شعور حیوانات در قرآن در منظرگاه مدیریتی ویکی فقه
شعور حیوانات (قرآن)
شعور و ادراک، مخصوص انسان ها نیست، بلكه در حیوانات هم نوعی شعور مشاهده مى شود.
فهرست مندرجات
۱ - آیات قرآن
۲ - نشانه های کلی شعور
۳ - شباهت در اجتماعات
۴ - سجود همگانى
۵ - تسبیح عمومی
۶ - دیدگاه امام خمینی
۷ - حشر حیوانات
۸ - پانویس
۹ - منبع
۱ - آیات قرآن
[ویرایش]
• «وما من دابة فی الارض ولا طئر یطیر بجناحیه الا امم امثالکم ما فرطنا فی الکتـب من شیء ثم الی ربهم یحشرون؛ [۱] و هیچ جنبنده اى در زمین و نه پرنده اى كه با دو بال خود پرواز مى كند نیست مگر اینكه امت هایى همانند شمایند (در هدف خلقت و تعیین عمر و بقاء نسل و كیفیت زندگى) ما چیزى را در كتاب خود (كتاب لوح محفوظ از نظر بیان و در كتاب تکوین از نظر خلقت) فروگذار نكرده ایم- سپس همگى (در روز قیامت از نقطه مرگ شان) به سوى پروردگار خود گردآورى مى شوند.»
• «الم تر ان الله یسجد له من فی السمـوت... والدواب...؛ [۲] آیا (به دیده دل) ندیده اى كه هر كه در آسمان ها و هر كه در زمین (و هر چه در آنها) است و خورشید و ماه و ستارگان و كوه ها و درختان و جنبندگان، در برابر خدا (تكوینا) سجده و خضوع مى كنند، و نیز بسیارى از مردم (مانند مؤمنان سجده تشریعى مى نمایند)، و بسیارى هم (از انسان ها و اجنّه و همه شیطان ها به جهت خوددارى از سجده) عذاب بر آنها ثابت است؟! (آرى خدا آنها را خوار كرده) و كسى را كه خدا خوار كند پس هرگز او گرامى كننده ندارد؛ چرا كه خداوند هر چه را اراده حتمى كند انجام مى دهد»
• «واذا الوحوش حشرت؛ [۳] و آن گاه كه همه حیوانات وحشی محشور شوند (از محل مرگ خود بیرون آیند).»
• «تسبح له السماوات السبع و الارض و من فیهن و ان من شی ء الا یسبح بحمده و لکن لا تفقهون تسبیحهم انه کان حلیما غفورا؛ [۴] آسمان هاى هفتگانه و زمین و هر كس كه در آنهاست او را تسبیح مى گویند و هیچ چیزى (از جماد و نبات و حیوان و بالاتر از آنها) نیست مگر آنكه (به زبان قال كه بشر عادى نمى شنود، و به زبان حال) با ستایش (از كمالات) او را تسبیح مى گوید (چرا كه وجودش دلالت بر وجود، امكانش حكایت از وجوب، حدوثش دلالت بر قدم، نقصش حكایت از كمال، حدّش گویایى از نامحدود بودن او دارد) و لكن شما تسبیح آنها را نمى فهمید (از فهم تسبیح قولى قاصر و در عدم فهم تسبیح حالى مقصّرید)، حقّا كه او بردبار و آمرزنده است (مهلت مى دهد تا بفهمید، و مى آمرزد اگر نفهمید).»
۲ - نشانه های کلی شعور
[ویرایش]
از آیات و روایات برمى آید كه شعور، ویژه انسان نیست.
۱. حضرت سلیمان (علیه السّلام) همراه با سپاهیانش از منطقه اى عبور مى كردند، مورچه اى به سایر مورچگان گفت: «فورى به خانه هایتان بروید، تا زیر پاى ارتش سلیمان له نشوید». [۵] شناخت دشمن، جزو غریزه مورچه است، ولى این كه نامش سلیمان و همراهانش ارتش اویند، این بالاتر از غریزه است.
۲. هدهد از شرک مردم مطلع شده، به سلیمان گزارش مى دهد كه مردم منطقه سبأ، خداپرست نیستند. آنگاه مأموریت ویژه اى مى یابد. شناخت توحید و شرك و زشتى شرك و ضرورت گزارش به سلیمان پیامبر و مأموریت ویژه پیام رسانى، مسأله اى بالاتر از غریزه است. [۶]
۳. این كه هدهد در جواب بازخواست حضرت سلیمان از علّت غایب بودنش، عذرى موجّه و دلیلى مقبول مى آورد، نشانه شعورى بالاتر از غریزه است. [۷]
۴. این كه قرآن مى گوید: همه موجودات، تسبیح گوى خدایند ولى شما نمى فهمید، [۸] تسبیح تكوینى نیست، زیرا آن را ما مى فهمیم، پس قرآن تسبیح دیگرى را مى گوید.
۵. در آیات قرآن، سجده براى خدا، به همه موجودات نسبت داده شده است. «وَ لِلَّهِ یسْجُدُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ ...» [۹]
۶. پرندگان در مانور حضرت سلیمان شركت داشتند. «وَ حُشِرَ لِسُلَیمانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ وَ الطَّیرِ» [۱۰]
۷. حرف زدن پرندگان با یكدیگر و افتخار سلیمان به اینكه خداوند، زبان پرندگان را به او آموخته است. «عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّیرِ» [۱۱]
۸. آیه «وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ» [۱۲] ، محشور شدن برخى از حیوانات را در قیامت مطرح مى كند.
۹. آیه «وَ الطَّیرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَ تَسْبِیحَهُ» [۱۳] ، نشانه شعور و عبادت آگاهانه حیوانات است.
۱۰. وجود وفا در برخى از حیوانات، از جمله سگ نسبت به صاحبخانه.
۱۱. تعلیم سگ شکاری و سگ نگهبان نشانه آگاهى خاصّ آن حیوان است.
۱۲. اسلام از ذبح حیوان در برابر چشم حیوان دیگر، نهی كرده است كه این نشانه شعور حیوان نسبت به ذبح و كشتن است.
۳ - شباهت در اجتماعات
[ویرایش]
هیچ جنبنده اى در زمین، و هیچ پرنده اى كه با دو بال خود پرواز مى كند نیست مگر اینكه امت هایى همانند شما هستند (وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لا طائِرٍ یطِیرُ بِجَناحَیهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ ). به این ترتیب هر یك از انواع حیوانات و پرندگان براى خود امتى هستند همانند انسان ها، اما در اینكه این همانندى و شباهت در چه جهت است؟ در میان مفسران گفتگو است، بعضى شباهت آنها را با انسان ها از ناحیه اسرار شگفت انگیز خلقت آنها دانسته اند زیرا هر دو نشانه هایى از عظمت آفریدگار و خالق را با خود همراه دارند. بعضى از جهت نیازمندی هاى مختلف زندگى یا وسایلى را كه با آن احتیاجات گوناگون خود را بر طرف مى سازند، مى دانند. در حالى كه جمعى دیگر معتقدند كه منظور شباهت آنها با انسان از نظر درك و فهم و شعور است، یعنى آنها نیز در عالم خود داراى علم و شعور و ادراك هستند، خدا را مى شناسند و به اندازه توانایى خود او را تسبیح و تقدیس می گویند، اگر چه فكر آنها در سطحى پائین تر از فكر و فهم انسان ها است. [۱۴] ملاك در شباهت اجتماعات انسانی و حیوانی داشتن شعور است. [۱۵]
۴ - سجود همگانى
[ویرایش]
در قرآن مجید در آیات مختلف سخن از سجود عمومى موجودات جهان و همچنین تسبیح و حمد و صلاة (نماز) به میان آمده است و تاكید شده كه این عبادات چهارگانه مخصوص انسان ها نیست، بلكه حتى موجودات ظاهرا بی جان نیز در آن شركت دارند. با توجه به آنچه در آیه مورد بحث آمده موجودات عالم داراى دو گونه سجودند، سجود تکوینی و سجود تشریعی. خضوع و تسلیم بى قید و شرط آنها در برابر اراده حق و قوانین آفرینش و نظام حاكم بر این جهان همان سجود تكوینى آنها است كه تمام ذرات موجودات را شامل مى شود، حتى سلول هاى مغز فرعون ها و نمرودها و منكران لجوج، و تمام ذرات وجود آنها مشمول این سجود تكوینى هستند. به گفته جمعى از محققان تمامى ذرات جهان داراى نوعى درك و شعورند، و به موازات آن در عالم خود، حمد و تسبیح خدا مى گویند، و سجود و صلات دارند. [۱۶]
۵ - تسبیح عمومی
[ویرایش]
در آیات مختلف قرآن، سخن از تسبیح و حمد موجودات عالم هستى در برابر خداوند بزرگ به میان آمده كه شاید از همه صریح تر آیه ۴۴ سوره اسراء است كه بدون هیچگونه استثناء همه موجودات عالم هستى، زمین و آسمان، ستارگان و كهكشان ها، انسان ها و حیوانات و برگ هاى درختان و حتى دانه هاى كوچك اتم را در این تسبیح و حمد عمومى شریك مى داند. قرآن مى گوید: عالم هستى یكپارچه زمزمه و غوغا است، هر موجودى به نوعى به حمد و ثناى حق مشغول است، ولى در تفسیر حقیقت این حمد و تسبیح در میان دانشمندان و فلاسفه و مفسران بسیار گفتگو است: بعضى آن را حمد و تسبیح حالى دانسته اند، و معتقدند كه همه ذرات موجودات این جهان اعم از آنچه ما آن را عاقل مى شماریم یا بی جان و غیر عاقل همه داراى یك نوع درك و شعورند، و در عالم خود تسبیح و حمد خدا مى گویند، هر چند ما قادر نیستیم به نحوه درك و احساس آنها پى بریم و زمزمه حمد و تسبیح آنها را بشنویم. [۱۷]
۶ - دیدگاه امام خمینی
[ویرایش]
امام خمینی بر مبنای اصالت و تشکیک در وجود و مساوقت علم با وجود، بر این باور است که علم ساری در تمام موجودات می باشد. به گونه ای که هر ذره ای از موجودات حتی جمادات و نباتات خالی از علم، شعور و حیات نیستند و هرجا شعاع هستی باشد به همان اندازه شعاع نور علم می باشد و از همین جهت خالی بودن از تمام حقیقت علم، خالی بود از تمام حقیقت وجود است که همان معدوم مطلق است. ایشان کلام فلاسفه مشاء در مورد اینکه اجسام و مادیات علم حضوری به خود ندارند را مورد نقد قرار می دهد. [۱۸] و بر این باور است که همه موجودات دارای حیات، شعور و علم هستند و بلکه همه دارای معرفت به ذات مقدس حق تعالی می باشند و به همین جهت تسبیح موجودات که در آیات الهی آمده خود دلیل بر علم و ادراک به حیات آنهاست بلکه دلیل بر ربط خاص بین خالق و مخلوق است که احدی از آن مطلع نیست. [۱۹]
به اعتقاد امام خمینی تسبیح مذکور در قرآن، تسبیح نطقی، شعوری و ارادی است نه تسبیح تکوینی ذاتی. بر این اساس تمام موجودات بهره ای از عالم غیب و حیات و علم دارند و این مطلب علاوه بر اینکه نزد ارباب حکمت متعالیه برهانی است، نزد اصحاب قلوب و معرفت نیز به مشاهده عینی ثابت است. [۲۰]
ایشان معتقد است موجودات پایین تر از انسان و حیوان، همان ادراکی که در انسان هست در آنها هست و طبق آیه
(اِن مِّن شَیْءٍ اِلاَّ یُسَبِّحُ بِحَمْدَهِ وَلَکِن لاَّ تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ)
[۲۱] برای همه موجودات تسبیح ثابت می شود، تسبیحی که گوش انسان اجنبی از اوست. [۲۲]
۷ - حشر حیوانات
[ویرایش]
خداوند متعال در آیاتی به مسئله حشر تمام جانداران اشاره می کند، و می گوید: تمام جانوران به سوى خدا در رستاخیز جمع مى شوند (ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ یحْشَرُونَ ). ظاهر این است كه ضمیر هم در این جمله به انواع و اصناف جنبندگان و پرندگان برمى گردد، و به این ترتیب قرآن براى آنها نیز قائل به رستاخیز شده است. [۲۳] حشر حیوانات حاکی از وجود نوعی شعور در آنهاست.
۸ - پانویس
[ویرایش]
| ۱. | ↑ انعام/سوره۶، آیه۳۸.
---|---
۲. | ↑ حج/سوره۲۲، آیه۱۸.
۳. | ↑ تکویر/سوره۸۱، آیه۵.
۴. | ↑ اسراء/سوره۱۷، آیه۴۴.
۵. | ↑ نمل/سوره۲۷، آیه۱۸.
۶. | ↑ نمل/سوره۲۷، آیه۲۲.
۷. | ↑ نمل/سوره۲۷، آیه۲۲- ۲۶.
۸. | ↑ اسراء/سوره۱۷، آیه۴۴.
۹. | ↑ نحل/سوره۱۶، آیه۴۹.
۱۰. | ↑ نمل/سوره۲۷، آیه۱۷.
۱۱. | ↑ نمل/سوره۲۷، آیه۱۶.
۱۲. | ↑ تکویر/سوره۸۱، آیه۵.
۱۳. | ↑ نور/سوره۲۴، آیه۴۱.
۱۴. | ↑ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۵، ص۲۲۲.
۱۵. | ↑ طباطبایی، سید محمدحسین، ترجمه تفسیر المیزان، ج۷، ص۱۰۴.
۱۶. | ↑ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱۴، ص۴۹.
۱۷. | ↑ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱۲، ص۱۳۳.
۱۸. | ↑ خمینی، روح الله، شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۵۹-۲۶۰، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۲.
۱۹. | ↑ خمینی، روح الله، شرح چهل حدیث، ص۲۸۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸.
۲۰. | ↑ خمینی، روح الله، آداب الصلاة، ص۲۵۵-۲۵۶، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸.
۲۱. | ↑ اسراء/سوره، آیه۴۴.
۲۲. | ↑ خمینی، روح الله، تفسیر سوره حمد، ص۹۸-۹۹، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸.
۲۳. | ↑ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۵، ص۲۲۳.
۹ - منبع
[ویرایش]
• فرهنگ قرآن، مرکز فرهنگ و معارف قرآن، برگرفته از مقاله «شعور حیوانات».
• دانشنامه امام خمینی ، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی ، ۱۴۰۰ شمسی.
رده های این صفحه : حیوانات | دیدگاه های کلامی امام خمینی | موضوعات قرآنی
- نمایش تاریخچه
- ویرایش
- درج مطلب
- آخرین مطالب اضافه شده
- اشتراک گذاری
جعبه ابزار
- صفحه تصادفی
- فهرست الفبایی
- راهنمای ویکی فقه
سیاست و ضوابط: تلاش ویکی فقه تدوین دانشنامه ایی در حوزه علوم اسلامی است. یکی از سیاست های اصلی آن رعایت احترام به صاحبان نظریه است. اتقان و مستند بودن مطالب یکی دیگر از سیاست هاست که در نگارش مطالب باید رعایت شود. تدوین مطالب توسط طلاب قم، مشهد، نجف و سایر حوزه های علمیه با رعایت اتقان و استناد، انجام می شود.
*
- https://fa.wikifeqh.ir/%D8%B4%D8%B9%D9%88%D8%B1_%D8%AD%DB%8C%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%AA_(%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86)
گفتگو با هوش مصنوعی
💬 سلام! میخوای دربارهی «شعور حیوانات در قرآن در منظرگاه مدیریتی ویکی فقه» بیشتر بدونی؟ من اینجام که راهنماییت کنم.