به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، شاید برای شما هم اتفاق افتاده باشد که یادآوری فرصت های کودکی، جوانی و هر خاطره دیگری، حس تلخ از دست دادن فرصت ها و متضرر شدن را به انسان می چشاند. نوع نگاه به دنیا به عنوان گذرگاه بدون توقفی که هر لحظه به انتهایش نزدیک ترمی شویم هر انسان عاقلی را قانع می کند که باید از فرصت های عمر بهترین استفاده را کرد اما میزان استفاده از عمر با توجه به قطعه بندی عمر در نگاه افراد مختلف، متفاوت است.

برخی افراد، عمر خود را به راحتی به چند دوران کودکی، جوانی، میان سالی و پیری تقسیم می کنند و برای هر کدام از آنها برنامه ای کلی قرار می دهند. به نظر می رسد این نوع از نگاه به عمر، که سرمایه تکرار ناشدنی انسان است نگاهی سخاوتمندانه و هدر دهنده است. برای آشنایی با نگاه صحیح به سرمایه عمر، به تحلیل این روایت بسیار ارزشمند امام کاظم علیه السلام می پردازیم که می فرماید: «المغبون من غبن عمره ساعة[۱] خسارت دیده و ورشکسته کسی است که عمر خود را هر چند به مقدار یک ساعت هم که باشد بیهوده تلف کرده باشد.»

همه، یخ فروش هستیم

در این نگاه، هر لحظه از عمر را می توان به سودی سرشار تبدیل کرد وگرنه، اصل آن از بین رفته و موجب ضرر و خسرانی جدی خواهد بود. بر همین اساس است که قرآن کریم تنها تعداد مشخصی از افراد را از زمره ضرر دیدگان خارج می کند و می فرماید: «إن الإنسان لفی خسر إلا الذین آمنوا و عملوا الصالحات و تواصوا بالحق و تواصوا بالصبر؛ [۲] واقعا انسان دستخوش زیان است مگر کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده و همدیگر را به حق سفارش و به شکیبایی توصیه کرده اند.»

نقل شده که یکی از علماء، می گوید تفسیر «إن الإنسان لفی خسر» سوره عصر را از یخ فروشی آموختم که فریاد می زد: «ا۫رحموا من یذوب رأس ماله؛ [۳] به کسی که سرمایه اش در حال ذوب شدن است رحم کنید.» اینکه زمان بر انسان می گذرد اما در مقابل آن زمان از دست رفته چیزی به دست نمی آورد مصداق ضرر واقعی است.

جعبه های خالی در قیامت

کلمه «ساعة» در زبان عربی نه به معنای ۶۰ دقیقه بلکه به معنای لحظه است. در معنای آن گفته شده است: «الوقت الحاضر، و یعبر عن جزء قلیل من اللیل و النهار؛ [۴] اکنون؛ و به کوچک ترین جزء شب و روز گفته می شود.» بر این اساس، هدر دادن یک لحظه از عمر، به ضرر انسان تمام می شود.

طبق روایتی که از رسول خدا صلی الله علیه وآله نقل شده، در روز قیامت (که تجسم همه لحظات عمر انسان است)، هر لحظه ای در جعبه ای قرار گرفته است. داخل برخی از جعبه ها، پر از نور است و آنها لحظاتی هستند که انسان به طاعت خدا مشغول بوده و برخی از آنها تاریک و ظلمانی اند که در آن لحظه انسان به گناه و معصیت مشغول بوده است؛ اما نوع دیگر این جعبه ها، خالی هستند؛ چنانکه حضرت می فرماید: «ثم یفتح له خزانة أخری فیراها خالیة لیس فیها ما یسره و لا یسوؤه و هی الساعة التی نام فیها أو اشتغل فیها بشیء من مباحات الدنیا فیناله من الغبن و الأسف علی فواتها- حیث کان متمکنا من أن یملأها حسنات ما لا یوصف و من هذا قوله تعالی ذلک یوم التغابن[۵]؛ [۶]

سپس جعبه سومی را باز می کنند، می بیند خالی است، نه او را مسرور می کند و نه غمگین. و این، همان لحظه ای است که وی در آن ساعت خوابیده یا به امور مباح دنیایی مشغول بوده است. در اینجا او را تأسف و پشیمانی فرا می گیرد که چرا چنین لحظاتی را از دست داد در حالی که می توانست آن را پر از حسناتی کند که به وصف نیایند. از همین رو است که خدای متعال می فرماید: آن روز، روز ضرر است.»

تفریح یا انرژی افزایی

شاید برخی فکر کنند با این توصیف، هر گونه تفریح و استراحتی ضرر است. پاسخ آن روشن است، استراحت و تفریح، خود به خود ارزشی ندارند اما اگر برای نشاط افزایی در جهت انجام وظایف اصلی به کار گرفته شود ارزش یافته و موجب ضرر نخواهند بود. چنانکه امام کاظم علیه السلام در روایت دیگری توصیه به تقسیم زمان روزانه به چهار قسمت می کند؛ بخشی برای مناجات با خدا، بخشی برای گذران زندگی و معاش، و بخشی نیز برای همنشینی با برادران و افراد مطمئنی که انسان را از عیوبش آگاه کرده و خیرخواهش هستند.

ایشان در مورد قسمت چهارم می فرماید: «و ساعة تخلون فیها للذاتکم فی غیر محرم و بهذه الساعة تقدرون علی الثلاث ساعات[۶] بخشی را نیز برای لذت بردن از حلال خود خلوت کنید که در پرتو این ساعت است که بر آن سه بخش دیگر توان می یابید.»

بر این اساس، میزان ارزشمندی بخش چهارم زمان، به میزان پشتیبانی آن از سه بخش دیگر بستگی دارد. اگر، سرگرمی و تفریح به کیفیت و کمیتی باشد که موجب موفقیت بیشتر در سه بخش دیگر شود در این صورت، اگر ارزشش بیشتر از آن سه قسمت نباشد قطعا کمتر نیست و به عنوان عبادتی ارزشمند ثبت خواهد شد.

* حجت الاسلام محسن رفیعی استاد حوزه علمیه قم

--------------

پی نوشت:

[۱] حلوانی، حسین بن محمد بن حسن بن نصر، نزهة الناظر و تنبیه الخاطر - قم، چاپ: اول، ۱۴۰۸ ق، ص۱۲۳.

[۲] سوره عصر، آیه ۲ و ۳.

[۳] التفسیر الکبیر، ج۳۲، ص: ۲۷۸.

[۴] تاج العروس من جواهر القاموس، ج۱۱، ص: ۲۲۹.

[۵] سوره تغابن، آیه ۹.

[۶] عدة الداعی و نجاح الساعی، ص: ۱۱۳.

[۷] ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول - قم، چاپ: دوم، ۱۴۰۴ / ۱۳۶۳ق، ص۴۰۹.

انتهای پیام/