وزیرستان یکی از مناطق هفت گانه مشهور به مناطق قبایلی آزاد و هم مرز با ایالت خوست افغانستان است. این منطقه از نظر جغرافیایی منطقه ای صعب العبور دارای دره هایی عمیق و کوه هایی بلند و از این جهت جایی بسیار مناسب برای برخی گروه ها است.

«سید سباس عسکری نقوی» کارشناس مسائل پاکستان در تحلیلی به بررسی نقش و جایگاه مناطق قبایلی پاکستان در مذاکرات صلح افغانستان پرداخت.

در هفته های اخیر بار دیگر پاکستان از نفوذ خود برای تأثیرگذاری روی مذاکرات صلح افغانستان استفاده کرده به نحوی که آزادی «انس حقانی» بخشی از سناریوی این کشور برای نقش آفرینی بیشتر شبکه حقانی در مذاکرات صلح می باشد.

اما سوال اینجاست که جایگاه و مرکز نفوذ بسیاری از گروه ها مانند شبکه حقانی و طالبان وزیرستان شمالی که با ارتش پاکستان همکاری کرده و جزو مناطق قبایلی این کشور است، چیست؟ بنابراین چرا باید این گروه ها را مستقل و بدون وابستگی به سرویس امنیت پاکستان بدانیم.

آنچه مسلم است مناطق قبایلی که بیشتر ساکنان آن پشتون ها هستند از گذشته نقش مهمی در تحولات منطقه ایفا کرده و مردم این سرزمین همیشه سعی داشتند خود را مستقل از هر کشوری بدانند و پایبند به آداب و رسوم خود باشند.

تأثیرگذاری مناطق قبایلی پاکستان بر جنگ افغانستان غیر قابل انکار است با توجه به این موضوع باید تاریخ این مناطق و گروه های فعال در آن را بشناسیم. مناطق قبایلی برای روسیه به دلیل فعال بودن شبه نظامیان آسیای مرکزی به ویژه ازبک ها، برای چین به دلیل عبور کریدور اقتصادی این کشور از مناطق قبایلی و برای آمریکا به خاطر مجاورت با افغانستان اهمیت زیادی دارد.

در حال حاضر سرویس های امنیتی کشورهای مختلف در مناطق قبایلی پاکستان فعال هستند که سعی دارند با حمایت از گروه های شبه نظامی و قبایل مختلف اهداف خود را پیش ببرند.

مناطق قبایلی پاکستان در گذر زمان

وقتی «ظهیرالدین محمد بابر» مؤسس امپراتوری مغولی هند یا «کورگانی» از کابل عزم تصرف هند کرد، با دشواری های زیادی در گذرگاه «خیبر» و «بولان» روبرو شد که همان مناطق قبایلی فعلی در پاکستان می باشد.

او در خاطرات خود که «بابر نامه» نامیده می شود، از این دشواری ها سخن گفته است. بعدا این مناطق برای فرزندان بابر نیز مشکل ساز شد و «خوشحال خان ختک» از مبارزان پشتون، سال ها علیه شاهان مغول هند جنگید. «بایزید» مشهور به «پیر روشان» رهبر نهضت «روشانیان» از دیگر مبارزان پشتون در برابر سلسله کورگانی بود که پایگاه خود را مناطق دشوارگذر خیبر قرار داد.

وقتی بریتانیا به هند آمد و این کشور را مستعمره خود کرد، از مناطق شمالی هند که مورد بحث ماست، غافل نبود و تدابیر ویژه را برای مهار مردمان آن اندیشید. یکی از دلایل اصرار انگلیس به ایجاد دیوار امنیتی بین افغانستان و هند بریتانیایی که بعدا به «خط دیورند» معروف شد، مدیریت مناطق قبایلی بود.

این مناطق اکنون در پاکستان واقع شده و در گذشته «صوبه سرحد» نام داشت و اکنون بخشی از ایالت «خیبرپشتونخواه» است.

خیبرپشتونخواه و مناطق قبایلی و وزیران پاکستان که تا «پیشاور» امتداد دارد، از قرن ها پیش پشتون نشین بوده و اکنون نیز همان ساختار را حفظ کرده است. «ظفر حسن آیبک» از مسلمانان هند که یک قرن پیش به مناطق شمالی هند یا پاکستان فعلی آمد، جامع ترین گزارش را درباره جغرافیا و وضعیت اجتماعی مناطق پشتون نشین نوشته است.

در آستانه استقلال هند که در سال ۱۹۴۷میلادی محقق شد، رهبر و زعیم پشتون های شمال هند یا همان پاکستان فعلی، «خان عبدالغفار خان» مشهور به «باچاخان» بود. او در سال ۱۹۲۹میلادی نهضت «خدایی خدمتگاران» یا «خدمت گزاران خدا» را تأسیس و هم زمان با گاندی، به مبارزه علیه استعمارگران بریتانیایی مبادرت کرد.

جالب است که او با شناختی که از اوضاع اجتماعی شمال هند داشت، هرگز راضی نبود که کشوری تحت عنوان پاکستان ایجاد شود. عبدالغفارخان درک کرده بود که با ایجاد پاکستان، اقلیت های قومی مثل پشتون ها از حقوق خود محروم شده و رشته امور و منابع طبیعی کشور به دست پنجابی ها خواهد افتاد.

وقتی پاکستان از هند جدا شد، پیش بینی عبدالغفارخان به واقعیت پیوست و او به مخالفت دولت مرکزی پاکستان برخاست و تا سال ۱۹۸۸ که درگذشت، بارها و بارها زندانی و تبعید شد.

جنبش های عدالت خواهانه پشتون های پاکستان

پشتون های پاکستان و سایر اقلیت های قومی این کشور از این که ایالت پنجاب، به صورت ناعادلانه از منابع آن ها بهره می برد، ناراضی اند. به همین خاطر تاکنون جنبش های عدالت خواهی زیادی در بین پشتون های پاکستان شکل گرفته که برخی منحل و تعدادی تاکنون به مبارزه ادامه می دهند.

یکی از این جنبش ها «نهضت نجات پشتون» یا «د پښتون ژغورنې غوځنګ» با مخفف «پی.تی.ام» است که به اسم «د پښتون تحفظ تحریک» هم شناخته می شود. این جنبش را جوانی به اسم «منظور پشتین» با کلاه مخصوص رهبری می کند.

نهضت نجات پشتون، از یک پتانسیل قوی نیز برخوردار است که بیشتر اعضای آن را جوانان تحصیل کرده تشکیل می دهد. به همین خاطر، نهادهای امنیتی پاکستان نسبت به فعالیت این جریان حساس بوده و اعضای آن را تحت نظر دارند. در مناطق قبایلی پاکستان گروه های مسلح زیادی فعال شد که برخی از آن ها مخالف و برخی حامی ارتش پاکستان بودند. مناطق قبایلی خود به مناطق هفتگانه تقسیم می شود که مهمترین این مناطق وزیرستان شمالی و وزیرستان جنوبی است. وزیرستان محل استقرار بسیاری از گروه های شبه نظامی می باشد.

وزیرستان شمالی منطقه ای است که به محل درگیری بین دولت های پاکستان و افغانستان همچنین آمریکا و متحدانش بدل شده است.

وزیرستان یکی از مناطق هفت گانه مشهور به مناطق قبایلی آزاد و هم مرز با ایالت خوست افغانستان است. این منطقه از نظر جغرافیایی منطقه ای صعب العبور دارای دره هایی عمیق و کوه هایی بلند و از این جهت هم جایی بسیار مناسب برای گروه هایی است که ناتو و آمریکایی ها آنها را تروریست می دانند.

دولت ها و نیروهای بیرون از منطقه نمی توانند به وزیرستان شمالی دسترسی داشته باشند به همین علت این منطقه محل مناسبی برای استقرار گروه های شبه نظامی است.

وزیرستان منطقه ای نیمه مختار

منطقه وزیرستان به صورت نیمه استقلال اداره می شود و ارتش پاکستان ارتباط نزدیکی با گروه های تروریستی این منطقه دارد با این وجود همیشه این موضوع را انکار می کند.

شبکه القاعده در سال ۱۹۸۸ در پیشاور پاکستان تاسیس شد و فعالیت خود را در مناطق قبایلی شمال غرب این کشور که با افغانستان هم مرز است آغاز کرد.

القاعده توانست در مدت زمان بسیار کمی جایگاه خود را در وزیرستان شمالی مستحکم کند. عمده ترین شبه نظامیانی که در این منطقه حضور دارند سازمان القاعده و گروه هایی هستند که زیر مجموعه القاعده فعالیت می کنند.

گروه های زیر مجموعه ای که با القاعده کار می کنند، عبارتند از طالبان پاکستان، گروه طالبان افغانستان، شبکه حقانی، گروه حزب التحریر، جبهه آزادی بخش چچن، گروه هایی از ایغورها و مسلمانان چین، جماعت اسلامی اندونزی و مالزی و بنگلادش نیز در این منطقه حضور دارند.

گفته می شود متحدان القاعده در پاکستان از جمله لشکر جنگوی و لشکر طیبه، به مخفی شدن تروریست های رده بالای القاعده کمک کرده اند.

حافظ محمد سعید، سرکرده لشکر طیبه به اسامه بن لادن در تاسیس شبکه القاعده در سال ۱۹۸۸، کمک کرده بود. گروه تحت رهبری او عامل حملات به بمبئی در سال ۲۰۰۸ بود که منجر به کشته شدن ۱۷۴ نفر شد.

القاعده تا مدتی سازماندهی جنگجویان عرب را در وزیرستان شمالی به عهده داشت و حتی برای اعزام شبه نظامی به سوریه نیز وارد عمل شد.

با اینکه گفته می شود القاعده در پاکستان تضعیف شده اما این گروه هنوز هم فعالیت گسترده ای در وزیرستان شمالی دارد.

کارشناسان معتقدند القاعده به صورت مستقیم فعالیت نمی کند و از سایر گروه ها برای گسترش فعالیت های تروریستی خود استفاده می نماید.

شبکه حقانی

شبکه حقانی یک گروه شبه نظامی در مناطق مرزی افغانستان و پاکستان است که عملیات هایی را علیه نیروهای ناتو، آمریکا و دولت افغانستان سازمان دهی می کند.

با اینکه شبکه حقانی در مناطق مرزی افغانستان به ویژه پکتیا، پکتیکا و خوست فعالیت دارد، مقر اصلی این شبکه تروریستی مناطق مرزی وزیرستان شمالی است.

رهبری این گروه که ارتباط بسیار نزدیکی با طالبان دارد، بر عهده جلال الدین حقانی از رهبران مجاهدین افغانستانی در دوران جنگ با شوروی و هم اکنون پسرش سراج الدین حقانی است.

رهبران شبکه حقانی بیشتر از قبیله «زدران» قوم پشتون ساکن ولایت پکتیکا هستند.

مولوی جلال الدین حقانی در سال ۱۳۷۰ موفق شد شهر خوست مرکز ولایت خوست را از چنگ حکومت نجیب الله درآورد. وی چند سال بعد متحد طالبان شد و در حکومت طالبان پست هایی همچون فرماندهی طالبان در شمال کابل، وزیر مناطق مرزی و امور قبایلی را بر عهده گرفت.

آمریکا گفته است که شبکه حقانی از جولانگاه های امن خود در پاکستان دست به عملیات می زند و بارها از پاکستان خواسته است ارتباط خود با شبکه حقانی را قطع کند.

ارتش پاکستان ارتباط بسیار نزدیکی با شبکه حقانی داشت اما به دلیل خیانت هایی که برخی از اعضای این شبکه انجام دادند مجبور به تصفیه این شبکه تروریستی شد.

برخی از اعضای شبکه حقانی در اسلام آباد پایتخت پاکستان به طرز مشکوکی ترور شدند و جنگنده های ارتش نیز مقر این گروه در وزیرستان شمالی را هدف قرار دادند که گفته می شود سازمان اطلاعات پاکستان این عملیات ها را برای کنترل بیشتر و پاکسازی شبکه حقانی طراحی و اجرا کرده است.

کارشناسان نظامی از شبکه حقانی به عنوان برگ برنده پاکستان در افغانستان یاد می کنند.

ادامه دارد ….

انتهای پیام/ح