی این تبلور عواطف به خوبی قابل مشاهده است. به همین دلیل نیز، غزل ها پرکاربردترین قالب برای نوع ادبی غنایی هستند که احساس مهم ترین عنصر در آن است.
برخی از مهم ترین موضوعات غزل
تفاوت غزل و قصیده چیست؟
قالب قصیده از نظر قافیه و ردیف شبیه غزل است، البته قصیده تعداد ابیات بیشتری دارد. اما تفاوت مهم تری از تعداد ابیات وجود دارد و آن تفاوت غزل و قصیده در محتوا و کاربرد و حال و هوای کلی آن ها است. قصیده را برای موضوعی خاص می سروده اند و به عنوان منبری برای بیان مقاصدی از قبیل مدح، تهنیت، بزرگداشت، فخر، حماسه، حمد و شکایت، مرثیه، تعزیت و مسائل اخلاقی و اجتماعی و دینی و عرفانی بوده است. اما غزل بیشتر شعری است که در خلوت با انسان گره خورده و مضامینی عاشقانه دارد. به همین دلیل است که زبان قصیده اغلب خشن تر است و فنی تر، اما غزل زبانی نرم تر و ساده تر دارد.
- تعداد ابیات غزل از قصیده کمتر است.
- زبان غزل نرم تر از زبان قصیده است.
- موضوع غزل، عاشقانه و عارفانه و موضوع قصیده، تعلیمی و مدحی است.
برخی در تشخیص قالب غزل از مثنوی نیز دچار مشکل هستند اما این دو قالب از نظر محتوایی، جایگاه قافیه و تعداد ابیات با هم تفاوت دارند.
فیلم آموزش قالب شعری غزل و قصیده + تفاوت ها و شباهت ها (رایگان) در فرادرس
تفاوت غزل و قصیده چیست؟ – توضیح فرق ها به زبان ساده با مثال
انواع غزل
برای قالب غزل انواعی بیان کرده اند که در ادامه آن ها را معرفی می کنیم.
- غزل عاشقانه: این نوع غزل را انوری ابیوردی جان بخشید و سعدی آن را به کمال رساند. در دوران معاصر نیز حسین منزوی غزلیات عاشقانه سرود و به آن حیاتی دوباره داد.
- غزل عارفانه: سنایی آغازگر غزل عارفانه بود و پس از او عطار، مولوی و فخرالدین عرای آن را تکامل بخشیدند. مولوی غزل عارفانه را به حد اعلای خود رسانید. وحدت کرمانشاهی از عارفانه سرا های غزل معاصر است. غزل های عارفانه بخش بسیار مهمی از ادب عرفانی است.
- غزل تلفیقی: این نوع، همان گونه که از نامش پیداست، تلفیقی از غزل عارفانه و عاشقانه است که در قرن هفتم و هشتم مورد توجه قرار گرفت. از شاعران این نوع غزل می توان به اوحدی مراغه ای، خواجوی کرمانی، سلمان ساوجی، عماد فقیه کرمانی و البته حافظ شیرازی اشاره کرد که آن را به کمال رساند.
- غزل قلندری: در این نوع غزل شاعر تظاهر و راکاری زاهدان را مورد نکوهش قرار می دهد که از شاعران این غزل می توان به سنایی، خاقانی، عطار، فخرالدین عراقی، سعدی، عبید زاکانی و حافظ اشاره کرد.
- غزل مضمون: این غزل به سبک هندی شهرت دارد وشاعر در آن مضامین تازه می آفریند. صائب تبریزی، طالب آملی، سلیم تهرانی و کلیمک کاشانی از غزل سرایان مضمون هستند. بیدل دهلوی از بزرگ ترین شاعران سبک هندسی است.
- غزل سیاسی-ملی: در این غزل شاعر به مسائل مختلف اجتماعی می پردازد. این غزل در دوران معاصر و پس از مشروطه رواج داشت که از عمده شاعران آن می توان به فرخی یزدی، عارف قزوینی، ابوالقاسم لاهوتی، هوشنگ ابتهاج و غلامرضا قدسی اشاره کرد.
- غزل نو: آنچه بر به وجود آمدن این غزل تأثیر داشت، شعر نو بود. تصاویر تازه، زبان امروزی و اوزان عروضی تازه از ویژگی های این غزل است. از شاعران غزل نو می توان به منوچهر نیستانی، سیمین بهبهانی، حسین منزوی و محمدعلی بهمنی اشاره کرد.
انواع غزل
غزل عاشقانه و عارفانه
غزل در قرن ششم هجری قمری یا کمی قبل تر از آن رواج پیدا کرد. در آموزش های قبل درباره قصیده، گفتیم که در اغلب قصیده ها پیش از آنکه شاعر به بیان مقصود اصلی خود بپردازد، در پنج تا پانزده بیت به موضوعات عاشقانه می پردازد که به آن تغزل می گویند. غزل از همین تغزل ریشه پیدا کرد و به صورت یک قالب شعری تازه سر برآورد. غزل در ابتدا عاشقانه بود و شاعر از زیبایی های ظاهری معشوق خود سخن می گفت، شادمانی خود را از وصالش بیان می کرد و شکوه از جدایی اش می کرد.
سنایی در قرن ششم عرفان را وارد غزل کرد و از معشوق آسمانی سخن گفت. چنین بود که غزل عارفانه پدید آمد. در غزل عارفانه شاعر از وابستگی ها و تعلقات نالان است و آزادگی را می ستاید. غزل عاشقانه را سعدی و غزل عارفانه را مولوی به اوج رساندند. اما به زعم بسیاری از ادیبان سرآمد غزل سرایان حافظ است. حافظ بود که در غزل عرفان و عشق را به هم پیوند زد و در غزل عارفانه از تشبیهات و مضامین عاشقانه استفاده کرد. در غزل حافظ گاهی پیوند عشق و عرفان به گونه ای است که عاشقانه یا عارفانه بودن آن قابل تشخیص نیست و شاعر محبوب را چنان وصف می کند که معشوق را هم معبود فرازمینی و هم معشوق زمینی دانست.
شعر زیر یکی از غزلیات زیبای حافظ است.
آنان که خاک را به نظر کیمیا کنند
آیا بود که گوشه چشمی به ما کنند
دردم نهفته به ز طبیبان مدعی
باشد که از خزانه غیبم دوا کنند
معشوق چون نقاب ز رخ در نمی کشد
هر کس حکایتی به تصور چرا کنند
چون حسن عاقبت نه به رندی و زاهدیست
آن به که کار خود به عنایت رها کنند
بی معرفت مباش که در من یزید عشق
اهل نظر معامله با آشنا کنند
حالی درون پرده بسی فتنه می رود
تا آن زمان که پرده برافتد چه ها کنند
گر سنگ از این حدیث بنالد عجب مدار
صاحب دلان حکایت دل خوش ادا کنند
می خور که صد گناه ز اغیار در حجاب
بهتر ز طاعتی که به روی و ریا کنند
پیراهنی که آید از او بوی یوسفم
ترسم برادران غیورش قبا کنند
بگذر به کوی میکده تا زمره حضور
اوقات خود ز بهر تو صرف دعا کنند
پنهان ز حاسدان به خودم خوان که منعمان
خیر نهان برای رضای خدا کنند
حافظ دوام وصل میسر نمی شود
شاهان کم التفات به حال گدا کنند
غزل معاصر
از نظر زمانی، غزل معاصر را می توان از دوره مشروطیت تا امروز یعنی در دوره ادبی معاصر دانست. دکتر خسرو فرشیدورد غزل معاصر را به انواع زیر دسته بندی کرده است:
- غزل تعلیمی
- غزل سنت گرا که تعابیر و زبان آن قدیمی است.
- غزل زنانه که احساسان زنان را در قالب غزل بیان می کند. سیمین بهبهانی از پیشروان این نوع غزل است.
- غزل زبان امروز که اصطلاحات و کلمات امروزی در آن به کار رفته است. از شعرایی که این گونه غزل هایی سروده اند می توان به شهریار اشاره کرد.
- غزل هندی که به شیوه صائب و سبک هندی است. امیری فیروزکوهی از شاعرانی است که چنین غزلیاتی دارد.
- غزل نو که هم زیبا و روان است و هم بافتی نو و ترکیباتی بی سابقه و نو دارد.
- غزل هندی نو که هم بافت آن تازه است و هم پیچیدگی و اصطلاحات کهنه را در خود دارند. برخی اشعار توللی و بهبهانی از این دست هستند.
غزل زیر از زنده یاد حسین منزوی از نمونه های زیبای غزل معاصر است.
شود تا ظلمتم از بازی چشمت چراغانی
مرا دریاب، ای خورشید در چشم تو زندانی
خوش آن روزی که بینم باغ خشک آرزویم را
به جادوی بهار خنده هایت می شکوفانی
بهار از رشک گل های شکرخند تو خواهد مرد
که تنها بر لب نوش تو می زیبد گل افشانی
شراب چشم های تو مرا خواهد گرفت از من
اگر پیمانه ای از آن به چشمانم بنوشانی
یقین دارم که در وصف شکرخندت فرو ماند
سخن ها بر لب «سعدی» قلم ها در کف «مانی»
نظربازی نزیبد از تو با هر کس که می بینی
امید من! چرا قدر نگاهت را نمی دانی؟
معرفی فیلم آموزش ادبیات فارسی پایه یازدهم فرادرس
آموزش ادبیات فارسی پایه دهم، در ۱۸ درس منطبق بر کتاب درسی تدوین شده است. مدت این آموزش ۷ ساعت و ۵۰ دقیقه بوده و در آن، از ابتدا تا انتها، به طور کامل و دقیق درسنامه ها، آرایه های ادبی و دستور زبان فارسی آموزش داده شده است. در این آموزش، با بررسی بررسی خط به خط کتاب ادبیات فارسی یازدهم، نیازهای دانش آموزان برای امتحانات برطرف شده و داوطلبان کنکور سراسری نیز می توانند نکات مفیدی را از آن بیاموزند.
- برای مشاهده فیلم آموزش ادبیات فارسی پایه یازدهم + اینجا کلیک کنید.
معرفی فیلم آموزش ادبیات فارسی پایه دوازدهم فرادرس
آموزش ادبیات فارسی پایه دوازدهم در ۱۸ درس تدوین شده که مجموع آن ها ۳ ساعت و ۵۲ دقیقه است. آموزش ادبیات فارسی پایه دوازدهم در ادامه آموزش های ادبیات پایه دهم و یازدهم و به منظور تقویت مهارت های زبانی دانش آموزان ارائه شده است. در این آموزش، تمام کتاب درسی از ابتدا آموزش داده شده تا دانش آموزان به خوبی درسنامه ها، آرایه های ادبی و دستور زبان فارسی را فرا گیرند. علاوه بر این، به نکات مهم برای امتحان نهایی، امتحانات ترم و آزمون سراسری اشاره شده است.
- برای مشاهده فیلم آموزش ادبیات فارسی پایه دوازدهم + اینجا کلیک کنید
سوالات رایج درباره غزل در ادبیات
در این بخش به برخی از سوالات پر تکرار در رابطه با غزل در ادبیات فارسی به اختصار پاسخ می دهیم.
بیت الغزل چیست؟
بهترین و برجسته ترین بیت غزل را بیت الغزل یا شاه بیت می نامند.
تخلص مربوط به کدام بخش از غزل می شود؟
مَقطَع (به معنی پایان سخن) آخرین بیت غزل است. در این بیت شاعر معمولاً تخلص خود را می آورد یا خود را خطاب می کند.
تمرین مربوط به غزل در ادبیات
برای ارزیابی عملکرد خود در رابطه با «غزل چیست و قالب آن چگونه است؟»، می توانید از تمرین هایی که در ادامه در اختیار شما قرار گرفته است استفاده کنید. تمرین شامل ۵ سؤال است و پس از پاسخ دادن به تمامی پرسش ها و ظاهر شدن دکمه «دریافت نتیجه آزمون»، می توانید نمره عملکردتان را مشاهده کنید و جواب های درست و نادرست را نیز ببینید. پاسخ سؤالات نیز بعد از هر آزمون آمده است.
۱. کدام گزینه نمی تواند بیتی از یک غزل اجتماعی باشد؟
آن زمان که بنهادم سر به پای آزادی / دست خود ز جان شستم از برای آزادی
جور بیداد کند عمر جوانان کوتاه / ای بزرگان وطن بهر خدا داد کنید
وای بر آن شهری که در آن مزد مردان درست / از حکومت غیر حبس و کشتن و تبعید نیست
در جهان کهنه ماند نام و ما و فرخی / چون ز ایجاد غزل طرح نو افکندیم ما
۲. توضیح زیر مربوط به چه کسی است؟ -
در سرودن غزل های عاشقانه سرآمد شاعران فارسی زبان است. وی در بیشتر قالب های ادبی طبع آزمایی کرده است.
۳. با ظهور کدام شاعر غزل عارفانه به وجود آمد؟
۴. کدام قالب شعری است که حداقل ۵ بیت باشد و درون مایه عاشقانه و عارفانه یا آمیزه ای از هر دوی اینها داشته باشد؟
مسمط
قطعه
قصیده
غزل
۵. همه گزینه ها به جز گزینه .... در مورد غزل درست است؟
بیت اول آن مصرع است
درون مایه عاشقانه و عارفانه دارد
با ظهور سنایی غزل عارفانه شد
حداقل دو بیت دارد
جمع بندی
در این مطلب از مجله فرادرس قالب شعری غزل را با یکدیگر بررسی کردیم. فهمیدیم که غزل از نظر شکا ظاهری دقیقا شبیه قصیده است اما در زمینه موضوع و محتوای شعری کاملا با آن متفاوت است. در غزل به موضوعاتی با زمینه عاشقانه (مجازی و حقیقی)، عرفانی، اخلاقی، فلسفی، فداکارانه، خداجویانه و امثال این ها اشاره می شود. از جمله سرآمدان غزل سرای فارسی می توانیم به حافظ و سعدی اشاره کنیم.
محصول، خدمات یا برند خود را در مجله فرادرس معرفی کنید.
اگر این مطلب برای شما مفید بوده است، آموزش ها و مطالب زیر نیز به شما پیشنهاد می شوند:
- مجموعه آموزش های دروس دبیرستان و پیش دانشگاهی
- مجموعه آموزش های علوم انسانی (Humanities)
- جناس چیست ؟ — آرایه جناس در ادبیات — از صفر تا صد
- واج آرایی چیست ؟ — به زبان ساده و با مثال
- شبه جمله چیست ؟ | به زبان ساده و با مثال
بر اساس رای ۰ نفر
آیا این مطلب برای شما مفید بود؟
اگر پرسشی درباره این مطلب دارید، آن را با ما مطرح کنید.
منابع:
انواع شعر فارسی (منصور رستگار فسایی )مجله فرادرس
سید سراج حمیدی دانش آموخته مهندسی برق است و به ریاضیات و زبان و ادبیات فارسی علاقه دارد. او آموزش های مهندسی برق، ریاضیات و ادبیات مجله فرادرس را می نویسد.
https://blog.faradars.org/%D8%BA%D8%B2%D9%84-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA/
گفتگو با هوش مصنوعی
💬 سلام! میخوای دربارهی «غزل چیست و قالب آن چگونه است؟ – ادبیات به زبان ساده» بیشتر بدونی؟ من اینجام که راهنماییت کنم.