خبرگزاری مهر، گروه دین و اندیشه-سید محمود جوادی: بندگان حقیقی خدا و پرستش کنندگان واقعی همواره نیازمند ارتباط روحانی با پروردگار خویش هستند و پیوسته حوائج و نیازهای خودرا از ذات بی نیازش درخواست می کنند. این ارتباط روحانی از دیرباز تا کنون در قالب نماز، مناجات و دعا تجلی یافته و آثار شگفت انگیزی به دنبال داشته است. این عمل صمیمی ترین شیوه ارتباط میان بندگان با خداوند است که از رهگذر آن هر کس به فراخور جهان و معرفت خود با ساحت قدس ربوبی راز و نیاز می کند.

از دیرباز تا کنون افراد بی شماری حاجت های خودرا با دعا کردن و راز و نیاز با پروردگار عالم به دست آوردند و در این میان افراد دیگری نیز که با وجود متوسل شدن آنها به دعا و طلب حاجت از خدای متعال، به خواسته خود نرسیدند - که به دلیل درک ناقص خود از موضوع دعا –متاسفانه باعث مخدوش شدن ایمان و باور آنها در این خصوص گردید.

در اینجا سعی داریم از زوایای مختلف به مقوله دعا بپردازیم و با کمک گرفتن از آیات قرآن و روایات، اهمیت دعا در زندگی انسان را بررسی نمائیم.

معنای لغوی دعا

دعا در لغت به معنای دعوت کردن (فراخواندن) و کسی را صدا زدن، عملی که عکس العمل آن اجابت و یا استجابت است. این عمل می تواند برای افراد بکار برده شود اما نوع عالی، معنوی و ارزشمند آن میان بنده و آفریدگار بکار می رود.

حقیقت دعا که همان توجه ناقص به کامل مطلق برای رفع نقص و احتیاج خود است، امری فطری و جبلی است که لازمه آن یأس از غیرحق و قطع طمع از مردم و انقطاع از غیرالله می باشد.

کلمه دعا و مشتقاتش که حدودا بیش از ۲۰۰ بار در آیات قرآن کریم بکار رفته است .۳ از ریشه «دعو» و به معنی خواندن و حاجت خواستن و استمداد است و گاهی مطلق خواندن از آن منظور است.

گاهی نیز این دعا و دعوت بجای اینکه از پایین به بالا باشد (دعوت بنده از خدا) از بالا به پایین است، برای مثال: دعوت خدا از بندگانش برای حج گذاردن. خداوند برای انجام این مناسک در میقات ها و شهر مکه مکرمه و مسجد الحرام بندگانش را دعوت می کند و بندگانی که شایسته حضور و اجابت این دعوت الهی هستند، با حضور در میقات ها لبیک گویان دعوت الهی را اجابت می کنند. واژه «لبیک» در اینجا به معنای اجابت شفاهی و پاسخ بندگان به این فراخوان الهی است. اجابت عملی به این دعوت نیز در انجام بقیه اعمال حج تجلی می یابد تا این دعا و این اجابت به منصه ظهور برسد.

دعا در قرآن و حدیث

کلمه «دعا» در قرآن و احادیث اسلامی با عنایت به مفهوم لغوی آن در معانی مختلفی استعمال شده است.

به طور کلی این واژه گاه در مورد خداوند متعال به کار می رود و گاه در مورد انسان. دعای خداوند متعال دو گونه است:

الف دعای تکوینی

دعای تکوینی خداوند متعال به معنای ایجاد چیزی است برای هدفی خاص، گویا آن چه ایجاد می شود به آن چه خداوند می خواهد دعوت می گردد.

مانند این سخن خداوند متعال:

«یوم یدعوکم فتستجیبون بحمده» روزی که شما را فرا می خواند و شما با حمد او، اجابت می کنید.

بدین معنا که خداوند در قیامت انسان ها را به زندگی اخروی تکوینا دعوت می کند و آنان با زنده شدن پس از مرگ دعوت او را اجابت می نمایند.

ب دعای تشریعی

دعای تشریعی، عبارت است از مکلف کردن مردم به انجام آن چه خداوند واجب کرده و ترک آن چه تحریم نموده است، در حقیقت تکلیف، فرا خواندن مکلف به انجام اوامر و ترک نواهی الهی است، مانند این سخن خداوند عزوجل:

«أفی الله شک فاطر السماوات و الاءرض یدعوکم لیغفر لکم من ذنوبکم ویؤخرکم إلی أجل مسمی» مگر درباره خدا پدیدآورنده آسمان ها و زمین تردیدی هست؟ او شما را دعوت می کند تا پارهای از گناهانتان را بر شما ببخشاید و تا زمان معینی شما را مهلت دهد.

به سخن دیگر، دین پیام تکامل انسان است که خداوند متعال انسان را بدان دعوت می کند تا از طریق پیاده کردن آن در زندگی به فلسفه آفرینش خود دست یابد.

دعای انبیا در قرآن

قرآن کریم مشحون از دعاهای پیامبران و اولیای الهی است که در شرایط دشوار، خالق خویش را به مدد طلبیدند و خداوند متعال با پاسخ و عطای کریمانه خود، درخواست آنان را اجابت نموده است، چنان که این دعاها تبدیل به کدهای کلیدی و روش های کاربردی - برای بندگان الهی در قضای حوائج خود - تبدیل شده است.

در اینجا چند مثال مطرح می کنیم تا این نکته برای ما روشن شود و آن اینکه اگر کسی حتی در مقام نبوت و رسالت هم قرار داشته باشد باید برای برآورده شدن حاجتش دست به دعا شود و از خدای خویش درخواست یاری نماید.

- دعای حضرت نوح علیه السلام

حضرت نوح علیه السلام وقتی از دست قوم خود طاقتش طاق شد از خداوند کمک خواست و قرآن درباره آن حضرت چنین فرمود: «ونوحا إذ نادی من قبل فاستجبنا له فنجیناه وأهله من الکرب العظیمونصرناه من القوم الذین کذبوا بآیاتنا إنهم کانوا قوم سوء فأغرقناهم أجمعین»، نوح را [یاد کن] آنگاه که پیش از [سایر پیامبران] ندا کرد پس ما او را اجابت کردیم و وی را با خانواده اش از بلای بزرگ رهانیدیم و او را در برابر مردمی که نشانه های ما را به دروغ گرفته بودند پیروزی بخشیدیم چرا که آنان مردم بدی بودند پس همه ایشان را غرق کردیم. و در جای دیگر درباره درخواست حضرت نوح علیه السلام چنین فرمود: «فدعا ربه أنی مغلوب فانتصر»، تا آنکه به درگاه خدایش دعا کرد که من سخت مغلوب قوم شده ام تو مرا یاری فرما. با این دعای سه حرفی «أنی مغلوب فانتصر» خداوند تمام زمین را به زیر آب برد و دشمنان حضرت نوح را غرق کرد و اورا یاری نمود.

اکنون نیز دعای «أنی مغلوب فانتصر» به دعایی کلیدی تبدیل شده است برای کسانی که در زندگی خود دچار استسصال شده اند و هیچ کسی را برای یاری شأن جز خدا ندارند.

- دعای حضرت یونس علیه السلام

حضرت یونس علیه السلام وقتی در شکم ماهی گرفتار شد پی به اشتباه خود برد و به یاد خدا افتاد، قرآن درباره او چنین می فرماید: «و ذا النون إذ ذهب مغاضبا فظن أن لن نقدر علیه فنادی فی الظلمات أن لا إله إلا أنت سبحانک إنی کنت من الظالمین فاستجبنا له و نجیناه من الغم و کذلک ننجی المؤمنین»، و ذوالنون را [یاد کن] آنگاه که خشمگین رفت و پنداشت که ما هرگز بر او قدرتی نداریم تا در [دل] تاریکی ها ندا درداد که معبودی جز تو نیست منزهی تو راستی که من از ستمکاران بودم. پس [دعای] او را برآورده کردیم و او را از اندوه رهانیدیم و مؤمنان را [نیز] چنین نجات می دهیم. همچنین خداوند در وصف این ماجرا چنین فرمود: «و إن یونس لمن المرسلین إذ أبق إلی الفلک المشحون فساهم فکان من المدحضین فالتقمه الحوت و هو ملیم فلولا أنه کان من المسبحین للبث فی بطنه إلی یوم یبعثون»، و همانا یونس از فرستادگان است. آن گاه که (از قوم خود) فرار کرد (و) به سوی کشتی پر (از بار و مسافر شتافت. کشتی به خطر افتاد و بنا شد بر اساس قرعه، افرادی به دریا افکنده شوند). پس یونس با مسافران کشتی قرعه انداخت و از بازندگان شد. پس (او را به دریا افکندند و) ماهی بزرگی او را بلعید. او خود را سرزنش می کرد (و در شکم ماهی به تسبیح خداوند پرداخت). پس اگر از تسبیح گویان نبود، تا روز قیامت در شکم ماهی می ماند. پس از این ماجرا ذکر حضرت یونس علیه السلام به «ذکر یونسیه» معروف شد و عرفا و اهل ذکر از دیرباز تا کنون برای گشودن گره های مختلف در زندگی خود این ذکر را بکار می بردند.

- دعای حضرت زکریا علیه السلام

همچنین درخواست حضرت زکریا از خدا برای پدر شدن، خداوند درباره این پیامبر الهی چنین فرموده است: «وزکریا إذ نادی ربه رب لا تذرنی فردا وأنت خیر الوارثین فاستجبنا له ووهبنا له یحیی وأصلحنا له زوجه إنهم کانوا یسارعون فی الخیرات ویدعوننا رغبا ورهبا وکانوا لنا خاشعین»، و زکریا را [یاد کن] هنگامی که پروردگار خود را خواند پروردگارا مرا تنها مگذار و تو بهترین ارث برندگانی، پس [دعای] او را اجابت نمودیم و یحیی را بدو بخشیدیم و همسرش را برای او شایسته [و آماده حمل] کردیم زیرا آنان در کارهای نیک شتاب می نمودند و ما را از روی رغبت و بیم می خواندند و در برابر ما فروتن بودند.

اکنون دعای «رب لا تذرنی فردا وأنت خیر الوارثین» به دعایی کلیدی برای کسانی که از خداوند طلب فرزند می کنند تبدیل شده است.

- دعای حضرت ایوب علیه السلام

حضرت ایوب علیه السلام نیز وقتی مصیبت ها بر ایشان به آخر رسید از خداوند خواست که اورا از این وضع نجات دهد. خداوند در این باره می فرماید: «وأیوب إذ نادی ربه أنی مسنی الضر وأنت أرحم الراحمین فاستجبنا له فکشفنا ما به من ضر وآتیناه أهله ومثلهم معهم رحمة من عندنا وذکری للعابدین»، و ایوب را [یاد کن] هنگامی که پروردگارش را ندا داد که به من آسیب رسیده است و تویی مهربان ترین مهربانان، پس [دعای] او را اجابت نمودیم و آسیب وارده بر او را برطرف کردیم و کسان او و نظیرشان را همراه با آنان [مجددا] به وی عطا کردیم [تا] رحمتی از جانب ما و عبرتی برای عبادت کنندگان [باشد].

اکنون دعای «أنی مسنی الضر وأنت أرحم الراحمین» به دعایی کلیدی برای کسانی که مبتلا به انواع بلاها هستند شده است و از خداوند درخواست برطرف کردن این بلاها را دارند.

دعا از ما اجابت از خدا

خدواند متعال در آیه شماره ۶۰ سوره غافر می فرماید: «وقال ربکم ادعونی أستجب لکم» پروردگارتان فرمود مرا بخوانید اجابت می کنم شما را. نکته جالب در این آیه استجابت بی درنگ از سوی پروردگار است، در اینجا باید گفت بر خلاف ترجمه های مرسوم در خصوص این آیه که می گوید «مرا بخوانید تا اجابت کنم شمارا»، قید «تا» فاصله زمانی را از «بخوانید» تا «اجابت» را زیاد می کند در حالی که ترجمه صحیح آن «دعا کنید تا بی درنگ اجابت کنم شمارا» صحیح تر است، بنابر این وقتی خدای متعال می فرماید: «أدعونی» بلا فاصله می فرماید: «أستجب»، یعنی به محض دعای شما استجابت می کنم، اما باید شرایط کلی این استجابت فراهم شود تا عینیت یابد.

برای مثال یکی از خداوند می خواهد اورا صاحب همسر، فرزند و یا خانه کند، طبق سنت الهی و همانگونه که در بالا به آن اشاره شد، استجابت حاصل می شود اما باید اسباب مادی و زمان آن فراهم شود. مگر می شود در همان لحظه یک فرد مجرد به صرف اینکه دعا می کند در همان لحظه صاحب همسر و فرزند و خانه شود؟! بنابراین همه ما باید درک صحیحی از دعا و استجابت داشته باشیم تا دچار اشتباه در فهم این آیه نشویم.

حکمت دیر برآورده شدن دعا و یا عدم استجابت آن چیست؟

یکی از حکمت های عدم استجابت دعا این است که اگر اجابت شود به دین ما لطمه می زند.ما چیزی را از خدا طلب می کنیم، اما به دلیل عدم تسلط و نبود آگاهی به نفع دین ما نیست، شاید دنیای ما را آباد کند، ولی آخرت که دنیای جاودانه و حقیقی است با آن، ویران شود. چه بسا مصلحت – که همان استجابت واقعی دعا به شمار می رود - در این باشد که خواسته ی دعا کننده از سوی پروردگار محقق نشود.

خدای متعال در آیه ۲۱۶ سوره بقره در این رابطه فرموده است: «کتب علیکم القتال وهو کره لکم وعسی أن تکرهوا شیئا وهو خیر لکم وعسی أن تحبوا شیئا وهو شر لکم والله یعلم وأنتم لا تعلمون؛ بر شما کارزار واجب شده است در حالی که برای شما ناگوار است و بسا چیزی را خوش نمی دارید و آن برای شما خوب است و بسا چیزی را دوست می دارید و آن برای شما بد است و خدا می داند و شما نمی دانید».

مهمترین سرمایه هر مؤمنی، دین اوست، حال اگر خواسته ای داشته باشد و برای برآورده شدن ان دعا کند و اجابت نشود باید احتمال دهد که اجابت آن شاید برای دین او ضرر داشته باشد.

خدای متعال گاهی اجابت دعای انسان را به تأخیر می اندازد و گاهی دعای انسان را رد می کند چون اصلا به مصلحت انسان نیست، زیرا بینش و آگاهی انسان محدود است، از همین رو نمی تواند خیر و شر خود را در همه ابعاد درک کند کمااینکه تأخیر در اجابت دعا، ارتقای معنوی و برخورداری از پاداش بیشتر است.

التماس دعا چیست؟

در کتاب الجواهرالسنیه که کلیات حدیث قدسی است در باب هفتم ص ۱۴۶ آمده خداوند به موسی (ع) وحی کرد: «ای موسی، مرا با زبانی بخوان که گناه نکرده است.»

موسی عرض کرد: «خداوندا! آن زبان را از کجا بیاورم؟ خطاب آمد: با زبان دیگری مرا دعا کن.»

در تفسیر این حدیث قدسی دوگونه برداشت بیان شده است:

نخست آنکه در هنگام دعا از واژگان جمع استفاده کند و دیگری را نیز با خود همراه سازد و بگوید که خداوندا ما را ببخش یا به ما فرزندان نیکو ده یا عاقبت همه ما را ختم به خیر گردان.

دوم آنکه از دیگران التماس دعا داشته باشد و از آنان بخواهد که در حق شما دعا کنند چنان که دستور داده شده است که مؤمنان از پیامبر (ص) بخواهند تا در حق ایشان استغفار کند.

بنابراین شخصی که از دیگری می خواهد که برای وی دعا کند از زبانی استفاده می کند که با آن گناهی نکرده است. اگر به کسی گفته شود که با زبانی که گناه نکرده ای دعا کن آن زبان تنها زبان دیگری است؛ زیرا شخص با زبان دیگری دعا نکرده یا آنکه شخص با اعضا و جوارح دیگری هرگز گناهی مرتکب نشده است از این رو زبان دیگری زبانی است که شخص با آن هیچ گناهی انجام نداده است. بنابراین می توان گفت که حقیقت التماس دعا این است که شخص می خواهد از زبانی استفاده کند که با آن خودش هرگز گناهی نکرده است و در پیشگاه الهی پاک و مبرا از گناه است. از این رو می توان گفت که دعای دیگری در حق هر کسی مستجاب است و شخص با این روش می تواند به خواسته های خویش برسد و دعایش برآورده گردد.

خلاصه مطلب

ما در هر مقام و جایگاهی و حتی تحت هرگونه شرایط مادی نیازمند پروردگار خویش هستیم. خداوند متعال در این باره می فرماید: «یا أیها الناس أنتم الفقراء إلی الله والله هو الغنی الحمید»؛ ای مردم شما به خدا نیازمندید، و خداست که بی نیاز ستوده است، لذا باید همواره خواسته های خودرا تنها از او بخواهیم و بر این باور باشیم که طبق این آیه شریفه که فرمود: «وإذا سألک عبادی عنی فإنی قریب»؛ هر وقت بندگانم از من سوال کنند همانا من نزدیک آنها هستم، او در کنار ماست و چنان به ما نزدیک است که فرمود: «ونحن أقرب إلیه من حبل الورید»، و ما به او (انسان) از رگ گردنش نزدیکتر هستیم، پس تنها او را صدا بزنیم و اجابت دعا را با مصلحت الهی گره بزنیم که کسی جز خالق، مصلحت مخلوقش را نمی خواهد.

در پایان، به آخرین وصیت امیر المومنین حضرت علی علیه السلام به امام حسن مجتبی علیه السلام در باره اهمیت دعا و توفیقات آن اشاره می کنیم که فرمود: «و اعلم أن الذی بیده خزائن السماوات و الأرض قد أذن لک فی الدعاء و تکفل لک بالإجابة و أمرک أن تسأله لیعطیک و تسترحمه لیرحمک»؛ فرزندم، بدان آن کس که گنج های آسمان و زمین در دست اوست به تو اجازه ی دعا و درخواست را داده و اجابت آن را تضمین نموده است، به تو امر کرده که از او بخواهی تا عطایت کند و از او درخواست رحمت کنی تا رحمتش را شامل حال تو گرداند.

آن حضرت در بخشی دیگر از سخنان گهربار خویش محبوب ترین کارها نزد خداوند را دعا می داند: «أحب الأعمال إلی اللهعز و جل فی الأرض الدعاء»، پس قدر خودرا هنگام دعا کردن بدانیم و دریابیم از چه کسی حاجت خودرا طلب می کنیم که اگر بدهد یا ندهد طبق این آیه شریفه: «و عسی أن تکرهوا شیئا و هو خیر لکم و عسی أن تحبوا شیئا و هو شر لکم و الله یعلم و أنتم لا تعلمون»، خیر و صلاح ما در آن است.