خبرگزاری مهر- گروه دین و اندیشه: بعد از قرآن کریم، حدیث دومین منبع و سند دین شناسی و تعیین کننده راه سعادت انسان ها است. تکیه بر این منبع حیات بخش در برخی حوزه های دین پژوهی همچون فقه و بخش هایی از اخلاق بیشتر و گسترده تر است؛ زیرا اصول این دانش ها در قرآن به اجمال و اشاره آمده و تفصیل آن را باید در حدیث یافت.

حضرت آیت الله خامنه ای همواره در ابتدای درس خارج فقه خود که تا پیش از کرونا، چندین سال منظم برگزار گردید به قرائت و تبیین و شرح یک حدیث می پرداختند.احادیثی که با مضامین اخلاقی و اجتماعی و قابل استفاده برای عموم جامعه است و شرح حضرت آیت الله خامنه ای بر احادیث نیز حاوی نکات نو و کاربردی در سبک زندگی اسلامی است.

رهبر معظم انقلاب اسلامی در ابتدای جلسه درس خارج فقه ۱۳۹۶/۰۶/۱۹ با استناد به روایتی از امام جعفر (ع) به تبیین توصیه حضرت درباره تلاش تام و تمام می پردازند که در ادامه فیلم و متن این جلسه تقدیم مخاطبان می شود:

عن ابی الحسن (علیه السلام) انه قال : علیک بالجد و لا تخرجن نفسک من حد التقصیر فی عبادة الله و طاعته فان الله تعالیٰ لا یعبد حق عبادته .(۱) علیک بالجد

این روایت از حضرت موسی بن جعفر است و سندش، سند بسیار معتبری است و صحیح است که توصیه می فرمایند به «جدیت»؛ جدیت یعنی تلاش تام و تمام؛ [یعنی] هر چه می توانید تلاش کنید. جد در مقابل هزل (۲) نیست، در مقابل وهن (۳) است، [به معنی] سستی کردن، عدم مبالات؛ قو علی خدمتک جوارحی و اشدد علی العزیمة جوانحی و هب لی الجد فی خشیتک و الدوام فی الاتصال بخدمتک .(۴) می فرمایند در رفتار دوران حیات خود، در مقابل وظیفه، در مقابل پروردگار دارای جد باش!

و لا تخرجن نفسک من حد التقصیر فی عبادة الله و طاعته

این هم مکمل و دنباله همان جد است؛ می فرماید که خودت را از اندازه ی یک آدم مقصر خارج نکن، خودت را از حد تقصیر در عبادت خدا بیرون نیاور؛ یعنی هیچ وقت گمان نکن که خب، ما دیگر آن کاری که باید بکنیم، انجام داده ایم؛ ما دیگر آن وظیفه ی لازم را در قبال پروردگار انجام داده ایم؛ نه، هیچ وقت چنین چیزی برای من و شما پیش نمی آید؛ ما همیشه در مقابل خدای متعال، دچار تقصیر و کوتاهی هستیم. مغفرت الهی و گذشت الهی، مورد نیاز صدیقین و اولیای معصومین است؛ یعنی آنها هم «ما عبدناک حق عبادتک »،(۵) حق عبادت الهی را، حق اطاعت الهی را به جا نیاوردند؛ با اینکه همه ی وجودشان غرق در عبادت و محبت و معرفت الهی است، در عین حال «ما عبدناک حق عبادتک و ما عرفناک حق معرفتک »؛(۶) بنابراین می فرماید که «و لا تخرجن نفسک من حد التقصیر فی عبادة الله و طاعته».

فان الله تعالیٰ لا یعبد حق عبادته

بعد برای همین مطلب که شما همیشه در محدوده ی مقصرین - [یعنی] تقصیرکنندگان- قرار دارید، استدلال ذکر می فرمایند: خدای متعال آن چنان که شایسته ی عبادت او است، هرگز عبادت نمی شود! ما یک کاری می کنیم، [برای] یک وظیفه ای، یک راهی که در مقابل ما گذاشته اند، تلاشی می کنیم که باید این تلاش را بکنیم؛ هیچ وقت گمان نکنید که حالا آن کاری را که ما باید بکنیم، انجام داده ایم، ما حق بندگی را انجام داده ایم؛ نه، هیچ وقت چنین چیزی را تصور نکنید. خیلی جهالت می خواهد که انسان به صرف چند حسنه ای که انجام می دهد، کار خوبی که انجام می دهد، خودش را قانع کند بگوید: خب، دیگر الحمدﷲ ما فلان قدر صدقه که در روز می دهیم، نماز شب هم که می خوانیم، در فلان اداره هم که مشغول کار و تلاش هستیم، دیگر کارمان را انجام داده ایم؛ نخیر، ما مقصریم، تقصیر داریم در قبال آنچه تکلیف و وظیفه ی ما است. عرض کردم که سند این روایت، یک سند بسیار معتبری است و انسان در بین این روایات اخلاقی و مانند اینها کمتر سند به این محکمی مشاهده می کند.

۱) امالی طوسی، مجلس هشتم، ص ۲۱۱؛ «حضرت موسی بن جعفر (علیه السلام) فرمود: بر تو باد به تلاش و کوشش و [اینکه به زعم باطلت] خود را از مرز کوتاهی در عبادت خدا و بندگی او خارج نسازی؛ پس به درستی که خداوند والا آن گونه که شایسته است بندگی نمی شود.»

۲) شوخی

۳) سستی

۴) مصباح المتهجد، ج ۲، ص ۸۴۹

۵) صحیفه ی سجادیه، دعای سوم؛ «هرگز آن چنان که شایسته ی تو است، بندگی ات نکردیم.»

۶) بحارالانوار، ج ۶۶، ص ۲۹۲