خبرگزاری مهر-گروه دین، حوزه و اندیشه: توجه دوباره به نهج البلاغه همزمان با آغاز نهضت اسلامی در اوایل دهه چهل شمسی است و متفکران انقلاب اسلامی به این کتاب شریف و مفاهیم آن توجه ویژه ای داشتند. اهتمام به این کتاب شریف را می توان در سخنرانی های حضرت آیت الله خامنه ای در کنگره نهج البلاغه که نخستین بار در بهار ۱۳۶۰ ایراد شد، مشاهده کرد: ما امروز در دنیای اسلام - که درک و دریافت و بینش اسلامی در آن گاهی با فاصله هایی به اندازه ی فاصله ی ایمان و کفر از هم دور هستند - با واقعیتی مواجه هستیم. امروز آشکارترین و روشن ترین حقایق اسلامی به وسیله ی بعضی از مدعیان اسلام در کشورهای اسلامی نادیده گرفته می شود. امروز همان روزی است که شعارها یکسان است اما جهت گیری ها به شدت مغایر یکدیگر است، امروز شرایطی مشابه شرایط دوران حکومت امیرالمؤمنین است، پس روزگار نهج البلاغه است.

در روزهای ماه مبارک رمضان که در مهمانی خدا شرکت می کنیم و در طرح قرآنی «زندگی با آیه ها» هر روز با یک آیه از قرآن کریم مأنوس هستیم، پسندیده است که آیه روز را از منظر امیرالمومنین علی علیه السلام و کتاب شریف نهج البلاغه نیز بررسی کنیم.

آیه ۲۳ سوره مبارکه شوری که به «آیه مودت» شهرت یافته است، یکی از کلیدی ترین گلوگاه های فهم ساختار اجتماعی و هدایتی اسلام است: «قل لا أسألکم علیه أجرا إلا المودة فی القربی». این فرمان الهی، اجر رسالت پیامبر اکرم (ص) را نه در امور مادی، بلکه در محبتی آگاهانه و جهت دار نسبت به اهل بیت (ع) قرار داده است. اما از منظر جامعه شناسی دینی، این مودت صرفا یک احساس درونی یا پیوند عاطفی نیست؛ بلکه یک راهبرد اجتماعی برای حفظ انسجام امت و استمرار عدالت است. نهج البلاغه به عنوان تالی قرآن و تبیین گر سیره عملی حاکمیت الهی، جامع ترین منبع برای درک چگونگی تبدیل این «مودت» به یک «نظام فرهنگی و اجتماعی» است. حضرت علی (ع) در لابلای خطبه ها و نامه های خود، نشان می دهند که چگونه پیوند با عترت، ستون خیمه جامعه اسلامی و مانع از فروپاشی اخلاقی و ساختاری آن می شود.

در نگاه نهج البلاغه، جامعه ای که از محوریت «قربی» و اهل بیت فاصله بگیرد، دچار تشتت و سرگردانی می شود. امام در خطبه ۸۷، سیمای انسانی را ترسیم می کند که محبوب ترین بنده نزد خداست و سپس به نقش عترت در هدایت جامعه اشاره می نماید. ایشان اهل بیت را «ثقلین» و «کشتی نجات» معرفی می کند. از منظر اجتماعی، آیه مودت در پی ایجاد یک مرکز ثقل برای وفاق ملی و فراملی است. امیرالمؤمنین (ع) در خطبه های متعددی هشدار می دهند که رها کردن این پیوند، به معنای بازگشت به عصر جاهلیت و تفرقه است. مودت در اینجا به معنای التزام به الگوهایی است که عدالت را در رگ های جامعه تزریق می کنند. وقتی قرآن بر محبت ذوی القربی تأکید می ورزد، در واقع در حال معرفی «مرجعیت فکری و مدیریتی» است. نهج البلاغه این مرجعیت را از حالت انتزاعی خارج کرده و در قالب عدالت خواهی علوی تجسم می بخشد. اگر مودت نباشد، پیوندهای اجتماعی بر پایه منافع شخصی و قبیله ای شکل می گیرد، اما با وجود مودت فی القربی، معیار پیوندها، ارزش های الهی و انسانی است که در سیره معصومین تجلی یافته است.

عدالت؛ میوه اجتماعی محبت اهل بیت

یکی از پیوندهای عمیق میان آیه مودت و نهج البلاغه، مسئله «عدالت» است. آیه شوری از ما می خواهد به کسانی دل ببندیم که خود مظهر عدل اند. امام علی (ع) در نامه به مالک اشتر و دیگر کارگزاران، مدام بر این نکته تأکید دارند که زمامدار باید از سنخ همان «قربی» باشد که دغدغه ای جز توده مردم و اجرای حکم خدا ندارد. از نظر فرهنگی، مودت نسبت به خاندان پیامبر، فرهنگ «ایثار» را جایگزین فرهنگ «استثمار» می کند. در نهج البلاغه، بارها بر این نکته تأکید شده است که اهل بیت مایه امنیت امت هستند (هم موضع سره و لجأ امره). این پناهگاه بودن، یک نقش اجتماعی است. جامعه ای که به لحاظ عاطفی و فکری به این کانون متصل باشد، در برابر تکانه های فرهنگی و تهاجمات بیگانگان مصون می ماند. در واقع، مودت درخواستی در سوره شوری، یک «سپر فرهنگی» برای حفاظت از هویت اسلامی است که نهج البلاغه جزئیات و چگونگی عملکرد این سپر را در برابر نفاق و انحراف تبیین کرده است.

بخش مهمی از معارف نهج البلاغه که با روح آیه مودت همسو است، به مبحث «انسان سازی» برمی گردد. مودت یعنی همسو شدن با محبوب. وقتی محبوب، علی (ع) و خاندان او باشند، الگوی فرهنگی جامعه به سمت زهد، شجاعت و صداقت حرکت می کند. امام در خطبه همام (متقین)، ویژگی های کسانی را برمی شمارد که در مسیر این مودت گام برداشته اند. از منظر اجتماعی، اگر آیه مودت به درستی در جامعه اجرا شود، خروجی آن شهروندانی مسئولیت پذیر، ظلم ستیز و مهربان خواهد بود. حضرت در نهج البلاغه می فرمایند: «ما را بر شما حقی است و شما را بر ما حقی». این حقوق متقابل، تبلور همان مودتی است که در آیه ۲۳ شوری ریشه دارد. مودت در اینجا یک جاده دوطرفه است؛ امام با تمام وجود به مردم عشق می ورزد و برای رفاه و هدایت آن ها جانفشانی می کند و مردم نیز با مودت و اطاعت خود، نظام سیاسی و اجتماعی را استحکام می بخشند.

نهج البلاغه تنها کتاب فضایل نیست، بلکه کتاب آسیب شناسی جامعه نیز هست. امام علی (ع) در بسیاری از خطبه ها (مانند خطبه شقشقیه یا خطبه قاصعه) به تحلیل این موضوع می پردازند که چرا جامعه از مسیر اصلی منحرف شد. ریشه این انحراف، فراموش کردن یا تحریف مفهوم «مودت فی القربی» بود. وقتی جایگاه قربی در حد یک پیوند خویشاوندی صرف تنزل یافت و جنبه هدایتی و حاکمیتی آن نادیده گرفته شد، عدالت ذبح گردید. از دیدگاه اجتماعی، نادیده گرفتن آیه مودت به معنای گسست بین «رهبری الهی» و «بدنه جامعه» است. نهج البلاغه به ما می آموزد که هرگاه مردم از این پیوند گسستند، دچار حاکمان جائر و سرنوشتی محتوم به ذلت شدند. لذا، تأکید بر مودت در سوره شوری، در واقع یک «هشدار پیشگیرانه» برای جلوگیری از فروپاشی تمدن اسلامی است که امام علی (ع) تلخی های این تجربه تاریخی را در کلام خود به تصویر کشیده است.

در نهایت، با استناد به متون نهج البلاغه و پیوند آن با آیه ۲۳ سوره شوری، می توان دریافت که «مودت فی القربی» فراتر از یک توصیه اخلاقی، یک «نظریه جامع اجتماعی» است. این آیه به دنبال ایجاد جامعه ای است که در آن «محبت» موتور محرک «عدالت» و «امامت» ضامن «وحدت» باشد. نهج البلاغه به عنوان شرح عملی این آیه، نشان می دهد که چگونه می توان با تمسک به سیره اهل بیت، فرهنگی بنا نهاد که در آن کرامت انسانی حفظ شده و ساختارهای اجتماعی بر مدار حق بچرخند. امروزه نیز برای بازسازی هویت فرهنگی و حل بحران های اجتماعی، بازگشت به این الگوی پیوند میان امت و امامت – که در مودت تجلی می یابد – تنها راه نجات و استمرار مسیر نبوی است. این گزارش بر مبنای منابع اصیل اسلامی تأکید دارد که نهج البلاغه، تبلور عینی همان اجری است که پیامبر برای رسالت خود خواست؛ اجری که سود آن (چنانکه در آیات دیگر آمده: ما سألتکم من اجر فهو لکم) مستقیما به خود جامعه بشری برمی گردد.