کد خبر: ۶۷۷۴۲۴ | ۱۴۰۳/۰۷/۱۴ ۱۱:۰۷:۰۲

روزنامه اعتماد با مهدی زارع، استاد زلزله شناسی در مورد طغیان رودخانه هلیل رود و وقوع سیل در جیرفت گفت وگو کرده است.

به گزارش اعتماد، اظهارات او را در ادامه می خوانید:

نهم مهر ۱۴۰۳ بر اثر طغیان رودخانه هلیل رود در جیرفت واقع در استان کرمان ۱۵ نفر جان باختند. هلیل رود رودخانه ای است به طول حدود ۳۹۰ کیلومتر که در بخش های بافت، جیرفت و کهنوج در استان کرمان جریان دارد. هلیل رود در ارتفاع ۴۴۰۰ متری از سطح دریا در حدود ۲۰ کیلومتری شمال شرقی بافت و به سمت جنوب غربی جریان دارد و رودهای زردشت گوغر بافت و رابر به آن می پیوندند. این رودخانه ها با چرخش به سمت جنوب، در دامنه های کوه های بحر آسمان و سپس به سمت جنوب شرقی تا سد جیرفت در حدود ۴۰ کیلومتر بالادست جیرفت جریان دارند. هلیل رود در حدود ۱۵ کیلومتری شرق کهنوج و به هامون جازموریان ختم می شود. جیرفت، دشتی حاصلخیز در استان کرمان و مهد تمدنی است که قدمت آن به اوایل عصر مفرغ (اواخر هزاره سوم قبل از میلاد) می رسد. عوامل زمین شناختی باعث شده است تا سال ها باستان شناسان توجه مستقیمی به آن نداشته باشند. از ابتدای دهه هشتاد شمسی سیل های شدید در امتداد رودخانه هلیل، خاک سطحی هزاران مقبره ناشناخته را از بین برد و منجر به کشف بسیاری از آثار باستان شناسی شد که به عقیده باستان شناسان متعلق به عصر برنز اولیه است. جیرفت در عصر سلجوقیان (۱۱۱۸-۱۰۳۸) به شهری پر رونق تبدیل شد. ویرانه های شهر قدیمی جیرفت به دقیانوس معروف است، جیرفت نزدیک به دو کوه قرار دارد یکی به ارتفاع ۳۷۴۱ متر به نام علم شاه در ۶۰ کیلومتری شرق شهر و دیگری به ارتفاع ۴۰۴۸ متری به نام کوه سرمشک در ۱۰۵ کیلومتری شمال غربی شهر است. هلیل رود در معرض سیلاب های دوره ای از جمله سیل تاریخی است که جیرفت را در سال ۱۰۰۰ میلادی ویران کرد و البته سیلاب ۱۳۷۲شمسی خسارات گسترده ای به بار آورد.

یکی از کاربری های سد جیرفت مهار سیلاب های هلیل رود بوده و هست، این سد که پنجمین سد بتنی ساخته شده در کشور است، ۶ دی ماه ۱۳۷۰ در ۴۰ کیلومتری بالادست جیرفت در دره ناراب افتتاح شد. ظرفیت مخزن آن در حدود ۴۱۰ میلیون مترمکعب تا سطح نرمال (۱۱۸۵ متر بالاتر از سطح دریا) است. حداکثر ارتفاع سد ۱۳۴ متر و طول تاج آن ۲۷۷ متر است. سد در اولین سال بهره برداری خود ۱۳۷۱ از سیلاب فوق العاده (۱۱ بهمن ۱۳۷۱ را با دبی اوج ۵۰۳۵ مترمکعب بر ثانیه به خوبی مهار کرد. این سیلاب دوره بازگشتی بین ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ سال داشت. بارندگی شدید آن سال باعث شد که سد خیلی زودتر از مدت زمان ذخیره آب برنامه ریزی شده پر از آب شود. سرریزها و سایر خروجی های هیدرودینامیکی سد می توانند تا ۶۵۰۰ مترمکعب در ثانیه آبدهی کنند،برای سیلابی با دوره بازگشت ۱۰۰۰۰ سال). این مخزن برای آبیاری ۱۴۲۰۰ هکتار از اراضی پایین دست برنامه ریزی شده است. به هر حال سیلاب ۹ مرداد ۱۴۰۳ دوباره نشان داد که عدم لایروبی مخزن سد ها می تواند هنگام سیلاب های ناگهانی مشکلات مضاعفی پدید آورد. فرسایش خاک و از بین رفتن گیاهان در بالادست موجب جاری شدن گل و لای و رسوبات به پایین دست می شود که در نهایت در پایین دست در پشت سدها جای می گیرند و باعث پر شدن حجم مخزن سدها می شود. آماده بودن ظرفیت سدها در کنترل سیلاب ها نقش موثری دارد که در صورت بروز سیل می توان حجم بیشتری آب را در آن جای داد و ناچار به رها سازی آب نشویم.

اطلاعاتی که برای پیش بینی های سیلاب دریافت می کنیم به روز نیست بنابراین با توجه به اهمیت موضوع نیازمند به روزرسانی اطلاعات خود در این زمینه هستیم. دخالت انسانی به صورت توسعه شهرها و روستاها با سرعتی فراتر از توان و تراز اکولوژیک در بیشتر مناطق ایران صورت گرفته است، این نحوه شهرسازی با نفوذناپذیر کردن زمین، نابود کردن سفره های آب زیرزمینی، لایروبی نکردن سدها، تسریع روند خشکسالی با کم نکردن سوخت های فسیلی، نبود استفاده مناسب از انرژی های پاک و تجدیدپذیر در ایران، نبود مقابله موثر با مساله گرم شدن زمین در ایران، ساخت پارک برج و ساختمان داخل رودخانه ها، دامنه کوه ها در حوضه های آبخیز و با مدیریت نکردن رودخانه ها موجب تشدید خسارت های ناشی از سیلاب می شود. خصوصیات فیزیکی حوزه های آبخیز از قبیل شرایط زمین شناختی، نوع استفاده از زمین و پوشش گیاهی، نوع خاک، وضعیت نفوذپذیری سطحی، عمق سفره آب زیرزمینی و زهکشی از عوامل وقوع سیلاب هستند، این فاکتورها بر ظرفیت ذخیره سازی آبراهه ها موثرند. ۱۴ آذر ۱۴۰۲ سرپرست شرکت آب منطقه ای کرمان گفت که لایروبی رودخانه ها یکی از مهم ترین اقدامات مورد نیاز برای کنترل سیلاب است و ایجاد آمادگی و انجام اقدامات فنی و پیشگیرانه برای مقابله با سیلاب های احتمالی مبتنی بر تجربیات سیلاب های اخیر بسیار حایز اهمیت و ضروری است. در مورد آبرسانی به شهرهای جیرفت و عنبرآباد از سد جیرفت باتوجه به بحرانی بودن شرایط کمی و کیفی منابع آب شرب شهرستان های جیرفت و عنبرآباد طرح آبرسانی به شهرهای جیرفت و عنبرآباد از سد جیرفت به میزان ۲۹٫۱ میلیون مترمکعب در سال در دستور کار قرار گرفته است.

رویکرد مهار سیلاب همچنان از طریق سد سازی و اجرای پروژه های انتقال آب مطرح می شود. در حالی که مهار سیلاب بدون برنامه های احیای اکولوژیک عملا به تکرار و تشدید سوانح آبی موجود می انجامد. راه حل کاهش ریسک سیلاب با احیای اکولوژیکی ecological restoration افزایش نفوذ پذیری و احیای مسیل های بالادست دشت سیلابی است. چنین بهبودهایی ظرفیت نگهداری آب بالادست را افزایش می دهد و به توزیع یکنواخت تر آب در حوضه و کاهش حجم رواناب می انجامد. حذف مداخلات انسانی در مسیل هلیل رود نیز می تواند به اجتناب از ریسک سیلاب های آینده کمک کند.