به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، نظامی گنجوی با «پنج گنج»، نام خود را برای همیشه تاریخ به عنوان یکی از قله های ادب فارسی ثبت کرد؛ پنج اثری که پس از او مورد تقلید و تتبع بسیاری دیگر از شاعران و سخنوران قرار گرفت، اما هیچ کدام این توفیق را نداشتند که حداقل هم پایه آثار او باشند، آنها که مهارت و ذوق ادبی بیشتری داشتند، تنها به یک مقلد موفق بودن اکتفا کردند؛ گویی هرآنچه پس از او در وادی داستان سرایی منظوم خلق شد، در سایه «پنج گنج» قرار گرفت.

قرن ششم را باید یکی از دوره های طلایی و درخشان ادب فارسی در نظر گرفت. سیری که از قرن سوم برای رشد ادب فارسی آغاز شده بود، در این قرن با حضور شاعرانی چون نظامی، خاقانی و … به اعتلای خود رسید و توانست برگ زرینی در تاریخ ادب فارسی رقم بزند. نظامی گنجوی در این میان، با سرودن اولین اثر از «پنج گنج» کوشید تا توانایی خود در شاعری را به رخ دیگر هم قطاران بکشاند. «مخزن الاسرار» که اولین اثر او در این مجموعه پنج جلدی است، به لحاظ زبانی، دیریاب تر از دیگر آثار اوست؛ بسیاری بر این باورند که چون این اولین اثر او به شمار می آید، نظامی تلاش داشته تا در اولین قدم به اصطلاح میخ خود را محکم تر بکوبد و مهارت خود در سخنوری را به دیگر سخنوران نشان دهد.

پنج گنج نظامی همواره مورد توجه و تأمل پژوهشگران و محققان بوده است. تاکنون آثار متعددی چه در قالب مقاله و چه در قالب کتاب درباره میراث ماندگار نظامی منتشر شده است. علی میرانصاری، پژوهشگر، یک سالی است که تلاش دارد نسخه های متعددی از پنج گنج را بررسی کند که در کتابخانه های ایران و خارج از ایران نگهداری می شود. او در چند روز اخیر بخشی از یافته های خود را در این سفر یک ساله به اشتراک گذاشته است. در این یادداشت ها شرح سفر نسخه ای از پنج گنج به بریتانیا و اهدای آن به دانشگاه ایتن آمده که خواندنی است. بخش هایی از آن را می توانید در ادامه بخوانید:

به دنبال پنج گنج نظامی گنجه ای

یک سالی هست که از شهری به شهری و از کشوری به کشوری دیگر روان هستم. از تهران به مشهد، به کابل، سمرقند، باکو، استانبول، کمبریج و حالا، اینجا در آکسفورد. به هر کتابخانه ای که رسیدم، نسخه ای خطی از پنج گنج را طلب کردم و به خواندن گرفتم. در این رهگذر و از این تکاپو، تجارب و نتایجی جدید در چند حوزۀ نسخه شناسی، کتاب شناسی و بعضا متن شناسی این اثر فراهم آوردم. حال تصمیم دارم تا این تجارب را با دوستان فرهیخته ام، علاقمندان به زبان و ادب فارسی و نیز دوستداران آثار نظامی گنجه ای به اشتراک بگذارم. بدین لحاظ، صفحه ای غیر از صفحۀ اصلی ام در اینستاگرام، گشودم تا موضوعات و تجارب جدید را در آن ارائه کنم. …

دانشگاه ایتن

سال قبل، درست در روز بیست و یکم اسفند ماه، روز حکیم نظامی گنجه ای، کمر همت بربستم و گام در راهی نهادم که پایانش بر من چندان روشن نبود و آن، سیر و سلوک در میان میراث به جا مانده از حکیم گنجه بود.

آن زمان فکر نمی کردم که بتوانم در طول یک سال، کتابخانه های بسیاری را در شهرهای مختلف ایران و بیرون از ایران، از نزدیک ببینم و نیز تصور نمی کردم که پس از یک سال، بتوانم به یکی از دست نیافتنی ترین مراکز آموزشی بریتانیا، یعنی دانشگاه ایتن وارد گردم و یکی از ارزشمندترین نسخه های خطی فارسی آن جا یعنی خمسۀ نظامی را از نزدیک ببینم.

روز دوشنبه، بیست و یکم اسفند، در روز بزرگداشت حکیم نظامی و در سالروز آغاز حرکتم، این اتفاق روی داد و در کتابخانۀ ایتن، به خمسهٔ مورد نظر دست یافتم. ایتن، قدیمی ترین دانشگاه بریتانیا است که در سال یکهزار و چهارصد و چهل میلادی، (یعنی در دورۀ حکومت شاهرخ تیموری)، در ۳۰ کیلومتری لندن بنا شد. در این شش سده، مهمترین چهره های سیاسی و علمی بریتانیا از همین دانشگاه دانش آموخته شده اند. کتابخانۀ آن، پیشینه ای تقریبا برابر با عمر خود دانشگاه دارد.

در سال یکهزار و هفتصد و هشتاد و هشت میلادی، شخصی به نام ادوارد افرایم پوت، از وابستگان کمپانی هند شرقی، در بنگال، مجموعه ای مشتمل بر ۵۵۰ نسخۀ خطی به زبان های فارسی، سانسکریت و عربی خریداری کرد و دو سال بعد، در بازگشت به بریتانیا در سال یکهزار و هفتصد و نود میلادی، بخشی از این مجموعه را به کالج ایتن و بخشی دیگر را به کینگز کالج در دانشگاه کمبریج سپارد.

خمسۀ مورد اشاره، یکی از نسخ مجموعۀ پوت بود. این نسخه متعلق به سدۀ نهم- دهم ق، است و کتابت آن به نستعلیق خوش صورت گرفته است. نسخه دارای دو صفحۀ افتتاح بسیار زیبا، پنج سرلوح و ۴۸ نگاره است که همگی در اوج ظرافت و زیبایی تهیه شده است. شیوۀ کتابت و ترسیم سرلوح ها و نگاره ها، نشان از سبک خراسانی آن ها دارد . به نظر من، مهمترین ویژگی نسخه، نگاره های آن است زیرا، علاوه بر کمیت بالای آن ها، اولا ظرافت هنر نگارگری در ترسیم نگاره ها و خلق آثاری بدیع، بدقت لحاظ شده است و ثانیا انتخاب هوشمندانۀ نگارگر در موضوعات نگاره ها هم محل اعتنا است چرا که موضوعات نگاره های او غیر تکراری است و در نسخه های دیگر کمتر دیده شده است.

معمای پنج گنج ایتن

در یادداشت پیش، گفتم که خمسۀ کالج ایتن، جزء مجموعه ای ۵۵۰ نسخه ای بود که یکی از وابستگان کمپانی هند شرقی به نام ادوارد پوت، در ۱۷۸۸، آن را در بنگال خریداری و در ۱۷۹۰ به کالج ایتن و دانشگاه کمبریج هدیه کرد. دربارۀ این انتقال گفته شده که این مجموعه، بدون توقف و مستقیما از بنگال به بریتانیا رفته است. ولی نمونه هایی در نسخه دیده می شود که این گفته را نقض می کند. بر پایۀ این شواهد، می توان مدعی شد که مجموعۀ مذکور و یا دست کم، خمسۀ مورد بحث در سفر به بریتانیا، برای مدتی نامعلوم، در ایران رحل اقامت افکنده بود؛ زیرا از میان ۴۸ نگارۀ نسخه، یک نگاره به لحاظ زمانی و نیز سبک ترسیم، تفاوتی فاحش نسبت به سایر نگاره ها دارد. بدین معنی که اولا، نزدیک به دو سده، اختلاف زمانی میان ترسیم این تک نگاره و ۴۷ نگارۀ دیگر وجود دارد.

ثانیا، آن تک نگاره با سبک قاجار، یعنی سبک زندیه- قاجاریه، در سدۀ دوازدهم منطبق است درحالی که ۴۷ نگارۀ دیگر با سبک خراسانی، در سدۀ نهم- دهم انطباق دارد. ثالثا، آن تک نگاره، خصوصیات نگارگری شیراز را در خود فراهم آورده، ولی ۴۷ نگارۀ دیگر، حال و هوای نگارگری بخارا را القا می کند. رابعا، آن تک نگاره، بر کاغذ فرنگی کتابت و ترسیم شده ولی ۴۷ نگارۀ دیگر، بر کاغذ بخارایی جلوه گری می کند.

این اتفاق چطور می توانست روی دهد؟ من اعتقاد دارم، باید نگاهمان را متوجه بندر بوشهر به عنوان پایگاه منطقه ای کمپانی هند شرقی کنیم که آن زمان، زیر چتر حوزۀ فرهنگی شیراز قرار داشت. این بندر و نیز شیراز و حوزۀ فرهنگی مرتبط با این شهر، محل آمد و شد مستمر وابستگان به کمپانی بود و نیز(به دلایلی که در پست های بعدی خواهم آورد) مراکزی بودند که از آن جا نسخه های خطی فارسی تهیه می شد و به بریتانیا ارسال می گردید. بنابراین کاملا قابل حدس است که ادوارد پوت، مالک نسخه در مسیر سفر به بریتانیا در میانۀ سال های ۱۷۸۸- ۱۷۹۰، توقفی در بوشهر داشته و در آنجا، خمسه را که یک برگ آن افتادگی داشته، به هنرمند و یا هنرمندان شیرازی سپرده و آن ها بر اساس موازین روز و سبک شیراز، آن تک نگاره را بر کاغذ در دسترس، یعنی کاغذ فرنگی، کتابت و ترسیم کرده و به نسخه الصاق نموده اند و نسخه هم به خیر و خوشی، روانۀ کالج ایتن شده است.

رندان با چراغ

بیشتر نسخه های پنج گنج که توسط گور اوزلی، سفیر بریتانیا و برادرش ویلیام از ایران خارج شدند، نسخه هایی بودند که پیش تر، با موازین سبک شیراز فراهم آمده بودند. این موضوع البته مربوط می شد به دوره ای که این دو برادر در منطقۀ عمومی فارس به سر می بردند و دسترسی آسان تری به نسخه های این سبک از مخطوطات فارسی داشتند.

بحث و داوری در باب دسترسی این دو نفر به نسخه های خطی فارسی و انتقال آن ها به بریتانیا، مجال گسترده تری را می طلبد که فضای محدود اینستاگرام، تناسبی با این موضوع ندارد. همین اندازه می توانم بگویم که این دو برادر، رندانی بودند «با چراغ» و آگاه به تمام ظرائف و دقائق مخطوطات و حتا متون فارسی، چنان که قدیمی ترین نسخۀ پنج گنج در بادلیان که در ۷۶۶ قمری کتابت شده بود؛ گزیده و انتخاب یکی از ایشان، یعنی ویلیام اوزلی است.

این نسخه، به لحاظ برخورداری از سبک شیراز و نیز به دلیل دارا بودن ضبط هایی اصیل و نادر، ارزش بسیار دارد. به نظر من، اوزلی متوجه ارزش های چندگانۀ نسخه بود چنان که آسیب فراوان در برگ های اولیۀ آن، نه تنها وی را از خرید نسخه منصرف نکرد، که آن را فراهم آورد، خود به بازسازی برگ های آسیب دیده اقدام نمود و با قلم خویش، خطوط از بین رفته را هم بازنویسی کرد. در تصاویر ضمیمه، تلاش اوزلی برای احیای نسخه کاملا مشهود است. این نسخه در سال ۱۸۴۳، یعنی یک سال پس از مرگ اوزلی، احتمالا توسط خانواده ‍ اش به کتابخانۀ بادلیان فروخته شد.

***

در یادداشت های پیشین، خیلی کوتاه از کسانی سخن گفتم که مخطوطات فارسی را به بریتانیا منتقل می ساختند. در این نقل و انتقال، برادران اوزلی(ویلیام و گور) به دلیل آگاهی از ادب فارسی و فرهنگ ایرانی و نیز برخورداری از مناصب سیاسی مؤثر، نقشی به سزا و البته چراغی هم در دست داشتند.

برادر کوچک تر یعنی گور، سفیر کبیر بریتانیا در ایران و عاقد قرارداد گلستان میان ایران و روسیۀ تزاری بود. وی پیش از دوران سفارتش در ایران و هنگام اقامت در هند، احاطۀ کاملی نسبت به زبان و ادب فارسی فراهم آورده بود تا جایی که گلستان را زیر نظر او در لندن به چاپ رسانده بودند.

در سال ۱۸۱۱، زمانی که گور اوزلی در فارس بسر می برد، نسخه ای بسیار نفیس از خمسه به دست وی رسید. این نسخه دقیقا ۲۰۱ سال پیش از این تاریخ یعنی پیش از ۱۸۱۱، توسط یکی از نستعلیق نویسان برجستۀ سدۀ یازدهم، از شاگردان شاخص میرعماد یعنی عبدالجبار اصفهانی، به زیبایی و استادی تمام در اصفهان کتابت شده بود.

نسخه ای که اوزلی دریافت کرد، فاقد هر گونه نگاره ای بود ولی کاتب، جای ۲۶ نگاره را خالی رها کرده بود تا بعدا نگاره های مناسب در آن جاها ترسیم گردد. اوزلی روی این نسخه چند کار انجام داد. او صحافی نسخه را تجدید کرد و حدودا ۱۰ برگ به ابتدا و انتهای آن به عنوان بدرقه افزود. فهرستی در ابتدای نسخه اضافه کرد و سپس تحلیلی بر خمسه نوشت و در شش صفحه از بدرقۀ اول جای داد. اوزلی بعد از آن به هند رفت. در آن جا نسخه را به دست نگارگران آن دیار سپرد تا بر جای خالی، نگاره هایی به تناسب موضوع، ترسیم کنند. نگارگران هندی هم بدین کار همت گماشتند و ۱۸ نگاره به سبک و سیاق رایج در هند ترسیم و جای هشت نگاره را هم خالی رها کردند.

چند سالی بعد، بسیاری از نسخه های خطی که اوزلی از ایران به هند برده بود، از جمله همین خمسه، به دست جان باردو الیوت، دیگر ایران شناس بریتانیایی مقیم هند افتاد و او همۀ آن ها را به بریتانیا منتقل ساخت و در سال ۱۸۵۹، به کتاب خانۀ بادلیان هدیه کرد. گذشته از مسائل بالا، این نسخه برخوردار از ارزش های نسخه شناسی بسیاری است، مانند: جلد نفیس لاکی، خط بسیار زیبای عبدالجبار اصفهانی، سرلوح هایی که به سبک مکتب اصفهان، با هنرمندی ترسیم شده اند؛ و همچنین برخوردار از ارزش های متن شناسی چشمگیر. …

انتهای پیام/