روز قیامت، مهم ترین روز برای تمام انسان ها است. در این روز، تمامی اعمال نیک و بد انسان ها در سنجه دقیق الهی قرار خواهد گرفت و هیچ عملی نزد پروردگار بی حساب نخواهد ماند. حق حق داران بازگردانده می شود و ظالمین به سزای اعمال خود در دنیا خواهند رسید. برای بررسی و تحلیل این روز مهم، به سخنان امیرالمومنین علی (علیه السلام) متوسل می شویم و از دانش ایشان بهره می جوییم.

دنیای گذرا

امیرالمومنین علی (علیه السلام) در خطبه ای مردم را به موقتی بودن زندگی دنیا و پیش رو بودن روز قیامت توجه داده است و می فرمایند:

«أیها الناس، إنما الدنیا دار مجاز و الآخرة دار قرار، فخذوا من ممرکم لمقرکم؛ و لا تهتکوا أستارکم عند من یعلم أسرارکم، و أخرجوا من الدنیا قلوبکم من قبل أن تخرج منها أبدانکم، ففیها اختبرتم و لغیرها خلقتم. إن المرء إذا هلک قال الناس ما ترک، و قالت الملائکة ما قدم؟ لله آباؤکم، فقدموا بعضا یکن لکم قرضا، و لا تخلفوا کلا فیکون فرضا علیکم؛[۱]

ای مردم! دنیا سرای گذر و آخرت خانه جاویدان است. پس از گذرگاه خویش برای سر منزل جاودانه توشه برگیرید و پرده های خود را در نزد کسی که بر اسرار شما آگاه است، پاره نکنید. پیش از آن که بدن های شما از دنیا خارج گردد، دلهایتان را خارج کنید.

شما را در دنیا آزموده اند و برای غیر دنیا آفریده اند. کسی که بمیرد، مردم می گویند: چه باقی گذاشت، اما فرشتگان می گویند: چه پیش فرستاد؟ خدا پدرانتان را بیامرزد، مقداری از ثروت خود را جلوتر بفرستید تا در نزد خدا باقی ماند و همه را برای وارثان مگذارید که پاسخگویی آن بر شما واجب است».

ویژگی های روز قیامت

روز قیامت، مهمترین و حساس ترین روزی است که هر انسانی در پیش رو دارد. امیرالمومنین علی (علیه السلام) درباره قیامت می فرمایند:

«أوصیکم عباد الله بتقوی الله، فإنها الزمام و القوام، فتمسکوا بوثائقها و اعتصموا بحقائقها، تؤل بکم إلی أکنان الدعة و أوطان السعة و معاقل الحرز و منازل العز، فی «یوم تشخص فیه الأبصار» و تظلم له الأقطار و تعطل فیه صروم العشار و ینفخ فی الصور، فتزهق کل مهجة و تبکم کل لهجة و تذل الشم الشوامخ و الصم الرواسخ، فیصیر صلدها سرابا [رقراقا] رقرقا و معهدها قاعا سملقا، فلا شفیع یشفع و لا حمیم ینفع و لا معذرة تدفع»؛[۲]

ای بندگان خدا! شما را به پرهیزکاری سفارش می کنم که عامل کنترل و مایه استواری شماست. پس به رشته های تقوا چنگ زنید و به حقیقت های آن پناه آورید تا شما را به سر منزل آرامش، جایگاه های وسیع، پناهگاه های محکم و منزلگاه های پر عزت برساند، در روزی که چشم ها خیره می شود و همه جا در نظر انسان تاریک است و گله های شتر و مال و اموال فراوان فراموش می گردد؛ زیرا به هنگام قیامت، به گونه ای، در صور اسرافیل می دمند که قلب ها از کار می افتد، زبان ها باز می ایستد، کوه های بلند و سنگ های محکم فرو می ریزد و قسمت های سخت آن، نرم چون سرابی می ماند، کوهستان ها با زمین هموار می گردد چنان که نه پستی و نه بلندی موجود است. پس در آن هنگام نه شفاعت کننده ای است که شفاعت کند و نه دوستی که نفع رساند و نه پوزش خواستن سودی دارد».

رخدادهای روز قیامت

روز قیامت، روزی است که انسان در دادگاه عدل الهی باید پاسخگوی همه اعمال و رفتار خویش باشد. در این دادگاه، عذر بیهوده، دروغگویی و ادعاهای باطل ناممکن است؛ زیرا هر کس حقیقت اعمال خویش را مستقیما مشاهده می کند و شاهدان که عبارتند از خدا، پیامبران و اولیای الهی، فرشتگان، مومنان و نیز اعضا و جوارح او، جملگی بر اعمال او شهادت می دهند و راهی برای فرار از کرده خویش نخواهد داشت.

امیرالمومنین علی (علیه السلام) می فرمایند:

«إذا رجفت الراجفة و حقت بجلائلها القیامة، و لحق بکل منسک أهله و بکل معبود عبدته و بکل مطاع أهل طاعته؛ فلم [یجر] یجز فی عدله و قسطه یومئذ خرق بصر فی الهواء و لا همس قدم فی الأرض إلا بحقه. فکم حجة یوم ذاک داحضة و علائق عذر منقطعة؛ فتحر من أمرک ما یقوم به عذرک و تثبت به حجتک، و خذ ما یبقی لک مما لا تبقی له، و تیسر لسفرک و شم برق النجاة و ارحل مطایا التشمیر؛[۳]

آن گاه که زمین سخت بلرزد و نشانه های هولناک قیامت تحقق پذیرد و پیروان هر دینی به آن ملحق شوند و هر پرستش کننده به معبود خود و هر اطاعت کننده ای به فرمانده خود رسد، نه چشمی برخلاف عدالت گشوده و نه قدمی بر خلاف حق آهسته بر زمین نهاده می شود.

در آن روز چه دلیل هایی که باطل می گردد و عذرهایی که پذیرفته نمی شود. پس در جست و جوی عذری باش که پذیرفته شود و دلیلی بجوی که استوار باشد. از دنیای فانی برای آخرت جاویدان توشه بردار و برای سفر آخرت وسایل لازم را آماده کن. به برق نجات دیده بگشا، و بار و توشه آخرت را بر پشت مرکب های همت محکم ببند».

یکی از برنامه های مهمی که تمامی پیامبران الهی پس از خداپرستی، مردم را به آن توجه می دادند، اعتقاد به معاد و روز قیامت بوده است؛ زیرا در سایه اعتقاد به معاد است که هدف از آفرینش تحقق می یابد و اعمال و رفتار انسان ارزش و معنا پیدا می کند.

از این رو ما مسلمانان معتقدیم که خداوند باری تعالی در روز قیامت، همه انسان ها را دوباره زنده خواهد کرد تا در پیشگاه او، به حساب اعمال و رفتارشان رسیدگی شود. امیرالمومنین علی (علیه السلام) درباره این روز می فرمایند:

«و ذلک یوم یجمع الله فیه الأولین و الآخرین لنقاش الحساب و جزاء الأعمال خضوعا قیاما، قد ألجمهم العرق و رجفت بهم الأرض، فأحسنهم حالا من وجد لقدمیه موضعا و لنفسه متسعا»؛[۴]

روز قیامت روزی است که خداوند همه انسان های گذشته و آینده را برای رسیدگی دقیق حساب و رسیدن به پاداش اعمال، گرد آورد. پس همه فروتنانه به پاخیزند، در حالی که عرق از سر و رویشان و کنار دهانشان جاری است و زمین زیر پایشان لرزان است. نیکوحال ترین آنان کسی است که جای گذاشتن دو پایش را پیدا کند یا جایی برای آسوده ماندن بیابد».

ضرورت توجه به معاد و روز قیامت

سراسر زندگی دنیا، تنها گذرگاهی است برای رسیدن به مقصد نهایی انسان. امیرالمومنین علی (علیه السلام) در نامه ای به فرزندش امام حسن مجتبی (علیه السلام) با توجه دادن به این مطلب می فرمایند:

«یا بنی، انی قد انبأتک عن الدنیا و حالها و زوالها و انتقالها، و انبأتک عن الاخرة و ما اعد لاهلها فیها، و ضربت لک فیهما الامثال لتعتبر بها و تحذو علیها. انما مثل من خبر الدنیا کمثل قوم سفر نبا بهم منزل جدیب فاموا منزلا خصیبا و جنابا مریعا، فاحتملوا وعثاء الطریق، و فراق الصدیق و خشونة السفر، و جشوبة المطعم لیأتوا سعة دارهم، و منزل قرارهم؛[۵]

پسرم! من تو را از دنیا و تحولات گوناگون و نابودی و دست به دست گردیدنش آگاه کردم و از آخرت و آنچه برای انسان ها در آنجا فراهم است، اطلاع دادم و برای هر دو مثال ها زدم، تا پند پذیری و راه و رسم زندگی بیاموزی. همانا داستان آن کس که دنیا را آزمود، چونان مسافرانی است که در سر منزلی بی آب و علف و دشوار زندگی می کنند و قصد کوچ به سرزمینی دارند که در آنجا آسایش و رفاه فراهم است. پس مشکلات راه را تحمل می کنند و جدایی دوستان و سختی سفر و ناگواری غذا را با جان و دل می پذیرند تا به جایگاه وسیع و منزلگاه امن و با آرامش قدم بگذارند.

آنها از سختی های طول سفر احساس ناراحتی ندارند و هزینه های مصرف شده را غرامت نمی شمارند و هیچ چیز برای آنان، دوست داشتنی نیست، جز آنکه به منزل امن و محل آرامش برسند».

ضرورت یاد روز قیامت و عذاب الهی

به یاد آوردن هر چیزی سبب می شود تا انسان توجهش به آن موضوع جلب شده و هرگز از لوازم آن دوری نکند. امیرالمومنین علی (علیه السلام) در سخنانی پیرامون به یاد آوردن شدت عذاب الهی و آتش دوزخ چنین می فرمایند:

«و أنتم بنو سبیل علی سفر من دار لیست بدارکم، و قد أوذنتم منها بالارتحال و أمرتم فیها بالزاد. و اعلموا أنه لیس لهذا الجلد الرقیق صبر علی النار، فارحموا نفوسکم؛ فإنکم قد جربتموها فی مصائب الدنیا، أفرأیتم جزع أحدکم من الشوکة تصیبه و العثرة تدمیه و الرمضاء تحرقه، فکیف إذا کان بین طابقین من نار ضجیع حجر و قرین شیطان؛[۶]

ای مردم! شما چونان مسافران در راهید که در این دنیا فرمان کوچ داده شدید. دنیا خانه اصلی شما نیست. پس به جمع آوری زاد و توشه بپردازید. آگاه باشید این پوست نازک تن، طاقت آتش دوزخ را ندارد، پس به خود رحم کنید. شما مصیبت های دنیا را آزمودید، آیا ناراحتی آدمی را بر اثر خاری که در بدنش فرو رفته یا ریگ های داغ بیابان او را رنج داده دیده اید؟ پس چگونه می شود تحمل کرد که در میان دو طبقه آتش، در کنار سنگ های گداخته، هم نشین شیطان باشید؟».

خلقت دوباره انسان ها

یکی از ادعاهایی که منکران روز قیامت بیان می کردند، این بود که آفرینش دوباره انسان ها ناممکن است؛ لیکن قرآن مجید در پاسخ آن ها می فرماید: «أ أنتم أشد خلقا أم السماء بناها[7]؛ آیا آفرینش شما (بعد از مرگ) مشکل تر است یا آفرینش آسمان که خداوند آن را بنا نهاد؟

آری، خداوند متعال با قدرت خویش، انسان ها را بار دیگر خواهد آفرید تا با حسابرسی اعمالشان، زندگی همراه با نعمت و رحمت، یا نقمت و عذاب برای ایشان شروع شود. در فرمایشی از امیرالمومنین علی (علیه السلام) آمده است:

«حتی إذا بلغ الکتاب أجله و الأمر مقادیره و ألحق آخر الخلق بأوله و جاء من أمر الله ما یریده من تجدید خلقه أماد السماء و فطرها و أرج الأرض و أرجفها و قلع جبالها و نسفها و دک بعضها بعضا من هیبة جلالته و مخوف سطوته و أخرج من فیها فجددهم بعد إخلاقهم و جمعهم بعد تفرقهم ثم می‌زهم لما یریده من مسألتهم عن خفایا الأعمال و خبایا الأفعال؛[۸]

تا آن زمان که پرونده این جهان بسته شود و خواست الهی فرا رسد و آخر آفریدگان به آغاز آن بپیوندد و فرمان خدا در آفرینش دوباره در رسد، آنگاه آسمان را به حرکت آورد و از هم بشکافد و زمین را به شدت بلرزاند و تکان سخت دهد که کوه ها از جا کنده شده و در برابر هیبت و جلال پروردگاری بر یکدیگر کوبیده و متلاشی شده و با خاک یکسان گردد. سپس هر کس را که در زمین به خاک سپرده شده، درآورد و پس از فرسودگی تازه شان گرداند و پس از پراکنده شدن، همه را گرد آورد. سپس برای حسابرسی و روشن شدن اعمال از هم جدا سازد».

انسان ها در پیشگاه الهی

امیرالمومنین علی (علیه السلام) در خطبه ای از نهج البلاغه، پیرامون زنده شدن انسان ها در روز قیامت و حاضر شدن آن ها در پیشگاه الهی برای پاسخگویی اعمالشان چنین می فرماید:

«حتی إذا تصرمت الأمور و تقضت الدهور و أزف النشور أخرجهم من ضرائح القبور و أوکار الطیور و أوجرة السباع و مطارح المهالک سراعا إلی أمره مهطعین إلی معاده رعیلا صموتا قیاما صفوفا ینفذهم البصر و یسمعهم الداعی علیهم لبوس الاستکانة و ضرع الاستسلام و الذلة قد ضلت الحیل و انقطع الأمل و هوت الأفئدة کاظمة و خشعت الأصوات مهینمة و ألجم العرق و عظم الشفق و أرعدت الأسماع لزبرة الداعی إلی فصل الخطاب و مقایضة الجزاء و نکال العقاب و نوال الثواب؛[۹]

تا آنجا که امور زندگانی پیاپی بگذرد و روزگاران سپری شود و رستاخیز برپا گردد. در آن زمان، انسان ها را از شکاف گورها و لانه های پرندگان و خانه درندگان و میدان های جنگ بیرون می آورند و آن ها با شتاب به سوی پروردگار می روند و به صورت دسته هایی خاموش و صف های آرام و ایستاده حاضر می شوند.

چشم بیننده خدا آن ها را می نگرد و صدای فرشتگان به گوش می رسد. در آن هنگام، انسان لباس نیاز و فروتنی می پوشد و می بیند که درهای حیله و فریب بسته شده و آرزوها قطع گردیده است. دل ها آرام و صداها آهسته است و عرق از گونه ها چنان جاری است که امکان حرف زدن نیست. اضطراب و وحشت همه را فرا گرفته، بانگی رعدآسا و گوش خراش، همه را لرزانده، به سوی پیشگاه عدالت برای دریافت کیفر و پاداش می کشاند».

توصیف بهشت و جهنم

در سخنانی از امام علی (علیه السلام) در توصیف بهشت و جهنم چنین آمده است:

«فأما أهل الطاعة فأثابهم بجواره و خلدهم فی داره، حیث لا یظعن النزال و لا تتغیر بهم الحال و لا تنوبهم الأفزاع و لا تنالهم الأسقام و لا تعرض لهم الأخطار و لا تشخصهم الأسفار؛ و أما أهل المعصیة فأنزلهم شر دار و غل الأیدی إلی الأعناق و قرن النواصی بالأقدام و ألبسهم سرابیل القطران و مقطعات النیران، فی عذاب قد اشتد حره و باب قد أطبق علی أهله فی نار لها کلب و لجب و لهب ساطع و قصیف هائل، لا یظعن مقیمها و لا یفادی أسیرها؛[۱۰]

خداوند، فرمانبرداران و اهل طاعت را در جوار رحمت خویش جای دهد و در بهشت جاویدان قرار دهد؛ خانه ای که مسکن گزیدگان آن هرگز کوچ نکنند و حالات زندگی آنان تغییر نپذیرد. در آنجا دچار ترس و وحشت نشوند و بیماری ها در ایشان نفوذ نخواهد کرد. خطراتی دامن گیرشان نمی شود و سفری در پیش ندارند تا از منزل به منزل دیگر کوچ کنند.

اما گنهکاران را در بدترین منزلگاه درآورد و دست و پای آن ها را با غل و زنجیر به گردنشان درآویزد؛ چنان که سرهایشان به پاها نزدیک گردد. جامه های آتشین بر بدنشان پوشاند و در عذابی که حرارت آتش آن بسیار شدید و صدای شعله ها هراس انگیز است قرار دهد؛ جایگاهی که هرگز از آن خارج نگردد و برای اسیران آن غرامتی نپذیرند».

فراهم نمودن زاد و توشه روز قیامت

در فرمایشی از امیرالمومنین علی (علیه السلام) خطاب به فرزند گرامی شان امام مجتبی (علیه السلام) درباره ضرورت توجه به منازل مختلفی که پس از مرگ در پیش روی انسان است و نیز تلاش و کوشش در راه فراهم نمودن زاد و توشه برای این مسافرت بسیار مهم چنین آمده است:

«و إذا وجدت من أهل الفاقة من یحمل لک زادک إلی یوم القیامة فیوافیک به غدا حیث تحتاج إلیه فاغتنمه و حمله إیاه و أکثر من تزویده و أنت قادر علیه فلعلک تطلبه فلا تجده و اغتنم من استقرضک فی حال غناک لیجعل قضاءه لک فی یوم عسرتک؛[۱۱]

اگر مستمندی را دیدی که توشه ات را تا قیامت می برد و فردا که به آن نیاز داری به تو باز می گرداند، کمک او را غنیمت بشمار و زاد و توشه را بر دوش او بگذار و اگر قدرت مالی داری، بیشتر انفاق کن و همراه او بفرست؛ زیرا ممکن است روزی در رستاخیز در جست و جوی چنین فردی باشی و او را نیابی. به هنگام بی نیازی، اگر کسی از تو وام خواهد، غنیمت بشمار تا در روز سختی و تنگدستی به تو باز گرداند».

نتیجه گیری

روز قیامت از دیدگاه امیرالمومنین علی (علیه السلام)، حتمی و یقینی است و روزی است که پیش روی همه انسان ها قرار خواهد گرفت. در این روز، انسان ها پیرامون تمامی اعمال خود، مورد مواخذه خداوند متعال قرار خواهند گرفت و باید پاسخگوی ذره ذره اعمال خود باشند.

سرای دنیا، زودگذر و فانی و روز قیامت و بهشت و جهنم ماندگار و جاویدان است و انسان ها با اعمال خود در این دنیا، زمینه نیک و بد بودن روز قیامت خود را فراهم خواهند ساخت.

پی نوشت ها

[۱] صبحی صالح، نهج البلاغه، خطبه ۲۰۳.

[۲] همان، خطبه ۱۹۵.

[۳] همان، خطبه ۲۲۳.

[۴] همان، خطبه ۱۰۲.

[۵] همان، نامه ۳۱.

[۶] نهج البلاغه، خطبه ۱۸۳.

[7] نازعات/ ۲۷.

[۸] همان، خطبه ۱۰۹.

[۹] نهج البلاغه، خطبه ۸۳.

[۱۰] همان، خطبه ۱۰۹.

[۱۱] همان، نامه ۳۱.

منابع

۱- قرآن کریم
۲- الموسوی (الشریف الرضی)، أبوالحسن محمدبن الحسین، نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، چاپ چهاردهم، قم، انتشارات الهادی ۱۳۸۰

با اقتباس از: حمزه کریم خانی، ماه نامه گلبرگ، شماره 66، شهریور 1384.

• برچسب ها : آخرت, آفرینش انسان, بهشت, جهنم

ابعاد مختلف روز قیامت در کلام امیرالمومنین علی (علیه السلام)

• خرداد ۵, ۱۴۰۲

فهرست مطالب

• دنیای گذرا


• ویژگی های روز قیامت


• رخدادهای روز قیامت


• ضرورت توجه به معاد و روز قیامت


• ضرورت یاد روز قیامت و عذاب الهی


• انسان ها در پیشگاه الهی


• توصیف بهشت و جهنم

جدیدترین مقالات

شخصیت امام علی (ع) از نگاه حنّا فاخوری فیلسوف و کشیش مسیحی

آثار تربیت اجتماعی براساس اصول معاشرت دینی در نهج البلاغه

راهنمای آداب معاشرت و شیوه تعامل با مردم در نهج البلاغه

ضرورت حسن معاشرت با مردم در الگوی تربیتی امیر مؤمنان (ع)

سخن امام علی (ع) درباره صدقه و تجارت با خدا درحال تهیدستی

جنگ های فرسایشی معاویه و علت نافرمانی کوفیان از امام علی (ع)

مطالب پربازدید

جایگاه عقل و تجربه در نهج البلاغه – بخش دوم

محورها و موضوعات خطبه شانزدهم نهج البلاغه

نگاهی بر اصل اعتدال در نهج البلاغه – بخش دوم

ویژگی های پیامبر اکرم (ص) از نگاه نهج البلاغه

ویدئو

صوت

تصویر

علت های وابستگی به دنیا و فراموشی آخرت

احتیاط کردن در هنگام روبرو شدن با فتنه ها

بیماری ها کفاره گناهان و موجب ریزش آن ها هستند

خوشا به حال کسی که به یاد معاد و مرگ است

محبت و بغض نسبت به امیرالمومنین (ع) از نشانه های ایمان حقیقی

حقیقت اخلاق علوی و تجسم سیره مهدوی در خطبه متقین

درباره پایگاه تخصصی نهج البلاغه :

پایگاه تخصصی نهج البلاغه در سال ۱۳۸۳ مصادف با عید سعید غدیر خم توسط مرکز جهانی اطلاع رسانی آل البیت (علیهم السلام) با هدف آشنایی هر چه بیشتر با اندیشه های امیرالمؤمنین حضرت علی علیه السلام و معارف بلند نهج البلاغه تأسیس گردید.

Youtube

Instagram

Telegram

راه های ارتباطی:

قم، خیابان شهیدان فاطمی، کوچه ۱۷، پلاک ۲

۰۲۵-۳۷۷۴۵۱۱۱

fa@balaghah.net

تمامی حقوق مادی و معنوی این وب

https://fa.balaghah.net/٪D۸٪A۷٪D۸٪A۸٪D۸٪B۹٪D۸٪A۷٪D۸٪AF-٪D۸٪B۱٪D۹٪۸۸٪D۸٪B۲-٪D۹٪۸۲٪DB٪۸C٪D۸٪A۷٪D۹٪۸۵٪D۸٪AA-٪D۸٪AF٪D۸٪B۱-٪DA٪A۹٪D۹٪۸۴٪D۸٪A۷٪D۹٪۸۵-٪D۸٪A۷٪D۹٪۸۵٪D۸٪A۷٪D۹٪۸۵-٪D۸٪B۹٪D۹٪۸۴٪DB٪۸C-٪D۸٪B۹/