ایسنا/آذربایجان شرقی مجموعهی ربع رشیدی تبریز، با تاریخی ۷۰۰ ساله، به عنوان شهری دانشگاهی، قدمت علم در تبریز را نشان می دهد، گفته میشود بیش از ۱۰ هزار دانشجو از سرتاسر جهان در این دانشگاه کسب علم می کردند، این شهر دانشگاهی همهی آنچه را که برای یک شهر دانشگاهی لازم بود را داشت و به تمام زبان های زندهی دنیا در آن تدریس میشد.

بهروز خاماچی در کتاب «شهر من تبریز» می نویسد: «در خیابان عباسی در محله قدیمی باغمیشه و نزدیکی دامنه های عینالی بقایای چندین برج و قلعه و خرابه های یک عمارت کهن تاریخی به چشم می خورد که به قلعه ربع رشیدی معروف است. این مکان روزگاری بزرگترین دانشگاه ایران و خاورمیانه بود که بیش از ۷۰۰ سال از عمر آن می گذرد به طوری که حتی قلعه رشیدی یا ربع رشیدی را شهرستان رشیدی می نامیدند.

خواجه رشیدالدین فضل الله وزیر سلطان محمود غازان در محله بیلانکی باغمیشه تبریز عمارات زیبا بنا کرد که بعدا به نام خواجه رشید به «ربع رشیدی» معروف شد. این شخص دانشمند در رشته ی تاریخ، سیاست، داروسازی و نجوم و استاد روزگار بود. وی در نامه ای به فرزندش خواجه سعدالدین، ضمن توصیف ربع رشیدی، می نویسد:

" …ربع رشیدی که در زمان مفارقت و اوان مباعدت آن فرزند عزیز طرح انداخته و تهیه وسایل و اسباب آن سخت بودیم، اکنون به میامن قدوم علماء و یمن همت فضلا به اتمام پیوسته، بیست و چهار کاروانسرای رفیع که چون قصر خورنق منیع است … هزار و پانصد دکان …و سی هزار خانه دلکش در آن بنا نمودیم و حمامات خوش هوا و بساتین باصفا و حوانیت و طواحین (آسیاب) و کارخانه های شعربافی و کاغذ سازی و دارالضرب و رنگ خانه و غیره احداث و انشا رفته و از هر شهری تغری و جماعتی آورده و در ربع مسکون ساکن گردانیدیم …

خواجه سپس اشاره می کند که ۲۰۰ قاری از کوفه و بصره و اوسط و شام آورده شده اند که دائما مسئول تلاوت کلام الله مجید به نوبت باشند و ۴۰۰ فقیه و محدث برگزیده از کشورهای مختلف مامور تدریسند و هزار طالب علم از آنان تعلیم و حدیث می گیرند، ۵۰ پزشک حاذق و استاد از هند و مصر و چین و شام و روم و یونان استخدام شده اند که هر روز در دارالشفاء مشغول طبابت اند و در پیش هر یک، ده تن طالب علم مستعد مشغول فراگرفتن فنی پزشکی هستند. چشم پزشکان، جراحان و شکسته بندان در نزدیکی باغ رشید آباد و دیگر صاحبان صنایع و علوم در کوی های دیگر جا گرفته اند و هر یک متناسب با فضل و هنر خود وظیفه و حقوقی دریافت می دارند …»

بر همین اساس به خوبی معلوم می شود که ربع رشیدی به اصطلاح امروزی شهر علمی و دانشگاهی بوده و بزرگ ترین علمای عصر از کشورهای مشرق در آن گرد آمده بودند. کتابخانه عظیمی داشت و خیلی از گیاهان در باغ های نمونه ی آن مورد آزمایش قرار می گرفت و در موارد علمی مختلف بحث و فصل به عمل می آمد. دولت خواجه رشیدالدین فضل الله نیز ناپایدار بود و در سال ۷۱۸ هجری قمری در زمان سلطان ابوسعید بهادرخان به وسیله تاج الدین علیشاه جیلانی به قتل رسید و تمام ملک و املاکش به یغما رفت و به مرور زمان جز سنگ و خاک چیزی از آن دانشگاه بزرگ باقی نماند.

چهار برج و یک پشته خاک و سنگ، باقیمانده ی ربع رشیدی نیستند، بلکه پایه های برج های قلعه هستند که در سال ۱۰۲۰ هجری قمری به امر شاه عباس اول با تخریب عمارت باشکوه شام غازان، بقایای ربع رشیدی، قلعه و سرای ها و مساجد رومیان ( عثمانی ها) و قبور شعرا و عرفا و امرای بزرگ مدفون در مقبره الشعرای سرخاب و دمشقیه و ولیانکوه آن ها را بنا کرده اند تا در مقابل حملات عثمانی و دفع دشمنان به کار رود، زیرا ربع رشیدی را مناسب قلعه یافته بودند. از سال ۱۳۸۱ تلاش موفقی در مورد اختصاص این مکان سابق علمیبه یک دانشگاه بزرگ و جامع تبریز آغاز شده و مقامات استان چون استانداری، شهرداری و دانشگاه تبریز و اداره کل ارشاد و سازمان میراث فرهنگی در این خصوص به نتیجه مطلوبی رسیده اند.

به گزارش ایسنا، بنایی که امروزه از آن به عنوان ربع رشیدی یاد میشود، در دوران صفویه احداث شده است و تا قبل از کاوش های سال گذشته، هنوز نشانهای از معماری دورهی ایلخانی که این شهر دانشگاهی یادگار آن است، پیدا نشده بود؛ انتشار خبر مشارکت موسسه باستان شناسی آلمان در کاوش های باستان شناسی مجموعه تاریخی ربع رشیدی در سال ۹۵ خبر امید بخشی بود که امید احیای مجدد این شهر دانشگاهی را در دل دوستداران تاریخ ایران و آذربایجان، زنده کرد.

تمثیلی از شهر دانشگاهی ربع رشدی در ۷۰۰ سال قبل

با وجود گذشت ۱۸ سال از زمزمه هایی که در خصوص احیای دوباره ی این شهر وجود داشت، هنوز خبری از تبدیل دوبارهی مجموعهی ربع رشیدی به دانشگاه نبوده و اداره کل میراث فرهنگی آذربایجان شرقی به کمک آلمانی ها سعی در دست یافتن به نتایج جدید و انجام کاوش در این منطقه دارد، پس از امضای تفاهم نامه چهارجانبه بین اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی آذربایجان شرقی، شهرداری تبریز، دانشگاه هنر اسلامی و موسسه باستان شناسی آلمان، فصل سوم کاوش ها در شهر دانشگاهی تاریخی ربع رشیدی تبریز، سال گذشته توسط کاوشگران ایرانی و بین المللی آغاز شد، اما ویروس تاجدار پای آلمانی ها را هم از این مجموعه برید.

سرپرست هیات کاوش مجموعهی تاریخی شهر دانشگاهی ربع رشیدی، سال گذشته با اشاره به نتایج فصل سوم کاوش های باستان شناسی و پژوهش های حفاظتی و مرمتی مجموعه ربع رشیدی از کشف سازه ای بزرگ با مساحت حدود ۳۶۰۰ متر مربع که بازمانده های کاشی کاری قرن هشتم هجری قمری است، خبر داده بود، بر همین اساس سومین فصل از کاوش های باستان شناختی، مطالعات مرمتی و نقشه برداری ژئوفیزیکی در راستای ادامه روند عملیاتی شدن پروتکل بین المللی ربع رشیدی با همکاری دانشگاه هنر اسلامی تبریز و موسسه باستان شناسی آلمان آغاز شد؛ با شش ترانشه کاوش، بقایای معماری مدفون لایه های قرون هشتم تا دهم هجری قمری پدیدار شده است.

به گفتهی بهرام آجورلو، کشف سه مرحله معماری دیوار و نیز شواهد فعالیت های صنعتی و نیز داده های درخت گاهشناسی از دیگر دستاوردهای فصل سوم بوده و این پروژه تحت نظارت مدیریت پایگاه پژوهشی ملی مجموعه میراث فرهنگی ربع رشیدی و با مجوز پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری در حال انجام بوده و هیاتی متشکل از باستان شناسان، باستان سنجان و مرمتگرانی از پایگاه پژوهشی ملی ربع رشیدی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، مؤسسه باستان شناسی آلمان و همچنین کارشناسانی از دانشگاه «اوتو فریدریش» شهر بامبرگ، موزه لوور پاریس و دانشگاه هنر اصفهان به ادامه مطالعات مرمتی و مقاوم سازی سازه های تاریخی ربع رشیدی و برداشت های ژئوفیزیکی مشغول بودند.

پس از پاندمی کووید۱۹ در جهان، ویروس کرونا کاوشهای تاریخی را هم تحت تاثیر قرار داد و مطالعات باستان شناسی در مجموعهی ربع رشیدی را متوقف کرد. معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری آذربایجان شرقی با تشریح آخرین روند کاووش های باستانی در شهر دانشگاهی ربع رشیدی با اشاره به اقدامات انجام شده توسط آلمانی ها در این مجموعه طی سه فصل، به ایسنا میگوید: اولین دوره نقشه برداری ژئوفیزیک یا فتوگرامتری در فصل سوم انجام و لایههای تاریخی در این مجموعه مشخص شدند، به طوریکه الان از اتفاقاتی که در آن محل روی داده، مطلع هستیم.

علیرضا قوچی با اشاره به تاثیر پاندمی کووید۱۹ در روند پروژهی باستان شناسی مجموعهی تاریخی شهر دانشگاهی ربع رشید، می افزاید: کارهای پژوهشی، باستان شناسی و حفاظت بعد از مرمت تا فصل سوم به خوبی پیش رفت، اما متاسفانه شیوع بیماری منحوس کرونا باعث شد تا فصل چهارم متوقف شد، برای استقرار دوبارهی تیم آلمانی و تداوم کاووش ها منتظر از بین رفتن این بیماری هستیم.

وی با بیان اینکه ایجاد نمایشگاه کاشی و سرامیک و دفتر پایگاه در مجموعهی ربع رشیدی با جدیت پیگیری می شود، از تملک بیش از دو هتکار از ۱۸ هکتار اراضی این مجموعه و ایجاد مسیر گردشگری با استفاده از تراورس های چوبی بر روی خاک بدون تاثیر بر روی لایه های زیرین، خبر داد و می گوید: پروژه ی ربع رشیدی، یکی از پروژه های موثر در حوزه ی میراث فرهنگی از نظر مرمتی و اجرایی است که به صورت مسمتر پیش میرود، به تازگی دیوار محوطه ی این مجموعه با مشارکت شهرداری در حال احداث و ساخت بوده و مرمت ها نیز با ادامهی مطالعات و پژوهش ها ادامه دارد.

وی متذکر شد: هر امکاناتی که برای یک شهر دانشگاهی قابل تصور است، در این این مجموعه وجود داشته و حتی حدس هایی هم در مود وجود رصدخانه، ابوابالبر، حمام و کبوتر خانه نیز در آن وجود دارد، قسمت هایی از برج های نگهبانی و باروها در آن مشخص بوده و مجموعه کاملی از یک شهر دانشگاهی بوده و برای احیای آن نیازمند ارادهی جمعی و ملی هستیم.

معاون مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری آذربایجان شرقی، ثبت ملی مجموعهی تاریخی ربع رشیدی تبریز در پایگاه ملی طی سال گذشته را اولین گام برای تحقق ارادهی ملی به منظور احیای این مجموعهی تاریخی عنوان کرد و از هزینه کرد ۳۷ میلیارد تومانی از سال ۹۶ تا کنون در زمینه تملک، کاوش های باستان شناسی و مرمت مجموعه تاریخی ربع رشیدی تبریز، خبر داده و می گوید: طی سال های مذکور با پیگیری های اداره کل بیش از ۲۱ میلیارد تومان در خصوص تملک زمین های دارای معارض در عرصه ربع رشیدی انجام شده که در نوع خود بی نظیر است.



به گفته ی قوچی، عملیات ساماندهی ربع رشیدی از سال ۱۳۸۲ آغاز شده و تاکنون ادامه دارد، ساماندهی این مجموعه تاریخی طی دهه گذشته آغاز و مراحل اولیه کاوش های باستان شناسی نیز طی سال های ۸۴ تا ۸۶ انجام شد، در این راستا در سال های اخیر به منظور بهره مندی از تجربیات بین المللی در باستان شناسیهای این مجموعه، عملیات کاوش توسط موسسه بین المللی باستان شناسی آلمان به صورت منسجم و تخصصی انجام می شود.

بر اساس این گزارش، مجموعه تاریخی شهرک دانشگاهی ربع رشیدی در سال ۱۳۵۴ شمسی با شماره ۹۴۳ در فهرست آثار ملی کشورمان به ثبت رسیده است؛ همچنین وقف نامه «ربع رشیدی» یکی از معدود آثار ایرانی ثبت شده در فهرست میراث یونسکو است.

انتهای پیام