خبرگزاری مهر – گروه استان ها، رؤیا رجبی: در کنار مسجد و شیدانه معروف امام رضا (ع) یک در چوبی و سنتی با نمای آجرکاری شده، خودنمایی می کند که رنگ و بوی تاریخ را به مشام هر رهگذری می رساند. در چوبی را که باز کنی با فضا و پله های متعددی مواجه می شوی که با پیمودن هر پله که رو به پایین است، گویی بیشتر به اعماق تاریخ نزدیک می شوی …

دیوارهای سنگی و آجری و پله های محکم ساخته شده از آجر که قدمتشان به دوره ساسانیان باز می گردد مصداق جمله «دزفول شهر آجر» هستند و سقفی که اقتدار و شکوه فرهنگ و تمدنی بی نظیر از آن می بارد.

۷۵ پله ورودی قمش که به گویش دزفولی به سربطاق چوقابفون (چوقابافان) معروف است را که طی کنی، به قمش مؤمنون می رسی. نورپردازی های بی نظیر قمش تو را به پیمودن ادامه مسیر در زیرزمین و جایی که یادآور سبک و نحوه زندگی گذشتگان این دیار است، تشویق می کند.

در طول مسیر قمش که همانند تونل است، بوی آب و آجر که شناسنامه دزفول است، آغشته می شود.

در جای جای قمش، کوزه های سفالی و زیراندازهای سنتی و چند ماکت مرد که نماد سقا هستند (افرادی که از درون قمش آب حمل می کردند) و چند ماکت زن با پوشش سنتی جانمایی شده که فضا را بیش از پیش تاریخی کرده است. راه رفتن در مسیر قمش که همانند تونل است و مشاهده سقف و دیوارهای آجری و سنگی نشان از تلاشی کم نظیر برای احیای آن و همت والای گذشتگان این دیار برای زندگی دارد.

تاریخچه قمش و سربطاق ها

قمش (قنات) به معنی کاریز و مجرای آب زیرزمینی است که قدمتی چند هزار ساله در دزفول داشته و در گذشته برای استفاده از آب رودخانه حفاری شده اند.

در گذشته مردمان دزفول با حفر تونل هایی به نام «قمش» در چند کیلومتر بالاتر از شهر و از کناره رودخانه دز، آب را به اندازه معین به سمت شهر هدایت می کردند و پس از مصارف شهری این آب مسیر خود را در خارج از شهر برای سیراب کردن زمین های کشاورزی ادامه می داد. مردم دزفول این راه دسترسی به کانال حفر شده را «سربطاق» می گفتند.

این قنات ها از منحصر به فردترین شبکه زیر زمینی آب در جهان محسوب شده که بخش عمده ای از آب مورد نیاز بخش کشاورزی، آب آشامیدنی و مصرف روزانه مردم دزفول را تأمین کرده و در هشت سال جنگ نیز به عنوان پناهگاه و امدادرسانی به مصدومان مورد استفاده قرار می گرفت.

در واقع قمش در اصطلاح قدیم به تونل های آبرسان زیرزمینی گفته می شد که آب رودخانه دز را به تمام نقاط شهر می رساند و قدمت آنها به زمان عیلامیان و ساسانیان باستان می رسد.

«سربطاق» نیز مجرایی به شکل سرداب بود که به صورت مستقیم و با شیب ۴۵ درجه تا محل جریان آب به وسیله پلکانی که گاه دارای ۱۰۰ پله بود پیش می رفت. به علت گرمای طاقت فرسای تابستان، قمش و سربطاق ها نقش بسیار مهمی در ادامه زندگی و حیات شهر دزفول ایفا کرده اند.

در گذشته تعداد ۱۳ سربطاق در دزفول وجود داشته که به دلیل توسعه شبکه آب رسانی شهر از دهه ۴۰ شمسی به بعد، کم کم کارکرد خود را از دست داده و متروکه و بعضی حتی تبدیل به مسیر فاضلاب شدند.

آثار آن ها در دهه ۵۰ و حتی تا اوایل دهه ۶۰ نیز موجود بود که به دلیل نشست زمین و خطرات احتمالی آن و اغلب با آوارهای ساختمان ها که غالبا در اثر موشک باران شهر در زمان جنگ تحمیلی تخریب می شدند پر شدند و دهانه آن ها بسته شد.

معرفی قمش مؤمنون

به گواه مستندات در گذشته شهرستان دزفول دارای ۲۴ رشته قمش بوده که هر کدام با سربطاق های متعدد در مساحت های مختلف احداث شده اند و قدمت آنها به دوران ساسانیان و عیلامیان برمی گردد.

قمش مؤمنون یکی از این ۲۴ رشته قمش موجود در دزفول و در واقع تنها قمش احیا شده در این شهرستان است.

این قمش در گذشته آب مورد نیاز یک هزار و ۲۰۰ هکتار از زمین های کشاورزی این منطقه را تأمین می کرده است. وجه تسمیه این قمش به نام متولی وقت مسجد، صادق قلی چوقاباف است.

این مسجد در زمان جنگ تحمیلی در مهرماه سال ۶۲ مورد اصابت موشک قرار می گیرد و ۳۸ نفر به شهادت می رسند که در عملیات خاکبرداری و خارج کردن شهدا از زیر آوار، خاک ها به درون این قمش ریخته می شود و بدین ترتیب قمش مؤمنون پس از آن واقعه در سال ۱۳۶۲ زیر خاک مدفون می شود.

پس از واقعه مذکور طی چند سال اخیر بخشی از این گنجینه آجری با همت فردی به نام سعید قلیان که متولی مسجد و شیدانه امام رضا (ع) است از زیر آوارها سر برآورد و در سال ۱۳۹۶ رونمایی شد.

ورودی قمش مؤمنون یعنی سربطاق چوقابافان که اکنون به یکی از مکان های گردشگری و پربازدید در دزفول تبدیل شده در خیابان طالقانی، پشت بقعه سید محمود و در جنب مسجد و شیدانه امام رضا (ع) دزفول واقع شده؛ بنابراین برای بازدید از قمش باید به این آدرس مراجعه کرد.

احیای قمش با همت و تلاش شخصی

داستان احیای قمش مؤمنون دزفول بدین صورت است که سعید قلیان متولی این قمش که از کودکی داستان های زیادی درباره قمش مؤمنون از پدر و اطرافیان خود شنیده، تصمیم می گیرد این مکان را احیا کند به گونه ای که در سال ۸۹ از زیرزمین مسجد امام رضا (ع) که در آن زمان مسجد چوقاباف نام داشته، ورود کرده و پس از مقداری خاکبرداری به چند پله اول قمش که تخریب شده بودند، می رسد.

وی در همان ابتدا با حجم عظیمی از خاک و نیاز به عملیات های بزرگ خاکبرداری مواجه می شود اما از سوی ادارات مرتبط اجازه خاکبرداری به وی داده نمی شود.

وی در سال ۹۴ از شهرداری می خواهد، فاضلاب بندی محله ای که قمش در آن قرار دارد اجرا شود که در حین اجرای پروژه فاضلاب بندی، وجود قمش در همان مکانی که از قبل پیش بینی شده بود به قلیان ثابت می شود.

بنابراین وی با همکاری چندتن از دوستان خود به صورت کاملا شخصی و بدون دخالت و همکاری هیچ ارگانی اقدام به حفاری کرده و پس از مدتی به ورودی قمش یعنی سربطاق چوقابفون (چوقابافان) می رسد و در ادامه به دلیل سخت بودن روند حفاری با هزینه کاملا شخصی تعدادی کارگر را برای حفاری و پیشروی در قمش وارد روند کار می کند.

گفتنی است از زمان آغاز حفاری قمش یعنی اردیبهشت سال ۹۴ تا ۲۳ شهریور سال ۹۶ که طی مراسمی از قمش رونمایی شد ۱۴۰ هزار ساعت کار و تلاش شبانه روزی صورت گرفته است. پس از رونمایی از بخشی از قمش، متولی آن بیکار ننشسته و روند پیشروی به دیگر قسمت های قمش را همچنان ادامه داده به گونه ای که تاکنون ۸ هزار مترمکعب خاکبرداری و ۲۰ ماه کار مفید صورت گرفته است.

خاکبرداری این قمش به صورت دستی با وسایلی همچون فرغون، بیل، کلنگ، نوارنقاله، تسمه نقاله و بالابر از عمق ۴۸ متری زمین انجام شده است.

مازاد برداری خاک، مسدود کردن و انحراف فاضلاب های متعدد خانگی، تهویه، مرمت و آجرکاری که عمدتا از آجرهای همین قمش هستند، روشنایی، نورپردازی و زیباسازی فضای درون قمش که شامل نصب ماکت، جای گذاری کوزه و مجسمه و اشیای سنتی است از جمله مراحل انجام شده برای احیای قمش مومنون تاکنون بوده است.

قمش مؤمنون مطابق با اسناد، سربطاق های زیادی دارد که در زمان رونمایی فقط دو سربطاق چوقابافان و عاملی احیا شده بودند اما در سال ۹۷ نیز با انجام ۶۰ متر لایروبی و پیشروی در قمش، سومین سربطاق به نام آقامیر نیز خاکبرداری شده و احیا شده است.

قلیان (متولی قمش) در حال حاضر موقعیت جغرافیایی یکی دیگر از سربطاق های قمش مومنون به نام سربطاق بوالعلایی را به دست آورده و مقرر شده تا پس از تعطیلات نوروز این سربطاق نیز خاکبرداری و احیا شود.

گفتنی است قدمت آجرکاری های قمش ۴۰۰ سال تخمین زده شده ولی قدمت اصلی قمش به طور کلی به دوره ساسانیان برمی گردد.

طول قمش مؤمنون تا رودخانه دز هشت هزار و یکصد متر است که تاکنون ۴۰۰ متر از این میزان خاکبرداری و رونمایی شده است. متولی قمش تلاش دارد که تا جای ممکن خاکبرداری و لایروبی را ادامه دهد تا به دیگر سربطاق ها و در صورت امکان به انتهای قمش که به رودخانه دز ختم می شود برسد.

متولی قمش که همواره نسبت به عدم حمایت و همکاری مسئولان و دستگاه های متولی شهرستان در تمام مراحل احیای قمش انتقاد داشته، با وجود این امر اما برنامه های زیادی برای توسعه و رونق این قمش در دستور کار دارد.

بر این اساس متولی قمش وعده داده که در سال ۹۸ موزه سفال، موزه اجناس و کالاهای قدیمی، نگارخانه و کافه قمش نیز در قمش مؤمنون راه اندازی خواهد کرد.

در حال حاضر نیز مراحل نصب و احداث یک آسانسور برای آسان شدن تردد گردشگران به ویژه افراد مسن به قمش در حال انجام است که ورودی آسانسور یک در چوبی در کنار درب اصلی و ورودی قمش است.

از زمان رونمایی از قمش مؤمنون در شهریورماه ۹۶ تاکنون این گنج آجری در اعماق زمین به یکی از پربازدترین و محبوب ترین مکان های تاریخی و گردشگری دزفول تبدیل شده به گونه ای که بازدید از آن در برنامه های بازدید هر مقام بلندپایه و یا میهمانان ویژه ای که وارد دزفول می شوند، قرار دارد.

این قمش همچنین در تمام ایام سال پذیرای بازدید عموم مردم و گردشگران است و به دلیل قرارگیری قمش در کنار شیدانه امام رضا (ع) این مکان در ایام محرم همچون نوروز بسیار پربازدید است.

پیش بینی می شود با توجه به معرفی و شناساندن این مکان تاریخی در رسانه ها و فضای مجازی و گذشت دو سال از احیای آن، میزان بازدید گردشگران و مسافران نوروزی از این قمش در نوروز ۹۸ نسبت به نوروز ۹۷ با افزایش چشمگیری مواجه باشد.

شهرستان دزفول در تمام زمینه های گردشگری اعم از جاذبه های طبیعی، تاریخی و مذهبی پتانسیل و ظرفیت های بسیار زیادی دارد و همین تنوع و تعدد جاذبه های این شهرستان کار را برای گردشگران و مسافران سخت می کند که کدام جاذبه ها و مکان های گردشگری دزفول را در برنامه بازدید خود در هنگام سفر به این شهرستان قرار دهند چراکه هر کدام از آثار، بناها و مکان های گردشگری دزفول به تنهایی می تواند باعث جذب خیل عظیم گردشگر و ثبت خاطرات به یادماندنی شود.

اما قمش مؤمنون به سبب متفاوت و خاص بودن فضایی که دارد و تلفیق آب و آجر در آن، می تواند یکی از پیشنهادها و گزینه های مناسب برای گردشگران و مسافرانی باشد که دزفول را مقصد و یا یکی از مقصدهای گردش خود در ایام نوروز ۹۸ انتخاب کرده اند.

لزوم ثبت ملی قمش مؤمنون

با توجه به پیشینه تاریخی و ظرفیت های ویژه ای که این قمش دارد لازم است هرچه زودتر پیشنهاد ثبت ملی این اثر ارزشمند که پروسه زمان بر و اقدام خارق العاده ای از سوی متولی آن در راستای احیای این گنجینه تاریخی صورت گرفته از سوی مسئولان شهرستان به سازمان میراث فرهنگی کشور ارائه شود.

از سویی عدم حمایت دستگاه های متولی شهرستان در روند احیای این پروژه بسیار مشهود است چرا که شاید اگر این حمایت ها وجود داشت اکنون حجم و مساحت بیشتری از این گنج آجری احیا می شد؛ بنابراین لازم است مدیران شهرستان آستین همت را بالا بزنند و در راستای شکوفایی بیش از پیش حوزه گردشگری تاریخی دزفول و احیای میراث گذشتگان در جهت تداوم احیا و حفاری مابقی این قمش و احیای سایر قمش های تاریخی دزفول با متولی آن همکاری کنند. ابزارک تصویبزارک تصویر